Ortaq múdde orasan múmkindikterge jol ashady

Keshe Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Reseıdiń Sankt-Peterbýrg qalasynda ótken Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes pen Ujymdyq qaýipsizdik keńesi sessııasynyń otyrystaryna qatysty. Aldymen Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes otyrysy ótti. Buǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa (EAEO) múshe bes eldiń basshylary qatysýy tıis edi. Biraq jıynǵa Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko kelmedi. Sóıtip, tek tórt prezıdent – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev, Reseı Federasııasynyń Prezıdenti Vladımır Pýtın, Armenııa Respýb­lı­kasynyń Prezıdenti Serj Sargsıan, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Al­mazbek Atambaev qatysty. Alqaly jıyndy keńestiń bıylǵy tóraǵasy retinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev júrgizip otyrdy.

Ekonomıkalyq baılanystar bekıdi

Memleket basshysy EAEO-nyń Keden kodeksi ázirlengenin atap ótip, ony daıyndaý barysynda qa­ty­sýshy elder azamattarynyń múd­desin saqtaýǵa, sondaı-aq bıznes júr­gi­zýdiń ashyq ári turaqty erejesin qalyp­tastyrýǵa basymdyq berilgenin aıtty. «Kúrdeli syrtqy ekonomıkalyq jaǵ­daılarǵa qaramastan, kúsh-jigeri­mizdi jumyldyrý arqasynda biz jyl basynda Qazaqstan usynǵan basym­dyǵy bar negizgi baǵyttardy iske asyrý barysynda ilgerileı tústik. In­tegrasııamyzdyń negizgi qujatta­ry­nyń biri – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń Keden kodeksi qol qoıýǵa daıyn boldy», – dedi Nursultan Nazarbaev. Sondaı-aq, Qazaqstan Prezıdenti elektr energetıkasy naryǵyn damytý baǵdarlamasy aıasyndaǵy jumystyń aıaqtalǵanyna, qyzmet kórsetý sektorlaryn yryqtandyrý josparynyń ázirlenip jatqanyna jáne EAEO-nyń ortaq qarjy naryǵyn qurý jónindegi úderisterdiń bastalǵanyna nazar aýdardy. Memleket basshysy Qazaq­stan­nyń tóraǵalyǵy kezinde halyq­aralyq yn­ty­maqtastyq nyǵaı­ǵanyn atap ótti. «Biz bul baǵytta aıtarlyqtaı ilgeri­ledik. Qazan aıynda Vetnammen ara­daǵy erkin saýda aımaǵy týraly kelisim kúshine endi. Iran, Úndis­tan, Sıngapýr jáne Mysyr elderi­men osyndaı aımaqtar qurý jónin­de kelissózder bastaý týraly máse­le qarastyrylyp jatyr. Túrli mem­lekettermen yntymaqtastyq jáne ózara is-qımyl týraly 25-teı memorandýmǵa qol qoıyldy. «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýin» osy odaqpen ushtastyrý isi baǵdarǵa alyndy. Eýropalyq odaqpen jáne Shanhaı yntymaqtastyq uıymymen áriptestik joldary qarastyrylýda», – dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan Prezıdenti Qytaımen jáne Izraılmen saýda kelisimderi jónindegi kelissózder belsendi túrde júrgizilip jatqanyn, Odaqqa Ońtústik Amerıka elderi de múddelilik tanytyp otyrǵanyn atap ótti. Memleket basshysy sheteldik áriptestermen yntymaqtastyqtyń negizgi qaǵıdalary kórinis tabatyn saýda saıasatyn damytý týraly málimdeme EAEO-nyń halyqaralyq ekonomıkalyq baılanystaryn damytý jónindegi qyzmettiń zańdy jalǵasy bolyp tabylatynyn aıtty. «Sonymen birge, biz saýda kelisimderi jónindegi jumystyń júıelilikti, meılinshe tıimdilikti, odaǵymyzdyń barlyq músheleriniń múddesin eskerýdi talap etetinin umytpaǵanymyz jón. Tarıftik mindettemeler qurylymyna, bizdiń múmkindikterimiz ben shekteýlerdi eskere otyryp yqtımal alymdardyń tizimine muqııat taldaý júrgizý qajet. Bul oraıda barlyq qaterler men jańa múmkindikterdi de eskergen jón», – dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan Prezıdenti EAEO aıasyn­daǵy jumysqa yqpal etetin birqatar faktorlardy, sonyń qatarynda álemdik ekonomıkalyq jaǵdaıdyń nasharlaı túskenin jáne birlestiktiń óz ishindegi máseleler sheshimin tappaı otyrǵanyn atap kórsetti. «О́zekti máselelerdi sheshýdegi erekshe róldi eń aldymen Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa atqarýǵa tıis. Búgingi tańda daǵdarystan keıingi jaǵdaıdy paıymdaý, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty damytýdyń odan arǵy strategııa­syn túzýge múmkindik beretin júıeli jáne uzaq merzimdi sheshimder ázirleý mańyzdy bolyp otyr. Osyǵan oraı daǵdarysqa qarsy keńes qurý qajet. Eger memleketter basshylary muny qoldasa, komıssııaǵa bul máseleni bizdiń úkimettermen birlese otyryp qarastyrý jáne tıisti sheshim qabyldaý jóninde tapsyrma berýdi usynamyn», – dedi Memleket basshysy. Sońynda Nursultan Nazarbaev Qyr­ǵyzstan basshylyǵynyń EAEO tóraǵa­lyǵyn tabysty atqarýyna tilektestik  bildirdi. Jıynda basshylar odaqtyń eki jyl­ǵy jumysyn qorytyndylap, atal­ǵan yqpaldastyq uıymynyń odan ári damý baǵyttaryn aıqyndady. Mem­leketter basshylary odaqtyń 2017 jyl­ǵy halyqaralyq qyzmetiniń negizgi ba­ǵyttaryn bekitip, EAEO-nyń basty saýda-ekonomıkalyq seriktesterimen yqpaldastyǵynyń túrli aspektilerin tal­qylady. Buǵan deıin tizgini bizde bolǵan Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes tóraǵalyǵy kezek boıynsha Qyr­ǵyzstanǵa tapsyryldy.  

