Ulttyq qundylyqtarǵa úndeıdi

Árıne, Elbasy eńbeginde shoqtyǵy bıik ári jan-jaqty kóterilgen ta­qy­ryp­tyń biri – ana tilimizdiń ahýaly ekeni belgili. Prezıdentimiz bul joly da atalǵan másele tóńireginde keleli oı, kemer sóz aıtqan. Shynynda, Keńes zamanynda qarakóz qandastarymyz elimizdegi halyqtyń 39 paıyzyn ǵana qurady. Sonymen qatar, bul júıe biz­diń mádenıetimiz ben ádebıetimizge, tól tarıhymyzǵa talaı shabýyl jasady.

Táýelsizdik alǵannan keıingi jyldar­da emes pe, bizdiń júz tomdyq aýyz áde­bıet­imiz ben folklorymyzdyń jıyn­tyq kitap bolyp shyqqany. Sol sııaqty qazaq qoǵamyndaǵy zııa­­lylardyń taǵdyr-talaıyna zer salyp qarasań, ultymyz ulyqtaǵan Abaı men Ybyraı, Shoqan sekildi bes-alty tulǵany ǵana shyǵaryp, qalǵanynyń kózin qurtty. Al osylarǵa deıingi za­man­nyń bıleri men olardyń ádil she­shim­deri, sheshen sózderi, epos-jyr­la­rymyzdyń basym kópshiligi halyqqa jat uǵymdy sińiretin dú­nıe­ler dep te­risteldi. Osyndaı qun­dy­lyǵy men qo­ry bar bizdiń qazaq dú­nıe­degi ushan-teńiz rýhanı baılyqqa ıe sa­naýly ulttardyń biri edi. Muny el ıgi­ligine qoldanýdyń ornyna, Keńes zamany kerisinshe jumys istedi. Mektep, balabaqsha men JOO-da halyqtyq qazynany paıdalanýdy bylaı qoıyp, qa­zaq tilinde bilim berý isi óte úlken qys­paqqa alyndy. Munyń artynda Más­keýdiń surqııa saıasaty jatyp, ári-beriden soń, «osy qazaqtyń óz aldyna mem­leket retinde qalyptasýyna negiz bar ma, joq pa?

О́ıtkeni, Táýelsiz el bolý úshin halyqtyń elý paıyzynan art­y­ǵy qazaqtar bolýy kerek» degen saryn­da serııaly maqalalar oqtyn-oqtyn jarııalanyp jatty... Mine, ǵasyrlar boıy sińgen osyn­daı árekettiń saldary men zardabynan endigi rette qutyla qoıý ońaı sha­rýa ma eken? «Aramyzda asy­ǵa­tyn­­dar kóp» dep, Elbasymyz óz ki­ta­byn­­­da óte oryndy aıtady. Desek te, Táý­­­elsizdiktiń az ýaqytynyń ishinde ájep­­­táýir jetistikter boldy. Olaı deı­­­tin sebebim, eń negizgi baılyǵymyz da, baqytymyz da qolymyzda emes pe? Ol – Ata Zańymyzda «Qazaq tili – mem­­lekettiń tili» dep naqty atap kór­se­tilgen.

Al endigi másele kimde? Árbir keý­de­sinde jany bar, ózin namysty azamatpyn dep esepteıtin adam qazaqsha sóılep, ul-qyzdaryn da qazaqsha sóıleýge aýyzdandyrsa quba-qup. Osyndaı oıdy Elbasymyz ár otbasynda «áldı-áldı» qazaqsha aıtylýy tıis dep bul kitabynda da qaıtalaıdy. Budan artyq ne deý kerek? Álde, óz tilin bilýi úshin halyqty zorlaý kerek pe? Bul bizdiń eldegi demokratııaǵa qaıshy. Demek, ana tilimizdiń taǵdyry ár azamatymyzdyń ar-namysymen jan­danýy kerek. О́ıtkeni, tildiń ta­bıǵı túrde ósip-órkendeý joly osy. My­saly, orystyń tiline ádebıet 300 jyl aýdaryldy. Álemniń ǵylym-bili­min ıgerý úshin úsh ǵasyr qajet etkende, bizdiń shırek ǵasyrlyq jetistigimiz qa­laı bolady eken? Ol azdaı, qazir esik-terezeńdi jaýyp, ózińmen-óziń ońasha otaý quryp otyratyn zaman emes qoı. Qandaı qoǵam bolsa da óziniń ma­ńyz­dylyǵyn joǵaltpaıtyn din men dil máselesi de «Uly dala ula­ǵat­ta­ry­nan» tys qalmaǵan. Bul máselede Pre­zıdentimizdiń aıtqan pikirlerin mem­lekettiń ustanǵan baǵyt-baǵdary, kóz­qarasy dep uǵynǵan jón. Máselen, Keńes úkimeti dindi joıyp jiberemiz dep qaralap, jamandaǵannan basqa dáıek aıtqan joq. Al endi Nursultan Ábishuly bul máselege qatysty ne deıdi. Ol «din – mádenıettiń bir sa­ty­sy bolsa, bizdiń kisiligimiz, adam­ger­shi­ligimiz, adamdyǵymyzdyń bári-bári ar-uıatymyzben tyǵyz baı­lanysy bar» dedi ǵoı.

