Ánniń de ádebi bar...

Áıgili «Transsibir ekspresi» fılmindegi saı-súıegińizdi syrqyratyp, janyńyzdy álemtapyryq kúıge túsiretin: О́mirge erte týyp asyǵa ósken, Dúnıege adam qonaq túneı kóshken. Er týyp, el qorǵaǵan ata-baba, Bul kúnde izi jatyr, tozańy óshken... – dep, en dalany sharlap, darqan dúnıeni dúbirletip ótken babalar únin qulaǵymyzǵa ákeletin Sháken Aımanovtyń oryndaýyndaǵy «Jıyrma bes» atty keń tynysty osy bir keremet án esińizde bolar. Daýys múmkindigi álemdi moıyndatqan kúmis kómeı ánshi, kásibı mýzyka mamany emes, qarapaıym akter oryndaǵan bul án qaı-qaısymyzdyń da janymyzǵa sondaı jaqyn. Áýen astarynan uly dalanyń únin estigendeı rahattanasyz, júregińiz shymyrlap, sózben aıtyp jetkizgisiz kúıdi bastan keshesiz. Sebebi, ánde taǵdyr bar, ár sózinde tapjyltpaı tyńdatar sezim bar... Bul mysaldy beker keltirip otyrǵan joqpyz. Júrekten shyqqan ándi júrekterge jetkizý úshin tek alapat daýysqa ıelik etý jetkiliksiz, mýzyka tabıǵaty kemel bilim men bıik parasattyń ıesi bolýdy da qajet etedi. Sebebi, ánniń de óz taǵdyry, óz minezi, óz bitimi bolady. Sony dittegen deńgeıine jetkizip oryndamaý – uly ónerge jasalǵan qııanattyń úlkeni. Máselen, Aqan seriniń jahanǵa máshhúr «Balqadısha» ánin alyp qaraıyq. Ánniń shyǵý tarıhyna kelgende kóptegen beımaǵlum jaıttardy anyqtaǵan mýzyka zertteýshisi Ilııa Jaqanov án keıipkeriniń Aqan seriniń eshqandaı da ǵashyǵy bolmaǵanyn, seriniń áni tek boıjetken Balqadıshanyń sulýlyǵyna, ónerine súısingendikten týǵan týyndy ekenin dáleldep berdi. Sonymen qatar, án mátininiń keńestik dáýirge laıyqtalyp burmalanǵanyn da anyq aıtty. О́leń joldaryndaǵy túpnusqalyq nusqasy keıinirek saıasat salqynynyń áserinen «Degende Balqadısha, Balqadısha, kúıeýi seksen beste shal Qadısha» bolyp ózgertilgenin de aqıqat bıiginen zerdeledi. Balqadıshanyń súıgen jary Súleımen degen nar tulǵaly, eldiń halyq qurmettegen ardaqty azamaty bolǵandyǵyn, onyń «Balqadısha» ánin óte jaqsy kórgenin, Balqadıshaǵa arnalǵan ánge súısingennen, ánshilerge, Balqadıshanyń ózine únemi aıtqyzyp, Aqan seriniń talantyna bas ıip ótken adam ekenin jaqsy beınelep kórsetken derekteri-aq, bizdiń búgingi ánshilerdiń «órimdeı qyzdyń seksendegi shalǵa uzatyldy» dep zarlanýynyń beker ekendigin qolmen ustatqandaı etip dáleldep bergen joq pa?! Biraq bizdiń bilimsiz ánshilerdiń buǵan toqtaıtyn, ánniń durys sózine júginetin túri kórinbeıdi. Keıde, kerisinshe, Birjan, Aqan, Muhıt, Jaıaý Musa syndy taǵdyrlary kúrdeli tulǵalardyń júrek qylyn, ishki jan dúnıe ıirimderin beretin ánderdi tym kóterińki, jeńil-jelpi oryndaıtyn ánshini tyńdap, jan-júregińiz qars aıyrylatyn tustar da az kezdespeıdi. Budan ne túıemiz? Án, ásirese, dástúrli án ózin oryndamas buryn, kez kelgen ánshige týyndy tarıhynan mol maǵlumat beretin derektik jaıttarǵa qanyǵyp, tereńnen izdenýdi júkteıdi. Taǵdyryn bilip salǵan án tyńdarmanyn da tolǵantpaı qoımas. Iаǵnı, bir sózben aıtqanda, biz ádebıetten jattap ósken dramatýrgııa zańdylyǵy