Áleýmettik ádilettilikti tý etken

Qazaq halqy álmısaqtan muqtaj jandarǵa kómek qolyn sozyp, zárýlerge qamqorlyq kórsetýdi adamı paryzdyń basty belgisi sanaǵan. Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jylynda Elbasy osy bir halyqtyq dástúrli qaǵıdaǵa basymdyq berip, jyldan-jylǵa el ekonomıkasy artyp, áleýeti nyǵaıǵan saıyn elimizdiń az qamtamasyz etilgen toptaryna áleýmettik qamqorlyq jasaýdy júıeli túrde memlekettik deńgeıge kóterip keledi. Bul – ardagerlerdi, ana men balany qoldaý, múgedekterdiń tolyqqandy ómir súrýi úshin jaǵdaı jasaý jáne basqa keshendi áleýmettik kómekter. El Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵynda osy saladaǵy ómirsheń reformalar men qol jetken ıgi jetistikter týraly Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstri Tamara DÚISENOVANY keleli áńgimege tartqan edik.  – Tamara Qasymqyzy, táýelsizdigine endi ǵana qol jetkizgen Qazaqstannyń alǵashqy qalyptasý kezeńinde qandaı áleýmettik qorǵaý júıesi boldy? Jas memleket bul salada tıimdi reforma júrgizýdi qalaı is júzine asyrdy? – Jarty álemdi «ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵynda» ustaǵan KSRO taraǵannan keıin Qazaqstan basqa da odaqtas respýblıkalar sııaqty óte qıyn jaǵdaıdy bas­tan keshirdi. Ekonomıkasy kúıregen jáne qazynasynda aqshasy da joq edi. Tipti, baı tabıǵı resýrs­tarymyz da bizdi qorǵaı almady. Munaı sala­syn­daǵy álemdik oıynshylar jańa ǵana quryl­ǵan, onyń ishinde burynǵy keńestik keńistik­tegi memleketpen jumys isteýge asyqpady. Osyndaı kúrdeli qıyndyqtarǵa qara­mastan, táýelsiz Qazaqstan Tuńǵysh Prezı­den­timizdiń kóregendiginiń arqasynda Ata Zańyn qabyldaı otyryp, memlekettiń áleýmettik mindettemelerin birden deklarasııalady. Táýelsizdik alǵannan keıingi alǵashqy jyldary elimizde burynǵy keńestik áleýmettik qorǵaý júıesin: túrli deńgeıdegi eńbek tabysyna qaramastan barlyǵyna birdeı teńdeı yntymaqty zeınetaqyny jáne azamattardyń shektelgen sanyna járdemaqylardyń mardymsyz mólsherin saqtap qalýǵa tyrystyq. – Al jańa zeınetaqy reformasyn qazaqstandyqtar qalaı qabyldady? – Árıne, alǵashqyda jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine kóshýdi turǵyndar senimsizdikpen qabyldady. Bul qalypty jaǵdaı, óıtkeni ol kezde biz ómir boıy zeınetaqyǵa aqsha jınaýdyń ne ekenin túsinbedik qoı, óıtkeni biz eńbek merzimi aıaqtalǵannan keıin memleket bizge zeınetaqy tóleýge kepildik beretinine úırengenbiz. Biraq reforma jasaý qajet boldy. Adamdar óz eńbekaqylarynan aqsha aýdarý ne úshin qajet ekenin jáne memleket zeınetaqy tóleý mindetinen nege «aıaq astynan» bas tartqanyn túsinbedi. Jınaqtaýshy zeınetaqy qorlary joq bolyp ketedi, adamdar aqshasynan aıyrylyp qalady degen senimsizdik te boldy. Bul 1998 jyl bolatyn... Búginde, senimsizdik týdyrǵan jańa zeınetaqy júıesi jemisti jumysyn jalǵastyrýda jáne odan ári jetildirilip, zeınetkerdiń berik senimine ıe bolýda. Iá, Memleket basshysynyń batyl bas­ta­­ma­larynyń nátıjesinde elimizde úsh deń­geıli zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıesi tolyq quryldy. Buǵan qosa, ol bola­shaq zeınetkerlerdiń salymyna ǵana negizdelip otyrǵan joq. Memleket zeınetaqy tólemderine óziniń «qarjylaı qatysýyn» odan ári de jalǵastyryp keledi. Bizdegi zeınetaqy júıesiniń birinshi deńgeıi – 2005 jyldan bas­tap engizilgen memlekettik bazalyq zeınetaqy tólemi jáne ol eńbek ótili men tabysynyń bolý-bolmaýyna qaramastan, zeınetkerlikke shyqqan barlyq azamattarǵa taǵaıyndalady. Onyń mólsheri 2005 jylǵy 3 000 teńgeden 2016 jyly 11 965 teńgege deıin nemese 4 esege artty. Aǵymdaǵy jyly ony tóleýge respýblıkalyq bıýdjetten – 293 mlrd teńge kózdelgen, bul 2005 jylmen salystyrǵanda 9,7 ese kóp. Ekinshi deńgeı – bul 1998 jyldyń 1 qańtaryna deıin eńbek ótili bar barlyq azamattarǵa memlekettik bıýdjet qarjysynan tólenetin yntymaqty zeınetaqy júıesi bolyp tabylady. Úshinshi – jeke zeınetaqy jınaqtary esebinen Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynan tólenetin tólemder. Qazirgi zeınetkerlerdiń zeınetaqysy osyndaı komponentterden quralatynyn erekshe atap ótkim keledi. – Elimizdiń zeınetkerlerine laıyqty kárilikti qamtamasyz etý úshin bıýdjet­ten taǵy qandaı kólemde qarjy qaras­ty­rylǵan? – Yntymaqty zeınetaqy mólsheri jyl saıyn artyp otyrady. Yntymaqty zeınetaqyny tóleýge respýblıkalyq bıýdjetten 2016 jylǵa 1 trıllıon teńgeden astam qarjy qarastyrylǵan. Bul rette 1999 jylmen salystyrǵanda yntymaqty zeınetaqy mólsheri 4 179 teńgeden 43 324 teńgege deıin 10,5 esege artty. Zeınetaqynyń eń tómengi mólsheri búginde 25,8 myń teńge, al eń joǵarǵy mólsheri – 65,2 myń teńge. Biraq munymen zeınetaqy júıesindegi reformalar aıaqtalmaıdy. Elbasynyń Jarlyǵyna sáıkes, 2014 jyldyń 18 maýsymynda 2030 jylǵa deıin zeınetaqy júıesin odan ári jańǵyrtý boıynsha tujyrymdama qabyldandy. Onda yntymaqty júıege de, jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine de qatysý ótiline baılanysty zeınetaqy mólsherin belgileý esebinen 2018 jyldyń 1 shildesinen bastap bazalyq zeınetaqy taǵaıyndaý tártibine ózgerister engizý kózdelgen. Bul eńbek ótili joǵary, biraq zeınetke shyǵý sátinde tabysy týraly málimet bolmaýyna, sonymen birge, zańnamamen belgilengen shekteýlerge baılanysty az mólsherde zeınetaqy alýshy zeınetkerler úshin zeınetaqy tóleminiń mólsherin arttyrýǵa múmkindik beredi. Tujyrymdama boıynsha júzege asyrylatyn taǵy bir mańyzdy másele týraly erekshe aıtyp ótken jón. Ol – jumys berýshiniń 5% mindetti zeınetaqy jarnalaryn engizý esebinen zeınetaqy júıesiniń jańa shartty-jınaqtaýshy komponentin engizý. Bul jańalyqtyń basty basymdyǵy jumys berýshi jarna tólegen zeınetker, eger onyń qatysý ótili bes jáne odan da kóp jyl bolsa, onyń shartty zeınetaqy shotynda qarjy bitkenine qaramastan osy komponentten ómir boıy zeınetaqy alatyn bolady. – Áleýmettik salanyń tek zeınetaqy tóleýmen shektelmeıtini, munda basqa da kóptegen mańyzdy máseleler bar ekeni belgili. Atap aıtqanda, múgedekterge kómek, olardy birdeı múmkindiktermen qamtamasyz etý úshin jaǵdaı jasaý jáne jumyspen qamtý. Qazaqstanda táýelsizdik jyldary múgedekterdi qorǵaý úshin memleket tarapynan qandaı keshendi sharalar qabyldandy? – «Qazaqstan Respýblıkasynda múge­dek­terdiń áleýmettik qorǵalýy týraly» birinshi zań 1991 jyly qabyldandy. Onda alǵash ret memlekettik saıasattyń maqsaty múgedekterge tek kómek kórsetý emes, olardyń tolyqqandy ómir súrýine teń múmkindikter jasaý úshin áleýmettik-ekonomıkalyq, quqyqtyq jáne uıymdastyrýshylyq jaǵdaılardy jasaý boldy. Basty nazar medısınalyq ońaltýǵa jáne tehnıkalyq qosymsha (kompensatorlyq) quraldar berýge