Keden kodeksine qol qoıyldy

Sammıtten kútilgen basty jańalyq EAEO-nyń Keden kodeksi týraly shartqa qol qoıylýy bolatyn. Alaıda, oǵan jıynǵa qatysqan elderdiń  basshylary ǵana qol qoıdy. Bastapqyda Qyrǵyz Respýblıkasy da bul qujatqa qol qoıý­dan bas tartyp edi. Biraz talqy­laýdan keıin, jıyn sońynda qol qoıyl­ǵany málimdeldi. Úsh jyl kóleminde ázirlengen jańa kodekste kedendik jumystardy aqparattandyrýǵa jańa tásildemeler, qaǵaz túrindegi qujat aınalymyn jáne syrtqy ekonomıkalyq qyzmet­ke qatysýshylardyń laýazymdy tul­ǵa­larmen  baılanysyn azaıtý maqsatynda  bıznes úshin memlekettik organdarmen ózara is-qımyldyń yńǵaıly algorıtmi engizilgen bolatyn. Sondaı-aq, onda Odaqqa múshe elderdiń barlyǵyna arnap kedendik operasııalardy barynsha birdeılendirý qarastyrylǵan. Jańa qujat kúshine engen soń EEK barlyq elder úshin biryńǵaı  baj salyǵynsyz saýdanyń joǵary ózindik qunyn jáne salmaqtyq shekti aıqyndamaq. Taraptar ózderiniń qalaýy boıynsha  halyqaralyq poshta jóneltilimderi, sondaı-aq, ekspress-tasymaldaýshylar arqyly tasymaldanatyn taýarlarǵa qatysty ult­tyq deńgeıde bajsyz tasymaldaýdyń baryn­sha tómen normalaryn bekite alýy kerek bolatyn. Sondaı-aq, Keden kodek­si kúshine ense, 2018 jyldan EAEO elderine sheteldik ınternet-dúken­der­den bajsyz tasymaldaýdyń shegin bir­tindep tómendetýdi engizý qarasty­rylǵan. Kodeksti aldaǵy jyldyń shilde aıynan bastap zańdy kúshine engizý josparlanǵan. Sondaı-aq, úsh el EAEO saýda saıasatyn damytý týraly málimdemege qol qoı­dy, Qyrǵyzstan bul qujatqa qol qoı­ǵan joq.