Tipti, óz zamanynyń aqqan jul­dyzyndaı bolyp, jarq etip ótken Shoqan Ýálıhanov ta, din Islamǵa deıin de Táńirge tabynyp, onyń ózindik má­denıeti bolǵandyǵyn aıtyp ketti emes pe? Oǵan búgingi turmysymyzben as­tasyp ketken kóp­tegen dástúr-jora­lǵylarymyz aı­qyn dálel bola alady. Al endi álgi terrorıst atanyp, el ishine lań salyp júrgender týraly Memleket basshysy olar saıasattyń qurbanyna aınalyp otyrǵandyǵyn naqtylaıdy. Rasymen de, terrorızmniń Islam dinine eshqandaı qatysy joq. Hákim Abaı búı deıdi: «Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de súı ol Allany jannan tátti. Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep, Jáne haq joly osy dep ádiletti» – degen jyrymen din ustaný jaıyndaǵy eń negizgi úsh mahabbatty aıtady. Qazirgi dinniń jaıy men kúıin uǵyp-túsiný úshin Abaıdan asyryp, pikir bildirý múmkin emes. Rasymen de, «Uly dala ulaǵatynda» aıtylatynyndaı, «biz – joqtan bar, ımannan ar jasaǵan urpaqtyń ókilimiz.

«Myń ólip, myń tirile júrip», qaısar rýh, ómirge degen qushtarlyqtyń arqasynda aqyry Táýel­siz­digimizge qol jetkizdik». Al endi bizdiń memleketimiz qandaı qıyn-qystaý kezeńderdi bastan ót­kerip, qanshama azapty kúnderdiń kýási bolsa da qarııalaryn qurmet tutqan. Qazaqtyń aqsaqaldary – ha­lyq­tyń bereke-birliginiń uıytqysy. Pre­zıdentimiz óz kitabynda mynadaı bir epızodty keltirip, balǵyn balalyq shaǵyn eske túsiredi. «Bala kezimizde mektepke bara jat­qanda, keń kósheniń boıynda keńesip, ótken-ketkenniń sálemin sátimen alyp, batasyn berip, baqytyńdy ústep otyratyn qarııalardy kóp kóretinbiz. Olardyń aldyn kesip ótpeı, toqtap, nazaryn aýdaryp, aýzymyzdy toltyryp «assalaýmaǵalaıkúm» dep amandasyp, sonan soń kópten kútken kerek isti tyndyrǵandaı bolyp, shattana júgirip bara jatatynbyz. Ákemniń kózin kórgen, anamnyń qolynan dám tatqan sol qarııalar týraly búgin uzaq jyldardyń qyrqasynan oılana eske alsaq, sol kezder bizdiń aza­mat­tyq qalyptasýymyzdyń sanaly sabaǵyndaı bolǵan eken».

Mine, Elbasymyz osyndaı mysa­ly­men búgingi balalar men ba­ta­góı qarııalar arasyndaǵy óz za­many­nyń ystyq yqylas, peıilge to­ly qarym-qatynasyn kóz aldyńa kel­tirip, osy úrdisti ulyqtaı túsedi. Bul bizdiń ultymyzdaǵy urpaqtar sa­baq­tastyǵynyń saqtalýy úshin qajet dú­nıelerdiń biri. Endeshe, memlekettiń damý jolynda ulttyq qundylyqtardy ulyq­taı otyryp, aldyńǵy tolqyn men keıingi tolqyn ókilderin iltıpatty baılanysqa úndeıtin Uly dalanyń erkin oıly ulandary úshin ulttyq ulaǵattyń biri de biregeıi – osy bir ulaǵatty oı bolsa kerek-ti.

Jabaıhan ÁBDILDIN,

Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory