Passıonarlyq dúmpý dáýiri

Belgili tarıhshy, kórnekti eýrazııatanýshy ǵalym Lev Nıkolaevıch Gýmılev ómiriniń sońyna qaraı bergen bir suhbatynda «Qazaqstandy bolashaqta ne kútip tur?» degen saýalǵa: «Qazaqstandy taıaý jyldarda ǵalamat serpilister kezeńi kútip tur, elde passıonarlyq dúmpýler júzege asady. Kóptegen alqaly basqosýlar ótedi. Passıonar iri tulǵa paıda bolady. Aldyna adam balasynyń oıyna kelmeıtin bıik maqsattar qoıatyn ol tulǵa eldi jumyldyryp, soǵan qol jetkizedi» degen eken. Ǵalamtorda, áleýmettik jelilerde jan-jaqty jazylyp, zerttelip jatqan Gýmılev teorııasyna súıensek, ár ult evolıýsııalyq jolmen 1500 jylǵa deıingi aralyqta ómir súredi-mys. Osy kezeńde tiri pende sııaqty ult ta tabıǵı zańdylyqpen dúnıege keledi, damıdy, órkendeýdiń shyńyna jetken soń birte-birte quldyrap, joıylatyn kórinedi. Qazaq handyǵy HV ǵasyrdyń ortasynda quryldy desek, biz ulttyq ǵumyr jasymyzdyń ortasha mólsherine endi ǵana jaqyndaǵandaımyz. Jas memleketimizdiń dáýirleý kezeńi Lev Gýmılev aıtqan serpilisterge – ja­sam­pazdyq jolyndaǵy jańarý men jań­ǵyrý dúmpýlerine toly. Onyń HH ǵasyrdyń sonaý toqsanynshy jyl­dary aıtqan sáýegeılik tujyrymdary álem moıyndaǵan irgeli memleketke aınalyp, Máńgilik Elge qadam basqan Qazaq eliniń búgingi tynys-kelbetin dóp ashyp turǵandaı. Ǵalym aıtqan «alqaly basqosý­lar» elimizde az bolmaǵany, kúni keshe­leri ǵana basymyzdan ótker­g­en tarıh­tan belgili: BUU-ǵa múshelik, táýel­siz Qazaqstannyń Eýropa­daǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­myna tóraǵalyǵy, Qazaq elinde ótken Álem­dik jáne dástúrli dinder kósh­bas­shy­larynyń sezi, Eýrazııalyq medıaforým, Islam yntymaqtastyǵy uıy­myn­daǵy, Shanhaı yntymaqtas­tyq uıy­myn­daǵy, Azııadaǵy ózara is-qı­myl jáne senim sharalary jónin­degi keńes­­tegi, Eýrazııalyq ekonomı­kalyq odaq­taǵy tóraǵalyq, Qazaq­stan­nyń BUU Qaýip­sizdik Keńesi­niń 2017-2018 jyl­dar­daǵy turaq­ty emes músheligine saı­laý­daǵy jeńisi, keler jylǵa jospar­lan­ǵan álemdik «EKSPO-2017», «Ýnıver­sıada-2017» kór­melik, sport­tyq oqı­ǵa­lary – tizbek­teı bersek, taǵy­syn taǵy biregeı jıyn­dar jetip-artylady. Saıasattanýshy Dmıtrıı Ver­hotýrov Nazarbaevty «HH ǵasyrdyń sońy men HHI ǵasyrdyń basy ara­ly­ǵyndaǵy dúnıe­júzilik tarıhı oqıǵalar jeli­sine aıyryqsha mándi de mazmundy iz qal­dyrǵan qaıratker» retinde baǵa­laıdy: «Onyń bir ǵana álemdegi eń iri ıadro­lyq arsenaldan bas tartý týra­ly erikti sheshimi ýshyǵyp turǵan halyq­aralyq jaǵdaıdy kúrt ózger­tip jiberdi... Qazaqstandyqtar nege Nazarbaevpen maqtana almaı­dy? KSRO «synyǵyn» tolyqqandy mem­leketke aınal­dyra bilgen birinshi Prezı­denti­men qazaqstandyqtardyń joly boldy. Kez kelgen basqa lıder mundaı jetistikke jete almas edi». Elbasy oı-oramdarynyń nári men dánin ár qazaq osylaısha júrekpen túsinse eken deısiń. Bálkim, sonda Nazarbaev fenomeniniń qazaq jurty úshin taǵylymdy danalyq qyry, mán-maǵynasy ashyla túser degen oı keledi. Nursultan Nazarbaevtyń jańa zaman­­ǵa qadam basqan alǵashqy sátterde tebirene aıtqan bul sózi, menińshe, sol kezderi barsha qazaqtyń jigerin janyp, rýhyn oıatty. «Maǵan ary úshin janyn sadaǵa etetin osyndaı tekti halyqqa, meni ulym dep, perzentim dep tóbesine kótergen halyqqa, arǵy-bergidegi qazaq balasynyń birde-biriniń peshenesi­ne buıyrmaǵan baqytty – tolyqqandy, táýelsiz memleket qurýdyń basynda bolý baqytyn buıyrtqan halyqqa qyzmet etýden artyq eshteńeniń keregi joq, osy jolda men boıymdaǵy bar qaırat-qabiletimdi, bilim-biligim­di aıamaı jumsaımyn, qandaı táýekelge de baramyn. Mende qazaqtyń el­digin, Qazaqstan Respýblıkasynyń mem­lekettik táýelsizdigin nyǵaıtýdan basqa maqsat ta, arman da joq», – degen edi Prezıdent. Halqy oǵan sendi, senim artty. Birneshe ret ótken saılaýlar men referendýmdarda da, tuńǵysh búkilhalyqtyq demokratııalyq saılaý kezinde de ortaq tańdaýyn jasap, Nazarbaevqa arqa súıedi. Halyqaralyq sarapshylar «Al­dymen – ekonomıka, sosyn – saıasat» dep uran tastap, órkenıetti ortamen el terezesin teńestirgen Nazarbaev fenomeniniń ýnıkým jetistigi retinde sıpattaıdy. Nazarbaevty álemdik saıasat serkeleri Sharl de Gollmen, Franklın Delano Rýzveltpen, Djavaharlal Nerýmen bir qatarda ataıdy. Ataqty qaıratker-reformatorlar, árqaısysy óz memleketiniń jeke damý jolynyń modelin qalyptastyrǵan dara tulǵalar – túrikterdiń atasy Mustafa Kemal Atatúrikpen, búginde «Azııalyq Shveısarııaǵa» aınal­ǵan Sıngapýrdy túletken Lı Kýan Iýmen, Malaızııany ulttyq ıdeologııa men ushqyr ekonomıkany sheber ushtastyrý arqyly áıgilegen Mohamad Mahathırmen, Indonezııanyń negizin Sýkarno qalap ketken «Pancha Kúsh» memlekettik damý fılosofııasy ar­qyly qulpyrtqan Sýsılo Bambang Iýdoıonomen jıi salystyrady. Toqsanynshy jyldardaǵy Keńes Odaǵy aýmaǵyndaǵy, onyń ishin­de Qazaqstandaǵy ekonomıkanyń quldy­rap, halyqtyń turmysy nasharlap ketken kezeńdi de Amerıkadaǵy uly daǵdarys zamanyna telisek bolar. Osy arada taıǵa tańba basqandaı myna bir aıyrmashylyqty eskerý qajet: Franklın taqqa jaıǵasqan jyl­dary depressııaǵa urynǵan Amerıka ataq-bedeli álemge jaıylǵan, eldi sharpyǵan daǵdarysqa qaramastan áli de qýatty memleket sanatynda edi. Al Nazarbaevqa bárin jańadan bastaýǵa týra keldi. Onsyz da ortalyqtyń «shıkizat alańy» bolǵan Qazaqstan ekonomıkasynyń barlyǵy derlik odaqtyq ortalyqqa baǵynyshty-tuǵyn. Kásiporyndardyń túgelge jýyǵy qańtarylyp, ónerkásip óndirisi men aýyl sharýashylyǵy quldyrap, jappaı jumyssyzdyq beleń alǵan zaman boldy ol kez. «Kóp etnosty Qazaqstandy da soǵys órti sharpıdy, qantógisten qutyla almaıdy» degen sáýegeıler de shyqty. Kúıregen odaqtyń ábden tozyǵy jetip julmalanǵan ekonomıkasy men áleýmettik qaıyrshylyqqa uryndyrǵan murasynan arylýdyń tóten qıyndyqtaryn eńserip, jas táýelsiz memlekettiń irgesin qalaý, shekarasyn bekemdeý, memlekettigin qalyptastyrý, ishtegi etnosaralyq aýyzdyqtarǵa jol bermeı, tatýlyq pen birlikti saqtaý ońaı sharýa emes edi. Nazarbaev eldi óziniń stra­te­gııa­lyq ıntýısııasymen, qabilet-biliktiligimen, dıplomatııalyq talantymen bul tyǵyryqtan aman alyp shyqqan tulǵa. Fransýz prezıdenti Sharl de Goll sııaqty Nazarbaev ta bıliktiń tıimdi qurylymyna erekshe mán berdi. Ekeýine de memlekettiliktiń utymdy, turaqty ınstıtýttaryn qurýdaǵy kózqaras birligi tán. Prezıdenttik basqarý ınstıtýtyna basymdyq bergen Goll usynǵan konstıtýsııa Fransııanyń turaqty saıası júıesiniń negizgi dińgegine aınalǵaly da jar­ty ǵasyrdan asty. Ol júrgizgen qury­lymdyq reformalar Fransııany jańa bıikterge kóterdi. Áriptesi sııaq­ty Nazarbaev ta ınstıtýsıonaldy qury­lym­dy memlekettiliktiń mańyzdy qadam­darynyń biri dep qarastyrǵanyn kórdik. О́tpeli