Bıyl qazaq ǵylymynyń qara shańyraǵy – Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurylǵanyna 70 jyl toldy. Al onyń prezıdenti, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Murat Jurynov búgin 75-ke kelip otyr. Osy mereıtoılarmen quttyqtaı otyryp, biz tilshimizdiń akademıkten alǵan suhbatyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.
– Murat Jurynuly, bar bolǵany 39 jasyńyzda ǵylym doktorlyǵyn qorǵaǵan qazaqsyz. Keńestik dáýir... Sol zamanda sizge AQSh, Japonııa, Gollandııa, Ulybrıtanııa elderi patent beripti. Ol qalaı boldy?
– Aldymen ǵylym jolyna qalaı tústim. Onda áńgimeni áriden bastaıyq.
Biz soǵystyń alǵashqy qysynda 1941 jyly dúnıege keldik. Esimdi bilgende, 2,5-3 jas shamasy bolý kerek, Bórjar ózeniniń boıyndaǵy sábılik shaǵym, kıiz úı, sýdan ótetin aǵash kópir, esik aldyndaǵy bıik taldar, baqshadaǵy júgeri, qaýyn, darbyz... kóz aldymda qalypty.
Bes jasqa tolmasam da 1945 jyly mamyr aıynda Jeńis kúnin kolhozdyń toılaǵany esimde. Matanyń betinde jazýlar bar, qyzyl jalaýlar ustaǵan eresek adamdar qýanyshtan «Jeńis! Jeńis!» dep súıinshilegenin umytqan joqpyn.
Al mekteptegi ómirim Arys qalasyndaǵy «Hlopkom» degen aýylda ótti. Barlyq aýyl balalary sııaqty sabaqtan tys ýaqytta úı sharýashylyǵyna kómektesemiz. Kezekpen qoı baǵý, malǵa shóp salý, mal sýarý degen sııaqty jumystardyń bárin atqaryp óstik. Erte kóktemde, naýryzdyń ortasynda búkil aýyl bolyp, «Aqdalaǵa» on shaqty kún boıy bıdaı egetin. Odan soń mamyrdyń birinshi jartysynda shóp shabý, jaz boıy bıdaı orý, esek arbamen saban tasý. Eń sońynda bıdaıdy dıirmenge aparyp, un tarttyryp ákelemiz. Eńbekten kóz ashpaıtyn aýyl balalary sabaq bastalǵanda ǵana demimizdi alýshy edik.
Bizdiń Arys qalasynda eki ǵana qazaq mektebi bolatyn. Birinshisi – aýdandyq mektep, ekinshisi temirjolǵa qaraıtyn. Men sony bitirdim. Biraq, bastapqy armanym temirjoldyń ınjener-mehanıgi bolý edi. Arystaǵy temir jol deposyna talaı ret baryp, ruqsat surap, teplovozdyń kabınasyna minip alyp, qural-jabdyqtaryna qyzyǵa qarap júretinmin. Biraq ol kezde Qazaqstanda temir jol ınstıtýty joq edi.
– Biraq keıde adamdardyń ómirin múlde basqa arnaǵa buryp áketetin oqıǵalar bolady ǵoı?
– Solaı boldy. 1959 jyly el aýmaǵynda Qazaqstan temirjoly qurylyp jatty. Ulttyq kadrlar kerek dep Arys qalasyndaǵy temir jol mektebinde jaqsy oqyǵan bes balany iriktep alyp, Máskeýge, ne Lenıngradqa jiberýdi uıǵarǵan. Ol kezde Qazaqstanda temir jol mamandyǵyna daıarlaıtyn ınstıtýt joq. Biraq, biz bul oqýdan qalyp qoıdyq. Dál sol jyly mektep dırektory aýysyp ketip, jańa kelgen kisi bizdiń jaıymyzdan habarsyz, mektep bitirip otyrǵan oqýshylardyń attestatyn bermeı, kolhozdyń jumysyna alyp ketkeni. Qazir oılaımyn, netken salǵyrttyq?! Jas jetkinshek oqý oqyp, alysqa baryp, el kórip, jer kórsin dep jaǵdaı jasaýdyń ornyna, on bes kún jumysqa jegip qoıǵanyna tań qalam... Sodan álgi bes bala jan-jaqqa tarap kete bardyq.