Qaýipsizdik máseleleri qaraldy

Al kelesi alqaly jıyn Ujymdyq qaýip­sizdik týraly shart uıymy otyry­synyń sheńberinde Qazaqstan, Armenııa, Belarýs, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Reseı basshylary Uıym aıasyndaǵy odaqtyq ózara árekettestiktiń ózekti salalaryn, onyń aǵymdaǵy qyzmetin qam­tamasyz etý máselelerin kóterdi. «Biz álemniń kóptegen óńirindegi qa­rym-qatynastardyń qalyptasýy qanshalyqty qıynǵa soǵyp otyrǵanyn bilemiz. Problemalarǵa toly shıelenisti aı­maqtar sany azaıar emes», – dedi is-sharanyń ashylý rásiminde Reseı basshysy. Otyrys barysynda qatysýshylar kún tártibindegi ózekti máselelerdi, sonyń ishinde terrorızmge qarsy is-qımyl jónindegi sharalardy talqylady. Jıyn negizinen jabyq esik jaǵda­ıyn­da ótti. Otyrys barysynda qatysý­shylar kún tártibindegi ózekti másele­lerdi, sonyń ishinde terrorızmge qarsy is-qımyl jónindegi sharalardy tal­qy­lady. Buǵan qosa, esirtki men qarý-ja­raq­tyń zańsyz aınalymymen kúres ta­qy­ryptary qarastyryldy.  

Keleli kezdesý ótti

Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńes pen Ujymdyq qaýipsizdik keńesi ses­sııasynyń otyrystaryna deıin Qazaq­stan basshysy Nursultan Nazarbaev Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtınmen kezdesý ótkizdi. Kezdesý barysynda Nursultan Nazarbaev Qazaqstan men Reseıdiń EAEO aıasyndaǵy tıimdi ynty­maq­tastyǵyn atap ótti. «Bizdiń qarym-qatynasymyz damyp keledi. Týyndaǵan máseleler elderimizdiń úkimetteri deń­geıinde sheshilip jatyr. Sizben birge Baıqońyr qalasyn odan ári damytý máselesin talqyladyq. Biz qazir 8 jylǵa arnalǵan tıisti «jol kartasyn» ázirledik», – dedi Qazaqstan Prezıdenti. Sondaı-aq, Memleket basshysy res­pýb­lıkamyzdyń EAEO-ǵa tabysty tóraǵalyq etkenin aıtty. «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi arasynda taýar aınalymy báseńdedi, ol bırja baǵamynyń bizdiń taýarlarǵa degen qatynasyna baılanysty. Bul rette saýdanyń naqty kólemi saqtalýda», – dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan Prezıdenti Reseı Fede­ra­sııasymen áskerı-tehnıkalyq ynty­maqtastyqty odan ári damytýǵa nıetti ekenin atap ótti. Budan bólek, Nursultan Nazarbaev Vladımır Pýtınge Sırııa qaqtyǵysy jóninde Astanada kelissózder ótkizý úshin Qazaqstan múmkindik berýge daıyn ekenin aıtty. Reseı basshysy óz kezeginde Qazaqstan Prezıdentin Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵymen quttyqtap, elimizdiń osy kezeńdegi basty jetistigin atap ótti. «Qazaqstan EAEO-nyń bar­lyq múshelerine oń yqpal etetin ınte­gra­sııalyq úderisterdiń belsendi qaty­sýshysy bolyp tabylady. Qazaqstan – postkeńestik keńistiktegi ıntegrasııalyq úderisterge belsendi atsalysyp kele jat­qan el. Buǵan  tabysty eldiń ınte­grasııalyq jobalardy belsendi alǵa jyljytyp jatqany dálel. Ol Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaqtyń barlyq qatysýshylaryna oń yqpal etýde», – dedi V. Pýtın. Ekijaqty kelissózderdiń qorytyndysy boıynsha eki qujatqa qol qoıyldy. Birinshisi «Baıqońyr» kesheninde yntymaqtastyqty odan ári jalǵastyrý tujyrymdamasy, ekinshisi – Baıqońyr qalasynyń mártebesi jáne ondaǵy atqarýshy ókimet organdaryn qurý tártibi men olardyń mártebesi týraly memleketaralyq kelisimge ózgerister engizý týraly 1995 jylǵy 23 jeltoqsandaǵy hattamanyń Qazaqstan Res­pýblıkasynyń memlekettik organ­dary­nyń tizimine qatysty bóligi.  