án tabıǵatynda da aldyńyzdan kese-kóldeneń shyǵady. Ádebı teorııa dramatýrgııany ádebıettiń bir salasy dep negizdese, demek, ándi de sol dramalyq shyǵarmanyń syǵymdalǵan nusqasy dep qaraýymyz kerek. Ánde de, dramadaǵy sekildi, oqıǵanyń basy, sharyqtaý shegi, aıaǵy bolady. Sol zańdylyqtarǵa baǵynǵany shynaıy shyǵady. «Qur aıqaı, baqyrǵan qulaqqa án be eken?!» dep Abaı hakim aıtpaqshy, daýys meniki eken dep, qajetti-qajetsiz tusynda qur aıqaıǵa basa beretin ónerpazdy áste ánshi deı alamyz ba? Osy oraıda, áıgili ánshi Júsipbek Elebekovtiń: «Ándi úırenip aıtý ánshilik emes, ándi zerdelep aıtý – ánshilik» – deıtin sózi eriksiz oıǵa oralady. Kez kelgen ánshi oryndamaq ánin shaǵyn qoıylymǵa aınaldyra alýy kerek. Sonda ǵana án tabıǵaty tolyqqandy ashylyp, taǵdyry tarazylanyp, sol zamannyń ahýaly tyńdarmanynyń kóz aldynda kólbeńdeıdi. ...Birde Júsipbek Elebekov týǵan jeri qasıetti Qarqaraly óńirine demalysqa keledi. Janynda jerlesi ári aǵa dosy, synshysy Qalıbek Qýanyshbaev bar. Jol boıy talaı áńgimeniń tıegi aǵytylyp, nebir syrlar shertiledi. Áýelep án de shyrqalady. Kezek Mádıdiń ataqty «Qarqaralysyna» kelgende, Qallekı ándi úzip jiberedi: – Júsipbek, bizdiń aıtyp kele jatqanymyz Mádıdiń zary, muńy, eline degen eljiregen júreginiń saǵynyshy ǵoı. Al sol Mádıdiń qaıraty, kegi qaıda? Mádı bulaı muńaıa bermes bolar. Ol muńynan qaıraty basym jan. Endeshe, bul ánniń aıaǵy áli bitpegen. Sol jigerli qaırat pen kek aralasqan qajyrly ánniń jalǵasyn sen tap! – dep qolqa salypty. Qazaqstannyń eńbek sińirgen artısi Habıba Elebekovanyń aıtýynsha, osy kezde Júsipbek ánshi bir sát Qallekıden kóz almaı qarap qalady. Bir sát Mádıdiń ornyna ózin qoıyp, án aıaǵyn izdep sharq urady, qaıtalap aıta beredi. Ánniń tórt shýmaǵyn aıtyp bitiredi de, endi aıaqqy qaıyrmasyna kelgende yzalana kektengen kúshti de qaıratty daýysty qosady. Daýys eń joǵary shegine jetip, qaıta tómendeı bas­taıdy. Biraq, jasyq, qaımyqqan ún emes, sol jigerli, sol qajyrly qalpynda muqalmaı kele jatady. Tómendep kelgen án dybysy «Oý, Arqadaǵy» dep baryp tynys alady. Sonda ánshige únsiz tańdana qarap qalǵan Qallekı: «Kópten izdegen, taba almaı júrgenimdi taptym. Aınalaıyn Júsekem, muny endi umyta kórme, taǵy qaıtala. Seniń myna tapqan qaıyrmań Mádıdiń ǵana óshpendilik kegi emes, sol zamannyń tar jol, taıǵaq keshýinde qyspaqta kelgen, únin shyǵartpaı, tirideı kómgisi keletin baskeser, dúleı qara kúshterine kek shyǵar. Sol yza, sol kek búgingi urpaqqa da jalǵasyp, Mádı kórgen zorlyqty esh ýaqytta qaıtalatpasqa úndeıtindeı. Kekpen sýarǵan almas qylyshtaı jigerli kúsh bar bul qosqan ánniń aıaǵynda, – dep rıza bolǵan eken. Qallekı syndy ádil synshy, bapkeri bar Júsipbek Elebekovteı ánshilerdiń ándi jetkizýdegi osyndaı erekshe yqtııattyǵy, oı tereńin uǵyna alyp, án dramasy men taǵdyryna úlken izdenis turǵysynan keletin tanym tereńdigi bolsa kerek. «Altyn qordan» ara-tura berilip qalar osy oryndaýdaǵy ánniń qaı-qaısysy da tyńdaýshysyn beıjaı