Amal joq, sodan Shymkenttegi Qazaq hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynyń «Et-sút ónimderi tehnologııasy» bólimine qabyldandym. Bir demalysqa kelgende ákem «Balam seniń oqýyńnyń aty ne ózi? Keshe bireý surap edi, ınjener bolady dep edim, «onyń qaısysy?» degen suraǵyna jaýap bere almaı qaldym», degeni. «Kóke, bizdiń mamandyǵymyz myna sútten aıran, irimshik, qaımaq, maı, balmuzdaq alý. Úlken zaýytqa ınjener-tehnolog bolamyz. Mysaly, separator degen mashınadaǵy dıskiler mınýtyna 1500-ge deıin aınalym jasap, sútten birden kádimgi sary maı shyǵarady». Aıtqan saıyn ákeıdiń kóńili túsip «Oı, myna ókimet te bilgenin isteıdi eken-aý. Sony da 5 jyl oqısyńdar ma? Ony anaý shesheńnen-aq surap almaısyń ba? Sútti pisirip, qatyq salsań, aıran bolady, ony pisseń, maı bolady... Balam, myna oqýyń oqý emes eken. Reti kelse, basqa bir oqýǵa aýysyp al», dedi.
Úlken konkýrspen túsken mamandyǵym 2 kýrstyń sońynda ózime de onsha unamaı júr edi, ákemniń sózinen keıin ınstıtýt rektoryna deıin baryp júrip, «Elektrohımııalyq óndirister tehnologııasy» degen mamandyqqa aýysyp aldym.
– Bul kezde de úlken ǵalym bolýdy armandaǵan joqsyz ǵoı. Sonda da bolsa ǵylym jolyna birtindep jetelep alyp kelgen erekshe qabiletińiz bolar?
– Ol kezde ınstıtýtty bitirgen soń, mindetti túrde aýylǵa oralam, áke-sheshemniń qasynda bolam dep oılaıtynmyn. Almatyǵa, odan ári Máskeýge barý týraly oılap júrgen eshkim joq. Soǵys kezinde týǵan 10 balanyń ishinen tiri qalǵan jalǵyz ul, ápkem men qaryndasym ǵana bar, senip otyrǵandary men bolǵan soń, ata-anama qaraıladym.
Instıtýtty bitirgen soń, elektrohımııa kafedrasynda oqytýshylyqta qaldym. Kafedrada ǵylymǵa ıkemdiligimdi ańǵarǵan adam – ustazym professor Ravıl Vahıdov edi. Sol kezde qazaq balasynyń aıaǵy jete bermeıtin Máskeýdegi D.Mendeleev atyndaǵy hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynyń aspırantýrasyna jón siltegen osy kisi. Naǵyz izdeniske toly ǵylym jolyna túsip, elektrohımııalyq ádispen bıologııalyq aktıvti zattardy sıntezdeý jumystaryn júrgize bastaǵan kezimiz. Bul sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan óńirindegi ekologııalyq máseleniń biri – Shymkent, Jambyl qalalarynda ornalasqan fosfor zaýyttarynyń zııandy qaldyqtary – fosfor shlamy jáne ferrofosfor qosylystarynyń túzilýi. Sol qaldyqtardyń ózine 15-20 paıyzǵa deıin fosfor ketip qalady. Sol kezde bul másele dúnıejúzinde bar bolatyn.
Quramy ýly elementti fosfor shlamy qorshaǵan ortaǵa keri áserin tıgize bastady. Tipti Shymkent, Jambyl tóńiregindegi tórt túlik maldyń azý tisteri ósip ketip, shópti shaınaı almaı, ashtan ólip jatty. Fosfor shlamyndaǵy elementti fosfor jáne odan basqa túıirshik zarıadtarynyń ártúrli bolatyndyǵyn anyqtaı otyryp, zııandy qosylystan taza fosfordy bólip alýdyń qarapaıym elektroforez ádisin usyndyq. Elektrohımııalyq, elektroımpýlstik tásildermen fosfordy túgel alý ádisi buryn bolmaǵan jańalyq bolǵandyqtan patentteýge berdik. Ol kezde ǵylymı jańalyqtar búkil Keńes Odaǵy atynan patentteledi jáne sonyń avtorlyq kýáligi negizinde dáleldendi. Osyndaı ǵylymı-zertteý jumystary negizinde jasalǵan jańa tehnologııa óndiriske engizilip, mıllıondaǵan taza ekonomıkalyq paıda ákeldi. Sizdiń eń alǵashqy suraǵyńyzdyń jaýaby – osy. Sol kezde bizge AQSh, Anglııa, Gollandııa, Japonııa elderi patent berdi. Bul – óte úlken jetistik bolatyn.