Saýda aınalymyna serpin kerek

Bul – eki el prezıdentteriniń osy jyl­dyń ishindegi tórtinshi resmı kezde­sýi. Munyń ózi bul kórshimizdiń anaý-mynaý emes, barlyq salada da baılanysy bekem, alys-berisi aýqymdy, ózara kelisimi kemel senimdi seriktes ekenin dáleldeıtindeı. Sońǵysy, qazan aıynda ǵana bizdiń elge saparlaǵan Reseı Prezıdenti Qazaqstan men Reseı yntymaqtastyǵynyń óńiraralyq HIII forýmyna qatysyp, eki el arasyndaǵy saýda aınalymyn arttyrýǵa ýaǵdalasqan edi. Endi, mine, araǵa eki aı salmaı, árip­tes­ter taǵy bir áńgimelesip, kelisimderdi keńeıtýdi keńesip,  elderdiń yntymaǵyn nyǵaıtýǵa ymyralasty. Árıne, qazirgi álemdik jaǵdaıdyń beımaza shaǵynda qaı eldiń de syrtqy saýdada «shekesi qyzyp» otyrǵan joq. Soǵan qaramastan, Reseı Federasııasy burynǵydaı Qazaqstannyń saýda seriktesteriniń ishinde basty pozısııany ustap otyr. Derek kózderine súıensek, Reseıdiń elimizdiń taýar aınalymyndaǵy úlesi 19,1 paıyzdy quraıdy. Onyń ishinde eksport kólemi boıynsha 4-orynda, ımport boıynsha 1-orynda. Reseı Federasııasynyń syrtqy saýda boıynsha 2015 jylǵy qorytyndysynda Qazaqstan úlesi  3,1 paıyzdy qurady. Osylaısha, Reseıdiń negizgi saýda seriktesteriniń ishinde Qazaqstan 10-oryn alǵan. Bul kórsetkish 2014 jyly 12-oryn, al odan arǵy 2013 jyly 9-oryn bolǵan. Mamandardyń aıtýynsha, qazir jalpy elder arasyndaǵy taýar aınalymynyń tómendeýi baıqalady. Bıylǵy jyldyń qańtar-qazan aralyǵynda taýar aınalymy 8,7 mlrd AQSh dollaryn qurady. Iаǵnı, ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 25 paıyzǵa tómendegen. Onyń ishinde eksport 30,3 paıyzǵa, ımport  22,8 paıyzǵa qysqarǵan. Qazir Qazaqstanda 5,8 myńnan astam reseılik kásiporyn jumys isteıdi. Al tirkelgenderiniń sany 10 myńnan asady.  

