QAÝIPSIZDIK QADAMDARY О́ZARA SENIMGE QURYLǴANDA TIIMDI

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ótken jyldyń 8 tamyzyndaǵy EQYU-da tóraǵalyq etýge daıyndyq barysyna arnalǵan otyrysta birqatar máselelerge nazar aýdardy. Onda Elbasy Qazaqstannyń Uıymda tóraǵalyq etýi álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń jalǵasý, energetıkalyq jáne azyq-túlik tapshylyǵynyń qaýipti kezeńge jetý, jappaı qyryp-joıatyn qarýlardy taratpaý rejiminiń, jalpy adamzat qoǵamy bolashaq qarym-qatynasy arhıtektýrasynyń kóptegen máseleler boıynsha tuıyqqa tirelip turǵan jaǵdaıyna sáıkes kelgendigin atap ótti. Olaı bolsa, Uıymda tóraǵalyq etý barysynda qaýipsizdik máselesi basty basymdyqtardyń birine aınalatyny anyq. EQYU sońǵy jyldary qaq­ty­ǵys­tardyń aldyn alýǵa jáne shıe­lenisti aımaqtardaǵy turaqtylyq­ty saqtaýǵa den qoıyp, qaýipsiz­dikti qamtamasyz etýde ózindik saıa­sat ustanyp keledi. Keńester Odaǵy kezinde Uıym negizinen eýropalyq qaýipsizdikti arttyrýǵa kúsh saldy. Eki áskerı-saıası blok (NATO men Varshava sharty uıy­my) bir-birine qarsy turdy. Odaq ydyraǵannan keıin sońǵysy óz-ózinen tarap, álemdik sahnada Sol­tústik alıanstyń róli arta tústi. NATO-nyń shyǵysqa qaraı keńeıýi Reseıge unamaıdy. Áıtse de sol­tústik kórshimiz NATO-ny qaýip­sizdik salasyndaǵy mańyzdy árip­tesi sanaıdy. О́ıtkeni, sońǵy kez­deri aımaqtyq qaýipsizdik másele­le­rinde jeke elderdiń reńki basym bola túsýde. Osy bir áskerı-saıası bloktaǵy AQSh-tyń mańyzdy ról atqaratynyn eskersek, Reseıdiń qaýipsizdik salasyndaǵy negizgi áriptesi de Qurama Shtattar bola­tyny anyq. Mundaı mańyzdy rólge EQYU da ıe bolýǵa nıetti. Alaıda, Reseı tarapynyń Cheshen­stan máselesinde Uıym ustanymy­men alshaq ketýi onyń yqpal etý aıasyn taryltyp otyr. Ystambul sammıtinde Reseıdiń cheshen je­rindegi is-áreketteri qatty synǵa alynsa, soltústik kórshimiz Eýro­pa­daǵy NATO qaýipsizdikti saqtaý­da mańyzdy ról atqarady dep tanıtynyn baıqatty. Osylaısha, qaýipsizdik salasynda keıbir qa­rama-qaıshylyqtar oryn alyp otyrǵany belgili. Al elimiz EQYU-da tóraǵalyq etýi bary­syn­da bul problemany úılestirýde ózindik ról atqara alar edi. Praga qalasynda ótken EQYU-ǵa múshe elder syrtqy ister mı­nıstrleriniń keńesinde (1992 jyl­ǵy qańtar) Bitimgershilik mıs­sııa­syn josparlaý jónindegi ortalyq rólin arttyrý sheshimi shyǵaryl­ǵan-dy. Ondaǵy maqsat Uıymǵa múshe memleketter aýmaǵyndaǵy qaqty­ǵystardyń aldyn alý jáne daǵ­darys­tyq jaǵdaı týraly aqpa­ratpen qamtamasyz etip turý bola­tyn. О́kinishke qaraı, Uıymnyń qaqtyǵystardyń aldyn alýdaǵy belsendiligi áli óz dárejesinde emes. Biz muny EQYU-nyń Bos­nııa men Gersegovınadaǵy mıs­sııa­synan anyq baıqaı alamyz. Uıym­nyń qyzmeti tek mundaǵy qaqtyǵystan keıingi jaǵdaıdy retteýmen ǵana shekteldi. Mundaı ulttar arazdyǵy máselesinde áli kóptegen shıkilik­terdiń barlyǵy kórindi. Osy oraıda elimiz Uıymda tóraǵa retinde Qa­zaqstan halqy Assambleıasy sııaqty ultaralyq qarym-qatynasty úı­lestirip oty­ratyn ınstıtýt tájirıbesin usynbaq. EQYU 1998 jyly Kosovodaǵy mıssııasyn jaýyp, serbter men albandar arasyndaǵy bitimgershilik mıssııasyn júrgizýdi NATO-nyń qa­ramaǵyna tabystaýy osy baǵyt­taǵy jumystyń áli de jetkilikti júrgizilmeı kele jatqandyǵyn baı­qatsa kerek. Qazaqstan etnos­aralyq qaqtyǵystardyń aldyn alýda ózindik tetikterdi usyna alatyn el retinde tanymal. Eger Qazaqstan albandar men serbterdi, armıandar men ázirbaıjandardy bıylǵy tóraǵalyǵy barysynda tatýlasý qadamyna jeteleı alyp jatsa, onda bul elimiz abyroıyn asyra­tyn úderis bolatyny aqıqat. Jo­ǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, osy máselelerde bizdiń strategııalyq áriptesimiz – Reseıdiń yqpaly basym ekenin eskergen de artyq­tyq etpeıdi. Sondaı-aq, sońǵy jyldary Eýropalyq Odaq pen Ortalyq Azııa arasyndaǵy yqpaldastyq artyp keledi. Bul aımaq kári qur­lyqty qajetti otyn-energe­tı­kalyq qorymen ǵana emes, jeriniń geografııalyq ornalasýymen de qyzyqtyrady. AQSh, Reseı, Qytaı sııaqty alpaýyt elder aı­maq­qa yqpal etýdi kúsheıtý úshin baryn salýda. Al Qazaqstan aı­maqtaǵy qaýipsizdik pen turaqty­lyqty qamtamasyz etýde aıtar­lyq­taı ról atqarýshy el retinde tanylyp úlgerdi. Olaı bolsa, elimiz kórshilerdiń problemalaryn halyqaralyq bedeldi Uıym tórinen kóterýge múmkindik alyp otyr. Biraq, bul óte qıyn problemalar bolyp tabylady. О́ıtkeni, eko­lo­gııalyq qaýipsizdik, terrorızmmen kúres jáne esirtki saýdasy aımaq­taǵy elderdiń barlyǵyna tán kúrdelilikter. Biraq, qalaı degende de, Uıymda tóraǵalyq etý bary­syn­da atalǵan problemalar nazar­dan tys qalmaıtyndyǵyna senim mol. Sebebi, atalǵan problemalar tek Ortalyq Azııa elderine ǵana emes, sonymen qatar, Eýropa qur­lyǵyna, tipti jahandyq deńgeıde de qaýipti. Aýǵanstan jerindegi tu­raqtylyqty saqtaýda áli de jaǵ­daı bir retke kele qoıǵan joq. Álem jabylyp onyń “te­r­rorıs­terdi daıyndaý oshaǵyna” aınalyp ketpeýi úshin kúresýde. Sonymen qatar, “aýǵandyq esirtki” degen ataýǵa ıe bolǵan esirtki tasyma­ly­na tosqaýyl qoıylmasa, onda bul “aq ólim” Eýropa rynogyna búgingiden de emin-erkin enip ketýi múmkin. Qazirdiń ózinde qanshama tosqaýyl qoıylǵanymen, esirtki saýdasy áli de báseńder emes. Eli­miz Uıymda tóraǵalyǵy barysyn­da osy máselede de júıelilikti qamtamasyz etýge múmkindik alady. Qazirgi tańda kóptegen elderdiń ıadrolyq baǵdarlamany júzege asyrýǵa degen talpynysy baıqa­lyp otyr. Buǵan Soltústik Koreıa men Iran ıadrolyq baǵdarlama­laryn júzege asyra bastaýyn jat­qyzýǵa bolady. Iаdrolyq baǵdar­la­many beıbit maqsatta damytamyz degenderine qaramaı, ıadrolyq qarýy bar elder mundaı qaýipti qarý terrorısterdiń qolyna tııýi múmkin dep qaýiptenedi. Osy rette Qazaqstan jappaı qyryp-joıatyn qarýdan óz erkimen bas tartqan el retinde álemdik qaýymdastyq tarapynan tıisti deńgeıde baǵasyn alyp kele jatqanyn da aıta ketý lázim. So­nymen qatar, Qazaqstan jappaı qarýlanýdyń aldyn alýǵa quryl­ǵan kóptegen halyqaralyq shara­lardyń ótýine muryndyq bolýda. Endi álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenalynan bas tartqan, beıbit saıasat ustanǵan el retinde Qazaq­stan álemdik bedeldi Uıym min­be­rinen óz oıyn ashyq aıtyp qana qoımaı, osy baǵytta naqty talap qoıý quqyn da ıelenip otyr. 2010 jyly Uıymdaǵy tóraǵa­lyq­qa saılanýynyń astarynda osyn­daı qadamdardy moıyndaý­y jatqan­dyǵyn ańǵarý da qıyn bolmasa kerek. Túptep kelgende, Qazaqstan Uıymda tóraǵalyǵy barysynda onyń qaýipsizdik problemalaryn aldyńǵy kezekke shyǵaratyny anyq. Eýropa qurlyǵynda Reseı­diń mańyzdy ról oınaıtynyn eskersek, onda elimiz soltústik kór­shi qoldaýyna súıene alady. Onyń ústine elimiz kóptegen uıym­darda belsendi áreket etip, jekelegen elderdiń senimine de ıe bolyp úlgerdi. Bulardyń barlyǵy sheshýshi faktorǵa aınalýy tıis. Asqar TURAPBAIULY.