– Ol kezde Keńes Odaǵynda shetelderden avtorlyq patent alyp jatqandar bolýshy ma edi?
– Ilýde bir bolatyn oqıǵa. Biz osy irgeli ǵylymı izdenisti Shymkent pen Jambyldaǵy fosfor zaýyttaryna úlken ekonomıkalyq paıdamen endirdik. Munan keıin de 140-qa jýyq avtorlyq kýálikter men patentter alyppyn.
Máskeýdiń D.Mendeleev atyndaǵy hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynyń (qazirgi Reseı hımııa-tehnologııalyq ýnıversıteti) aspırantýrasynda oqyp júrgende organıkalyq elektrohımııa salasynyń áıgili ǵalymy Mıhaıl Fıoshınniń laboratorııasynda tájirıbe jınadyq. Dıssertasııalyq jumysyma Mıhaıl Iаkovlevıchtiń ózi basshylyq etti. Elektrohımııa tásilimen organıkalyq qanyqpaǵan zattardan ártúrli salalarǵa qajet (farmasevtıka, polımerler hımııasy, arnaıy qasıetteri bar zattar) qosyndylardy alýdyń jańa ádisteri men tehnologııasy jasaldy. Sol laboratorııada Keńes Odaǵynyń ár tarabynan kelgen jáne Máskeýdiń tańdaýly jas zertteýshileri, aspıranttar jumys isteıtin. Solardyń ishinde birinshi bolyp, merziminen 2 aı buryn kandıdattyq dıssertasııamdy qorǵap, Shymkentke qaıta oraldym. Bul 1970 jyl bolatyn.
Sodan keıin Qazaq hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynda on jyldan astam ýaqyt aǵa oqytýshy, kafedra meńgerýshisi, fakýltet dekany bolyp qyzmet atqardym. Bul jyldar meniń oqytýshy retinde ǵana emes, uıymdastyrýshy retinde kórinýime múmkindik berdi. Ujymnyń jaqsy aty shyqty. «Elektrohımııalyq óndirister tehnologııasy» kafedrasy janynan «Organıkalyq elektrohımııa» laboratorııasyn quryp, ony ozyq elektrondy quraldarmen jabdyqtap, aspırantýra ashtyq. Iri zaýyttarmen kelisimshart jasap, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizip, olardy óndiriske engizdik. Sol kezderde bizdiń elektrohımııa kafedrasynda Keńes Odaǵyna belgili ǵylymı mektep quryldy.
– Ǵylymda baǵy janǵan adam ekenińizdi jasyrǵan emessiz. Jurttar jyldar boıy Máskeýde ǵylymı ataqtaryn qorǵaı almaı júrgende jolyńyz bolyp ketýine nendeı jaǵdaı septesti?
– Shynynda da, sol jyldary doktorlyq dıssertasııa qorǵaý, Máskeýdegi joǵary attestasııalyq komıssııadan (VAK) bekitilý óte qıyndap ketken kez. Sonyń aldynda bir plagıattyq jumystar ashylyp, VAK basshylyǵy áshkerelenip, túgelimen qyzmetten qýylǵan bolatyn. Sondyqtan doktorlyq dıssertasııalar aılap, jyldap jatatyn nemese bekitilmeı qaıtatyn. Meniń doktorlyq dárejem nebári úsh jarym aıda bekitildi. Onyń sebebi men doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan keńes sol saladan Keńes Odaǵynda dárejesi joǵary boldy. Al jetekshi mekemesi – KSRO Ǵylym akademııasynyń Elektrohımııa ınstıtýty. Bulardan bıik sanalatyn eshkim bolmaǵandyqtan osylaısha tez bekitken bolýy kerek.
– «Qazaqstandaǵy eń jas ǵylym doktory» ataǵy ómirińizge ózgerister ákeldi me?
– Árıne, jańa qyzmetter usyna bastady. Máskeýge ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna jumysqa shaqyrdy. Tashkentke Odaq deńgeıindegi akademık Sadyqov jumysqa shaqyrdy. Ol kezde búkil Keńes Odaǵy boıynsha Orta Azııadan 3 qana akademık bar edi. Abıd Sadyqov – sol úsheýdiń biri boldy.
– Qazir elimizde kózi tiri qansha akademık bar?
– 140 akademık. Jalpy, akademık degen ǵylymı dáreje máńgilikke beriledi. Áskerı shen sııaqty emes.
Sonymen sol kezdegi Joǵary jáne arnaýly orta bilim mınıstri Turǵanbek Qataev jaratylystaný jáne tehnıka ǵylymdary salasynan ǵylym doktory ataǵyn alǵan Qazaqstandaǵy eń jas ǵalym ekenimdi atap kórsetip, kezekten tys «Jıgýlı» degen avtomashına bergizdi.
О́zim jaspyn, sheteldik patentter alǵan kezim. Ol kezde Odaqtan avtorlyq patent alýdyń ózi qııamet-qaıym ekenin aıtyp otyrmyz ǵoı. Sonymen Tashkentke barýdan bas tarttym. Olardyń óz ǵalymdary da jetedi. О́ńsheń ózbekterdi bir jas qazaq basqaryp otyrsa, ne deıtini belgili. Máskeýdegi dosyma da týǵan elimnen alystap ketem, bolmaıdy dedim. Mundaı óte tıimdi usynystardan bas tartýym kóp adamdy tańǵaldyrdy.
Turǵanbek Qataev Almatyǵa shaqyryp alyp, Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetine ǵylym isteri boıynsha prorektor bolyp barýdy usyndy. О́zim Shymkenttegi jalǵyz ǵylym doktorymyn. Qaladaǵy úsh ınstıtýtta 3 rektor, 9 prorektor otyr, nege prorektor bolý úshin sonaý Qaraǵandyǵa barýym kerek dep oıladym. Ekinshi jaǵynan óz qolymmen qurǵan laboratorııany, shákirtterimdi, týystarymdy, dostarymdy qımadym. Bir Qazaqstan bolsa da, Qaraǵandy alys kórindi.
Sóıtip júrgende, jazǵy kanıkýl bastalyp, qyrkúıekke deıin qulaǵym tynyshtaldy. Odaqtyń qaı jerine barsam da jumys tabatynyma senimdi bolyp júrmin ǵoı. Nesine qorqaıyn dep júrmin. Sabaq bastalǵanda taǵy da shuǵyl Turǵanbek Qataıuly shaqyrtyp alyp «Sen de men sııaqty qarapaıym otbasynan shyqqan jigit ekensiń. Seni ósirgim keldi. Al sen shalqaıasyń. Bul qalaı?» dep keri burylmaıtyndaı bir-eki qatqyl áńgime aıtty. Birden kóndim.
– Qaraǵandyda keı máselede tabandylyq tanytqanyńyz qyzmetińizge kesiri tıdi me?
– Tımeýshi me edi?! Prorektorlyqtan keıin 1985 jyly sol Qaraǵandydaǵy Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Organıkalyq sıntez jáne kómir hımııasy ınstıtýtynyń dırektory qyzmetine taǵaıyndalyp, bul qyzmette 6 jyl istedim. Jeltoqsan oqıǵasynan keıin partııa tarapynan qazaqtar qýdalaýǵa ushyraı bastaǵan. Sol kezde Qaraǵandyǵa Máskeýden arnaıy shyqqan komıssııa ýnıversıtetti teksere kele, meni shaqyryp aldy da: «О́zińiz Máskeýde oqypsyz, sol jaqta oqyp kandıdat boldyńyz, keıin sonyń arqasynda doktor boldyńyz. Endi qarańyz, Qaraǵandy oblysynda qazaqtardyń sany – 16 paıyz, Qaraǵandy qalasynda – 9 paıyz, siz basqaryp otyrǵan ınstıtýtta – 63 paıyz. Siz sonshama qazaqty qaıdan aldyńyz?» – dedi. Men «Qazaqtardyń sany bálenshe paıyzdan aspasyn degen zań bar ma? Qaı jerde jazylǵan, kórsetińizshi», – dedim. Ondaı zań joq qoı. Sosyn qatty-qatty sóıleı bastady. «Sizdi Keńes ókimeti tárbıeledi, doktor qyldy, qyzmet berdi. Sizdiń istep otyrǵanyńyz mynaý», – dep. Qaraǵandyda kómir óndirisiniń ınstıtýty boldy. Basshysy ózge ult edi, bir de bir qazaqty jumysqa almaıtyn. Sony aıttym. Sonyń dırektoryn nege shaqyrmaısyz, naǵyz shovınıst sol, bir qazaqty almaıdy deımin ǵoı. Meni ustaı almaıtyndaryn sezdi. Ketti. Tynysh ketken joq, tapsyrma berip ketipti.
Qaraǵandyda buryn myqty ǵalym Evneı Býketov qyzmet istegen. Máskeýge barady, anda-mynda júrgende ǵylymmen aınalysyp júrgen qazaqtardy kezdestirse, Qaraǵandyǵa shaqyra júredi, qyzmetin taýyp beredi. Sóıtip júrip, jınalǵan saıdyń tasyndaı bilimdi qazaqtar ǵoı.
Sodan obkomnyń ǵylym-bilim bóliminen kúnde habarlasady. «Prosenttik kórsetkishti qashan qalpyna keltiresiz?» – deıdi. Olardy ýájben jeńesiń. «Bes jyldyq memlekettik josparymyz bar. Sol ǵylymı jobalardyń bel ortasyna keldik, qyzmetkerlerdi jarty joldan qysqartyp, jumystan qýsam, nátıjesine kim jaýap beredi?» dep otyryp aldym. Biraz yrǵastyq.
1989 jyly ár jerde «Qazaq tili» qoǵamy quryla bastady. Qaraǵandynyń bes aýdanynyń birinde «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy bolyp saılandym. Sonda toǵyz orys mektebine qazaq synybyn ashtyrdyq. Sonda meniń tań qalatynym, meniń aıtqanyma kónbeı, synyp ashtyrýǵa kelispeı, eń kóp qarsylasqan bir qazaq kelinshek boldy. Qazaq! Bir orys mektebiniń dırektory. Biraq, biz ashtyq.
Keıinnen (táýelsizdik alǵan soń) shyqty ǵoı nebir myqtylar, til dep, ult dep urandap. Al, sol kezde solardyń kóbi-aq buǵyp qaldy. Basyn báıgege tigip sanaýly azamattar júrdi. Telefony tyńdalady, izi ańdýly... Ár jınalys saıyn atymyz atalady, partııanyń tapsyrmasyn oryndamaıdy, adal emes dep... Men solardyń arasynda bolǵanyma baqyttymyn.
– Degenmen, sizdiń shyn máninde taqyr jerden Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Túrkistan memlekettik ýnıversıtetin uıymdastyryp, 300 gektar jerge ýnıversıtet qalashyǵyn, kampýstar, Mádenıet saraıyn salyp, abattandyryp, olar kóne qalanyń kórkine kórik qosyp turǵanyn eshkim endi joqqa shyǵara almas?
– Bul Qazaqstan egemendik alar kezdiń qarsańy edi. Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev rýhanı astanamyz – kóne Túrkistandy jandandyrý maqsatynda óz Jarlyǵymen ýnıversıtet ashyp, Túrkistanǵa rektor etip jiberdi.
Taqyr jerden ýnıversıtet ashý degen zaýyt salýdan da qıyn ekeni belgili, stýdentterge dáris berý úshin ǵalymdar kerek, olardy shaqyryp keltirý úshin jaqsy páterler, jaqsy jalaqy, baılanys jáne kólik júıeleri bar jaqsy qala kerek. Sondyqtan tájirıbe boıynsha aldymen bir joǵary oqý ornynyń fılıalyn ashyp, odan keıin ony pedagogıkalyq ınstıtýt jasap, odan soń ǵana ony ýnıversıtetke aınaldyrý kerek edi. Ol kezde Túrkistanda úsh tehnıkým bar, biraq olardyń ishinde birde-bir ǵylym kandıdaty joq. Máskeýde shyǵatyn «Izvestııa» gazeti «Qazaqstanda aýdan ortalyǵynda ýnıversıtet ashyldy» dep mysqyldady.
Sonymen, Elbasynyń ıdeıasymen ýnıversıtet 6 maýsymda ashyldy. Mınıstr Sh.Shaıahmetov ýnıversıtet ashý sharalaryn óz buıryǵymen 7 maýsymda bekite otyryp, qobaljyp otyrǵanyn jasyrmady. «Muqa, ne isteımiz, bıylǵy oqý jylyna stýdentter qabyldaý kerek, oǵan eki-aq aı qaldy. Onda áli túk joq, tipti bólingen ǵımarat ta joq...», dedi.
Erteńine mınıstrimiz Úkimet basshysy Sergeı Tereshenkomen birge Túrkistanǵa kelip, barlyq jaǵdaımen tanysyp, oblystyń, aýdan basshylaryn jınap, keńes ótkizdi. Jıyn aıaqtalǵannan keıin Sergeı Tereshenko qala shetine kelip «Myna jerge ýnıversıtetke shaqyrylatyn ǵalymdarǵa 2 qabatty kottedjder salamyz. Árbir aýdan 2 danadan 30 kottedj, Shymkent qalasy, joldas Q.Tólemetov 10 kottedj salyp beredi. Barlyǵyn ýnıversıtetke kómek retinde óz qarajattaryńyzǵa salasyzdar» dedi.