Birqatar nysandardy aralady

Qazaqstan Prezıdentiniń Reseıge jumys sapary jeksenbi kúni bastalǵan bolatyn. Sol kúni Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaev Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtınmen birge Sankt-Peterbýrgtegi birqatar nysandardy aralady. Sonyń biri – «BIOKAD» jabyq aksıonerlik qoǵamy jumysymen tanysty.  Bul – halyqaralyq deńgeıdegi farmasevtıka salasynda orny aıryqsha kásiporyn. Onda dári-dármek óndirisimen qatar, bıomedısına baǵytynda túrli ǵylymı zertteýler júrgiziledi. Kásiporyn klınıkalyq zertteýler júrgizý kezinde matematıkalyq modeldeý qaǵıdattaryn paıdalanady, ol dári-dármekti qoldanýdyń tıimdi tásilin tańdaý yqtımaldylyǵyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Ásirese, munda onkologııalyq aýrýlarǵa qarsy qoldanylatyn dárilerge qatysty óte sátti zertteýler jasalǵan. Al búginde onda adam ómirin uzartatyn da dárilik preparattar daıyndalýda. Qazir «BIOKAD» kompanııasynda jasalatyn dárilik preparattardyń ataýy qyryqqa jýyqtaǵan, sonymen qatar, bulardyń qataryn kóbeıtetin taǵy qyryq shaqty ónim zerttelý ústinde eken. Eske salsaq, osydan biraz buryn Asta­nada ótken Qazaqstan men Reseı ynty­maq­tastyǵynyń óńiraralyq HIII forý­mynda osy «BIOKAD» JAQ pen «Qara­ǵandy farmasevtıka kesheni» JShS dárilik zattar óndirisiniń tolyq sıkly­nyń tehnologııalyq transferi týraly kelisimge qol qoıǵan bolatyn. Bul – biz­diń elde de aıryqsha basymdyqqa ıe me­dısına salasyndaǵy zertteýlerdiń ilge­rileı túsýine ashylǵan taǵy bir múm­kindik. Elbasy Sankt-Peterbýrgtegi óndi­ris­ke qajetti zamanaýı joǵary tehnologııa­ly qurylǵylar shyǵarýda álemde kósh bastap turǵan kompanııalardyń biri sanalatyn «Dıakont» AQ kásipornynda da boldy. «Dıakont» – óndiriste ǵylymnyń tıimdiligin arttyrýǵa, qaýipsizdikti qamtamasyz etýge arnalǵan joǵary tehnologııaly qurylǵylar shyǵarýmen álemge aty áıgili kásiporyn. Búginde bul kásiporynda álemdik deńgeıdegi joǵary sapaly, ınnovasııalyq ónimder shyǵarylady. Máselen, dıagnostıka men jóndeý jumystaryna arnalǵan robotty tehnıkalyq keshender, radıasııaǵa tózimdi televızııalyq kameralar, atom energııasyna arnalǵan tehnıkalyq úderisterdi basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıeleri sııaqty qurylǵylar jasaıdy. Qazaqstanda «Dıakonttyń» dıag­nos­tıkalyq robottary 2009 jyldan beri qoldanysta. Ol «Intergaz-Sentralnaıa Azııa» kompanııasynyń jumysyna engizilgen. Sondaı-aq, radıasııaǵa tózimdi kameralary bes jyldan beri Energetıka mınıstrliginiń Iаdrolyq fızıka ıns­tıtýtynda nátıjeli jumys isteýde. Al 2016 jyldan beri Qaraǵandydaǵy Týrbomehanıkalyq zaýyttaǵy amerı­kalyq qurylǵylardyń ornyn osy «Dıakonttyń» áldeqaıda kúshti ári tıimdi ónimderi almastyra bastady. Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan» – Sankt-Peterbýrgten (Reseı) Sýretter Prezıdenttiń baspasóz qyzmetinen alyndy