Orny ózgeshe osmıı

mys aıdynyndaǵy «altyn aralda» alynady Qolǵa qalam alýǵa túrtki bolǵan áriptes Suńǵat Álipbaıdyń «Álemdegi eń qymbat metall» degen maqalasy («EQ», 6 naýryz, 2017 jyl). Biz de biletinimizben bóliskendi jón kórdik. Altyn aýyzǵa aldymen túsedi, áb­den úırenip qalǵandyqtan. Áıtpese, táý­el­sizdiktiń tórtinshi jyly tusaýy ke­sil­gen bul kásiporyndy «jaqut aralyna» balasaq ta jarasar edi. Jarqyn bolashaqtyń jalaýyn jelbiretken órkendi óndiris oshaǵynda jańa myń­jyldyqtyń metaly óndiriledi. Ol – osmıı. Mystyń qunyn kemitkim kelmeıdi. Onymen maqtanǵan oryndy. Qazir kósegeni kógertip otyr­ǵan sol saf altyn­daı sa­ry mys. Endi eptep esepke júgineıik. Mys­tyń álemdik naryqtaǵy ba­ǵasy birshama belgili. Al renııdiń tonnasy emes, kılosynyń ózi ony on orap alatyn kó­rinedi. Osmıı taza ǵa­lamat! Ol tonna, kı­lo, gramm emes, mı­llı­gra­­m­men ól­she­nedi. Qunyna qatysty al­daǵy maqalada az aıtylmapty. Sondyqtan, tamsana bermeı, negizgi áńgimege kósheıin. Táý­el­sizdik tuǵyryna qon­ǵan jas memleket stra­tegııalyq jáne eko­no­­mıkalyq múd­deni qoz­­ǵaýǵa qatysty ken qu­­ra­mynda sırek kezde­setin baǵaly me­tal­dy óndi­rý men ótkizý memleket ba­­qy­laýynda bolǵanyn kózdedi. Úkimet 1995 jylǵy 26 mamyrdaǵy №748 qaýly­symen Jezqazǵan mys qo­rytý zaýy­tyndaǵy sırek meta­ll sehy­nyń negi­zinde «Je­z­qaz­ǵansırekmet» res­pýblı­ka­lyq memlekettik kásip­ornyn qur­dy. Sol jyly qyr­kúı­ekte res­mı túr­de tusaýy kesil­di. Al 1997 jyly qań­tarda jekeshe­len­dirýge jatpaıtyn ká­siporyn qataryna qosyldy. Mys aıdynyndaǵy «altyn aral» dep ás­pettep otyrǵan onyń negizgi qyz­meti – shıkizattyń quramyndaǵy re­nıı men osmııdi aıyryp alý. Ol ónim taıaýdaǵy jáne shalǵaıdaǵy shet el­ge shyǵarylady. Ony AQSh, Eýropa men Azııadaǵy tutynýshy otqa tózimdi taý­ar shyǵarýǵa, ǵarysh pen avıa óner­ká­sibine, bıomedısınalyq jabdyq ja­saý­ǵa, munaı óndirisine paıdalanady. Jalpy, Jezqazǵan keninen renıı men osmıı alýǵa bo­latyny ótken ǵasyrdyń otyzynshy jylynan belgili. Biraq, halyq sha­rýashylyǵynyń qaı salasynda qol­danylatyny beımálim edi, son­dyq­tan óndiristik jolǵa qo­ı­yl­mady. Sı­rek metall sehynyń ózi renııdiń kú­ni týǵan soń, 1976 jyly ashyl­­dy. Ol óndiretin negizgi ónim ammonıı per­renaty – renıı tuzy. Al osmıı men renııdiń tirkesip júretini ǵy­ly­mı ortaǵa málim. Álemdegi renıı qorynyń úshten bir bóligine jýyǵy Jezqazǵan aıma­ǵyn­­da shoǵyrlanǵan. Mundaı ken qyr­ty­synyń túzilýi úshin ondaǵan mı­llıon jyl qajet eken. Endeshe, qan­daı baılyqty basyp júrgenińizdi óz­i­ńiz baǵamdaı berińiz. 1995 jyly ma­myrda «Osmıı-187» ızotopy dú­nıe­ge keldi. Onyń «kindik sheshesi» – jez­qaz­ǵan­dyq­tar. Adalyn aıtsam, jýrnalıstıka salasynda júrgen osy ǵumyrymda sırek metall sehynyń tabaldyryǵyn at­tap kór­meppin. Jalǵyz men emes, jal­py qolyna qalam ustaǵan qaýym kóp­shiliginde mys qorytý zaýytynyń aý­maǵy atshaptyrym óndiristik ala­ńy­n­daǵy shıhta daıyndaý, balqytý men elek­trolızdeý býynynan qaıtatyn. Kú­kirt qyshqyly sehyna da onsha aıaq ba­s­paıtyn. Sońǵysyna sırek barýdyń sebebi bel­gili. Birinshiden, alǵashqy úsh sehty aı­naldyrsań jetip jatyr, metal­lýr­gterdiń tynys-tirshiligi men mys óndirý tý­raly mol málimet jınap alasyń. Ekin­shiden, kúkirt qyshqyly sehynyń qol­qany atqan gazy men keńsirigińdi qań­sytatyn jaǵymsyz ıisine kim qu­marta qoısyn?! Al sırek metall sehynyń ózindik «qupııasy» bar bolatyn. Áıteýir, onda baǵaly metall óndiretinin joramaldaımyz. Biletinder «On tórt túrli sırek element aıyryp alynatyn kórinedi» dese, keıbireý ol kórsetkishti jıyrmadan asyryp tastaıtyn. Olar qandaı metall? Biz úshin, basqasyn bylaı qoı­ǵan­da, altyn men kúmisti alǵa tartsa, je­tip jatatyn. Osy kúngi osmııdiń ol kezde aty da estilmeıtin. Qysqasy, «qupııa» óndi­ris­tik býynǵa baılanysty saýaldy, qan alardaı qadalǵandy kásiporyn bas­shy­ly­ǵy da unata qoımaıtyn. Sosyn «sırek metall sehy bálen aıdyń jos­paryn pá­len paıyz asyra oryndady» degen sıpattaǵy «shaınap bergen» málimetpen shekteletinbiz. Toqyraýdyń topalańyndaǵy qıyn­dyq­tyń quryǵy bul kásiporynnyń da moınyna tústi. Ammonıı perre­na­tynyń álemdik na­ryq­taǵy qu­ny qul­dyrap tú­sip ketti. Onyń san-sapalaq sebebi bol­ǵan shyǵar, so­nyń bireýi my­naý: «qyzyl ım­pe­rııa­nyń» qulap, «myz­­­­ǵy­mas Odaqtyń» ydy­­­ra­ǵany, ek­ono­mı­ka­­lyq baı­lanystyń bo­sań­sýy ońaıǵa soqpady. Árqaısysy jeke kún­kó­ristiń qamyna ki­ris­ken­de «qaltasy ju­qar­ǵan» kóptegen derbes res­pýb­­lıka buryn qoı­mada saqtap kelgen qym­bat me­taldy shytyrlatyp ar­zanǵa sata bastady. Mun­daı qolaıly sátti shet­eldik alpa­ýyt qalaı qapy jiber­sin, birshama qor jınap aldy. Sosyn «arzan­ǵa berseń alamyn, bermeseń ókpe joq» degenniń kerin keltirip kergidi. Al negizgi tutynýshysy Japonııa, Ger­manııa jáne Eýropanyń basqa da birqatar elinde taban tiregen, ózi álemdegi renıı qo­ry­­­nyń úshten bir bóligine jýyǵy sho­ǵyr­lanǵan Jez­qaz­ǵan aımaǵynda or­nalasqan ári ja­ńa­dan shańyraq kó­tergen kásip­ory­nǵ­a qalyptasqan bul jaǵ­daı ońaı­ǵa soq­pa­d­y. О́ndiris kólemi yq­sha­m­dal­ǵasyn keı­bireý qysqartýdyń «qa­ra ti­zimine» ilin­di. О́ndiristiń «otyn óshirip almaý» úshin «múmkin» degen nárseniń bári ja­saldy. Alystaǵy alpaýyttyń jınap alǵany qashanǵa jetsin, ótken ǵa­syrdyń aıaǵyna qaraı kásiporyn ónim­ine degen suranys artyp, baǵasy álemdik naryqta qaıta kóterildi. Jumys jandanyp júre berdi... Álibek ÁBDIRASh, jýrnalıst Jezqazǵan