qaldyrmaıtyndyǵy, Birjan, Aqan, Muhıt, Mádılerdiń serilik qurǵan zamanyn kóz aldymyzǵa aına-qatesiz ákeletindigi, sol dáýirdi ánmen birge siz de keship júrgendeı erekshe sýretkerlik áserge bóleıtindigi de sodan. Demek, án ıirimi ánshige suńǵyla sezimtaldyqtan bólek, akterlik sheberlik pen úlken bilim ıesi bolýdy da mindet qylady. Áıtpese, notany árkim-aq oryndaıdy. Al jan-júrekpen, án taǵdyryn sezinip, kóńil kózinen ótkizip aıtý, oryndaý barysynda ánniń ózine aınala alý – tek ánshiniń ánshisiniń ǵana qolynan kelse kerek. Bul rette Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, dástúrli ánshi Erkin Shúkimannyń áńgimesi kóńildegi kórkem oıdy kól-kósir kósegeni ras. «Dilimizge órkenıettik ynsaptyń ábden ornyǵyp alǵandyǵynan bolýy kerek, qansha aıqaılap, baqyryp, qansha dramatýrgııa jasap jatsaq ta, ánimizden Birjan sal, Aqan seri, Úkili Ybyraılar ómir súrgen qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy dáýirdiń ıisi báribir ańqymaıdy. Tynyshtyqbekshe aıtqanda, ańqyr joq. Birdeńe isteımiz desek, kejegemizdi keıin tartyp turatyn jalqaýlyǵymyz, oqyǵymyz kelmeıtindigi taǵy bar. Ánshige syrtqy jyltyrlyqtan buryn, eń aldymen, ishki tereńdik qajet. Kitap, gazet, shyqqan maqalalardy júıeli oqyp turýdyń ózi-aq ıntellektýaldy ósiredi. Ásirese, ánshige dramatýrgııanyń zańdylyqtaryn meńgerýdiń paıdasy zor. Teatrǵa da jıi barýdy ádetke aınaldyrsa, artyq bolmas edi. Jalpy, ánshiniń ıntellektýaly ándi aıtqan alǵashqy shýmaǵynan-aq baıqalyp turady ǵoı. Sondyqtan, deńgeıge abaı bolý kerek. Adamda ishki ınterpretasııa degen nárse bar. Sol nárseni túsinbeımiz. Sodan keıin án qalaı bolsa, solaı shyǵady. Qazirgi ánshilerdiń kópshiligi ánniń sózine mán bere bermeıdi. Tereńnen túısinip aıtý joq. Án aıtýdyń jóni osy eken dep basymdyqty daýysqa beremiz. Iаǵnı, ánimizde aıqaı basym. Daýystyń zor bolǵanyna aıtar ýájimiz joq. Degenmen, ándegi maǵyna, dramatızm degendi umytpaý kerek. Eger ánshiniń bir boıynda osy qasıettiń ekeýi qatar ushtassa, sapa ádettegiden kúshtirek, qýattyraq bolady. Biraq, bul jerde ásirelep jiberýge taǵy bolmaıdy. Ne nárseniń de óziniń shegi bar. Máselen, «Temirtas» ánin alyp qaraıyq. «Temirtas» – qoshtasý áni. Birjan qaıǵyrdy eken dep, biz de: «Temirtas, Asyl, Aqyq qaldyń zarlap, Adamzat qalmaq pa eken solaı sarnap...» – dep orynsyz zarlanyp, bajyldaıtyn bolsaq, onda saǵan da, aıtyp turǵan ánińe de eshkim senbeıdi. Marqum Talasbek Ásemqulov aǵamyz aıtpaqshy, qaıǵyda da ádep bolýy kerek. Sondyqtan, ár ánniń syr-sıpatyna, bolmysyna, bitimine, tabıǵatyna tereńnen den qoıyp, sezinip aıtý qajet. Án sonda júrekke jetedi, tyńdaýshysyn tabady. Án dramatýrgııasy degende biz osyndaı nárselerdi qaperde ustaýymyz kerek» dep ánshi ónerdiń qyr-syry jaıly oı tolǵady. Án shirkinniń qupııa tylsymy taýsylǵan ba, sirá? Onyń túbine boılaǵan saıyn qazynaly kenge kezikkendeı áserge bólenesiz, árdaıym ásemdikti álpeshteı túsýdi úırenesiz. Nazerke JUMABAI, ónertaný ǵylymdarynyń magıstri ASTANA