bólindi. Áleýmettik ońaltýdyń keshendi tásilderi jáne qoǵammen birige qoldaý kórsetý týraly ol kezde tipten oılaǵan da joqpyz. «Kemtar balalardy áleýmettik jáne medısınalyq-pedagogıkalyq ońaltý arqyly qoldaý týraly» (2002 jyl) jáne «Qazaqstan Respýblıkasynda múgedekterdi áleýmettik qorǵaý týraly» (2005 jyl) zańdardy elimizdiń áleýmettik salasyndaǵy jańa serpin dep aıtýǵa bolady. Bul zańdar basqasha tásilderdi kózdedi jáne ońaltý júıesin jetildirýge, áleýmettik qoldaýdy kúsheıtýge, múgedekterdiń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttaldy. Zańdar men arnaıy baǵdarlamalardy is júzine asyrý sheńberinde múgedekterdi áleýmettik qoldaýdy, zamanaýı talaptarǵa sáıkes keletin jańa tehnologııalar boıynsha, tıflo, sýrdotehnıkalyq quraldar jáne kreslo-arba, protezdik-ortopedııalyq buıymdardy berý, sanatorlyq-kýrorttyq emdeý jolymen olardyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa, múgedekterdiń áleýmettik ınfraqurylymdarǵa qol jetkizý jaǵdaıyn jaqsartýǵa múmkindik týdy. Al 2006 jyldan bastap alǵash ret múgedekter gıgıenalyq quraldarmen qamtamasyz etile bastady. Sonymen birge, múgedek jandar jeke kómekshilerdiń, qımyl tili mamandarynyń qyzmetterin alatyn boldy. 2015 jyldyń 20 aqpanynda Qazaqstan «Múge­dekterdiń quqyqtary týraly» tujy­rym­­damany ratıfıkasııalady. Sonyń nátı­jesinde memleket múgedekterge járdem­aqy tólep qana qoımaı, sonymen qatar olar­ǵa medısınalyq qyzmetter men qosymsha qural-jabdyqtar bere otyryp, olar­dyń qoǵamdaǵy ómirine qoljetimdi orta jasaǵandyqtan múmkindigi shekteýli adamdardy áleýmettik qorǵaýmen qamtamasyz etý jańa deńgeıge kóterildi. Elimizde múgedekterdiń quqyqtaryn qamtamasyz etý jáne ómir súrý sapasyn arttyrý boıynsha 2012-2018 jyldarǵa arnalǵan sharalar jospary kezeń-kezeńmen júzege asyrylýda. Jospar sheńberinde múgedekterdi jumyspen qamtý máseleleri sheshilýde jáne olar úshin qoljetimdi ınfraqurylym qalyptastyrylýda. Máselen, osydan 10 jyl buryn áleýmettik ınfraqurylym nysandarynda pandýstardyń bolýy kerektigi týraly talapty kóp jaǵdaılarda eleýsiz qaldyratyn bolsa, al qazirgi ýaqytta ony tipti ǵımaratty jobalaý kezinde eskerý mindetti bolyp otyr. Al jumys oryndaryna keletin bolsaq, múgedekterdiń jumys ornyndaǵy qondyrǵylar men óndiristik ortaǵa qoıylatyn biryńǵaı talapty anyqtaý, múgedekterdiń qoǵam ómirine sátti birigýi men jumys oryndaryn qurýdy jyldamdatý úshin múgedektiń jumys ornynyń standarttary bekitildi. Múgedekterge beriletin tehnıkalyq kómekshi quraldardyń jáne arnaýly qozǵalys quraldarynyń tizimi jandandyryldy, eskirgen sýrdo-tıflotehnıkalyq quraldar zamanaýı kóp fýnksııaly elektrondy gadjetterge aýystyryldy. Kelesi jyldan bastap osylardyń bárin odan ári keńeıtýdi josparlap otyrmyz. Osy tizimge kórý fýnksııasy nasharlaǵan adamdar úshin jańa tıflotehnıkalyq quraldardy, múgedekter úshin mindetti gıgıenalyq quraldardy, sal aýrýlarynyń saldarynan óz betinshe júrip tura almaıtyndar úshin qosymsha tehnıkalyq quraldardy qosatyn bolamyz. – Tamara Qasymqyzy, elimiz óziniń aıtýly merekesi – Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıli merekesiniń qarsańynda tur. Táýelsizdik jyldary halyqtyń áleýmettik álsiz toptaryna kórsetilgen qarjylyq qoldaý, osy saladaǵy ózgerister týraly aıtyp ótseńiz? – Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary az qamtamasyz etilgen azamattarǵa tólengen memlekettik járdemaqynyń mólsheri mardymsyz boldy. Qazirgi jaǵdaı múlde basqasha. Máselen, 2016 jyly respýblıkalyq bıýdjetten memlekettik áleýmettik járdemaqylardy tóleýge 242,8 mlrd teńge kózdeldi, bul 1999 jylmen salystyrǵanda 9,4 esege kóp. Bul rette, táýelsizdik jyldary múgedektigi boıynsha beriletin járdemaqynyń ortasha mólsheri 9,7 esege (3 106 teńgeden 30 191 teńgege deıin), asyraýshysynan aıyrylýyna baılanysty beriletin járdemaqy 6,3 esege (4 250 teńgeden 26 908 teńgege deıin), jasy boıynsha tólenetin járdemaqy 6 esege (1 980 teńgeden 11 887 teńgege deıin) artty. 2003 jyldan bastap elimizde ana men balany qoldaýdyń keshendi sharalary qalyptasa bastady. Bala týýyna járdemaqy engizildi, sonymen birge ony alýshylar sany alǵashqy kezeńmen (2003 jyl) salystyrǵanda 2015 jyly 2,5 esege artty, al járdemaqy mólsheri 5,1 esege artty (2003 jylǵy 13 080 teńgeden 2016 jyly 66 621 teńgege deıin). Bir jasqa tolǵanǵa deıingi bala kútimi boıynsha járdemaqy engizildi. Qoldanysqa engizilgen (2006 jyl) sátten bastap 2016 jylmen salystyrǵanda birinshi balaǵa tólenetin járdemaqynyń mólsheri 4 esege artty (3 090 teńgeden 12 213 teńgege deıin). Azyq-túlik sebeti qunynan tómen tabysy bar az qamtylǵan otbasylardy qoldaý úshin 18 jasqa deıingi balalarǵa aı saıynǵy memlekettik járdemaqy kózdeldi. 2006 jyldan bastap 2015 jyl aralyǵyndaǵy kezeńde bul járdemaqyny alýshylar sany 23,6%-ǵa tómendedi, bul az qamtylǵan otbasylardyń kedeılik sheginen shyǵý qarqynyn kórsetedi. Sonymen birge, qıyn ómirlik jaǵdaılarǵa dýshar bolǵan adamdardy qoldaý maqsatynda memleket tarapynan ataýly áleýmettik kómek tólenedi. 1999 jyldan bastap quramyna soǵysqa qatysýshylar men múgedekter, olarǵa teńestirilgen adamdar, kóp balaly analar men otbasylar, barlyq toptaǵy múgedekter jáne t.b. kiretin azamattardyń 20 sanaty úshin arnaýly memlekettik járdemaqy (AMJ) tóleý júzege asyrylady. Qoldanysqa engizilgen sátten bastap 2016 jylmen salystyrǵanda AMJ ortasha mólsheri 7 esege artty (926 teńgeden 6474 teńgege deıin). Sonymen birge, múgedek balalardy tárbıeleýshi, asyrap alýshy ata-analarǵa jáne olardyń qamqorshylaryna olar kámelet jasqa tolǵanǵa deıin arnaıy járdemaqy tólenedi, onyń ortasha mólsheri qoldanysqa engizilgen sátten bas­tap (2010 jyl) 2016 jylmen salystyrǵanda 1,6 esege (14 952 teńgeden 24 002 teńgege deıin) artty. Sondaı-aq, jergilikti ókiletti organdardyń sheshimi boıynsha múgedek-balalardyń ata-analary men basqa da zańdy ókilderine úıde oqytqany úshin shyqqan shyǵyn qaıtarylady. Ekonomıkada oryn alǵan qıyn jaǵdaıǵa qara­mastan memleket qaı kezeńde de óziniń jaý­ap­kershiligine alǵan áleýmettik mindetteme­lerdi oryndaýdan bas tartpaı, kerisinshe, tóle­netin zeınetaqy men járdemaqylardyń, bıýd­jet salasyndaǵy qyzmetkerlerdiń eńbek­aqysyn arttyrýdy jalǵastyryp keledi. Táýelsizdigimizdiń shırek ǵasyry ishinde kez­desken qandaı da bir kúrdeli ekonomıka­lyq qıyndyqtarǵa qaramastan jas Qazaqstan memleketi áleýmettik ádilettikke baǵdarlan­ǵan memleket boldy jáne bolyp qala beredi. Bizdiń azamattarymyzdyń kez kelgen qıyn sátte memleket tarapynan kómek pen qoldaý kóre­tinderine senimi jyldan-jylǵa artyp keledi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»