jolaıryq kezeńde memleketti basqarýdyń kúshti bıli­gi qajettigin túsingen ol keńestik keńis­tikte birinshi bolyp prezıdenttik laýa­zym­dy bekitti. Bir aıta keterligi, Nazarbaevtyń Goll sııaqty reforma jasaıtyndaı múmkindigi bolǵan joq, ol memlekettik saıası qurylymnyń tuńǵysh negizin qalaýshy retinde óziniń tıimdi basqarý stılin – «Nazarbaev modelin» qalyptastyrdy. Túrik Respýblıkasynyń negi­zin qalaýshy Atatúrik pen táýel­siz Qazaq­stannyń negizin qalaǵan Nazarbaevtyń uqsastyǵy – ekeýi de Sul­tanat pen Keńes Odaǵy sııaqty iri ım­perııalardyń kúıreýinen keıingi memleketterdi tizginge aldy, sondyqtan da sarapshylar ekeýin jıi salystyrady. Mustafa Kemaldy ulyqtap, túrikterdiń atasy – «Atatúrik» dep at qoıǵan túrikter Nazarbaevty «Túrki áleminiń aqsaqaly» dep atady. Qazaq eli bolsa óz perzentiniń memleket, halyq aldyndaǵy eńbegin joǵary baǵalap, Nazarbaevqa Elbasy mártebesin berdi. Osy oraıda sóz óneriniń narkeskeni, belgili qalamger aǵamyz Sherhan Murtazanyń myna bir oıtolǵamy Nazarbaev fenomeniniń bir qyryn asha túskendeı: «...Ot oranyp, jalyn qushqan jankeshti jumysqa jigerliniń jigerlisi, tózimdiniń tózimdisi ǵana shydasa kerek. Soǵan shydas berip, údesine jetkenderdiń biri – Nursultan Nazarbaev eken. ...Qazaqstan úshin de jańa zaman týyp keledi. Nursultan Nazarbaev bastaǵan respýblıka jetekshileri Qazaqstannyń egemendigin jarııalady. Jańa dáýirden tyń jol salý árdaıym qıynnyń qıyny. Osy qıyn-qystaý tyń jolda Qazaqstandy súrindir­meı, adastyrmaı alyp júrer kim bar degende kóz aldyńa Nursultan Nazarbaev keledi. Ony halyq tanydy, dúnıe júzi tanydy. Onyń dúnıejúzilik bedeli kúnnen-kúnge artyp keledi. Nursultan Nazarbaev bastaǵan Qazaq­stan kúni erteń óz baılyǵynyń, berekeliginiń, beıbitshiliginiń, bıik parasattylyǵynyń arqasynda Birik­ken Ulttar Uıymynyń múshesi bolyp tany­lar kún de alys emes. Sonda Qazaq­­­stan baıraǵy Jer sharynyń bas­qa elderiniń týlarynyń qatarynda eńse­sin bıikte ustap jelbirep turmaq». Sheraǵań bul tujyrymyn sonaý toqsan birdiń aýmaly-tókpeli, qara­sha­ly kúnderinde aıtqan eken. Osydan 25 jyl buryn. Búginde Sher-aǵań arman etken sol Birikken Ulttar Uıy­my­nyń músheligi ǵana emes, alqa­ly tórinde júrgen Qazaq elin álem moıyn­dap otyr. Al Nazarbaevty álem­­dik qaýymdastyq jańa qoǵamdyq-ekonomıkalyq qurylym arqyly memle­kettiliktiń jańa tarıhı modelin qaly­p­tastyrǵan erekshe tulǵa, quby­lys retinde baǵalaıdy. Elbasy da Jańa Ekonomıkalyq Saıasatqa negizdelgen – «Nurly jol – bolashaqqa bastar jol» Joldaýyn jarııalaý arqyly Qazaqstan halqyna memlekettiń damý jolyn mejelep berdi. Bul jol – qazaqtyń abyroıyn asqaqtatyp, tórtkúl dúnıege táýelsiz Qazaqstandy moıyndatyp, Qazaq Elin jalpaq álemge tanytqan mártebeli jol! Eń bastysy, «Nurly jol» – táýelsizdigimizdiń baǵdaryn aıqyndaǵan Máńgilik Elge bastar tóte jol! Táýelsiz Qazaq eli jáne Elbasy. Ult­tyq qundylyqtarymyzdyń tuǵyry­na aınalǵan bul egiz uǵym qazaq úshin qashan da qasıetti, qashan da qasterli. «Bul dúnıede bizdiń bir ǵana Otanymyz bar, ol – táýelsiz Qazaqstan. Halyq keshpeıtin bir-aq nárse bar: eldiń qolyna zaryqtyryp kelip qonǵan baqyt qusynan – Táýelsizdikten aıyrylýdy keshpeıdi». Oıly qazaqqa oı salar Elbasynyń bul amanaty ulttyń árbir ulanynyń júreginiń tórinde turǵany abzal.  Tórehan DANIIаROV, jýrnalıst