Qaýyrt jumys bastalyp ketti. Dáris berýge Almatydan, Shymkentten, Tashkentten, Qaraǵandydan iri ǵalym-professorlardy shaqyrdyq.
– Biraq, bul oqý orny qandaı qıyndyqtarmen saqtalyp qalǵanyn, qalaı halyqaralyq Qazaq-túrik ýnıversıtetine aınalǵanyn ekiniń biri bile bermeıdi.
– О́ıtkeni, jarty jyldan soń, Keńes Odaǵy qulady, aqsha qunsyzdanyp, jaǵdaı tipti qıyndap ketti. Elbasynyń negizgi armany – qasıetti Túrkistan topyraǵyn gúldendirýge muryndyq bolý muraty toqyraǵandaı boldy. 1989 jyly Batys Germanııaǵa barǵanda Geıdelberg ýnıversıtetin kórgenimiz bar. Qalanyń ishindegi qala. Ýnıversıtet qaqpasynan bastap basqa álem bastalady. Adam ómirine kerektiniń bári bar. Sol sııaqty Batys Eýropa úlgisinde, ýnıversıtet qalashyǵyn salmaqshy bolǵan armanymyz alystady. Endigi jaǵdaıda shetelden demeýshilik kómek nemese ınvestısııa tartpasa bolmaıtynyna kózimiz jetti. Sodan AQSh elshisi Ý.Kortnı myrzany Túrkistanǵa ertip kelip, AQSh-Qazaqstan ýnıversıtetin qurmaqshy boldyq. Máskeýge issaparmen kelgen AQSh prezıdentiniń TMD elderi boıynsha keńesshisi Vılıams myrzaǵa deıin baryp, jolyqtyq. Odan másele sheshilmegen soń, Túrkııaǵa kaıta-qaıta baryp júrip, túbinde Qazaq-Túrik halyqaralyq ýnıversıtetin quryp, ýnıversıtet qalashyǵyn salýǵa qol jetkizdik.
Al bul ýnıversıtetke 300 gektar jer alýǵa tikeleı Elbasy kómektesti.
Osy oqý ornyna 10 jyl rektor boldym. Sol ýaqyt ishinde Túrkııadan 100 mıllıon dollar kóleminde qaıtarymsyz demeýshilik qarjy keltirdik. Sonyń arqasynda ýnıversıtettiń materıaldyq bazasy jaqsardy. Bul aýyldaǵy jastardyń bilim alýyna úlken múmkindik týǵyzdy.
– Bilim mınıstri bolǵan jyldaryńyz qandaı jaıttardy eske salady?
– Áli de bul salada oılasatyn, oń sheshimin kútken máseleler jetkilikti. 1995 jyly Prezıdentimiz kabınetine shaqyrtyp alyp: «Murat, men seniń Túrkistanda atqaryp jatqan isterińe kóńilim tolyp júr. Al endi osy búkil bilim salasyn ózińe tapsyramyn, bárin jónge keltir! Ana ýnıversıtetińdi de óziń basqara ber», dedi. Ol kezde bilim salasynda qordalanǵan máseleler kóp boldy. Qyrýar sharýalar atqaryldy. Táýlikpen sanaspaı jumys istedik.
Sol jyldary táýelsiz Qazaqstannyń Ata Zańy qabyldandy. Konstıtýsııanyń bilim týraly 30-babyn óz qolymmen jazdym. Sondaǵy toqeteri, eń mańyzdy eki aýyz sóz bara-bara naǵyz kúreske aınaldy. «Azamattardyń memlekettik oqý oryndarynda tegin orta bilim alýyna kepildik beriledi. Orta bilim alý mindetti». Qarjy salasyndaǵylar barshany «aqysyz» oqytýǵa, keıbireýler «mindetti» degen sózderge qarsy boldy. Biraq biz qadym da keıin sheginbeı, usynystarymyz Úkimet basshysynan qoldaý tappaǵan soń, Elbasynyń aldyna deıin baryp, el bolashaǵy úshin óte mańyzdy osy eki sózdiń ekeýin de saqtap qala aldyq.
– Siz 2003 jyly Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti bolyp saılanǵanda ǵylymnyń qojyrap turǵan kezi. Ulttyq ǵylymdy damytýdyń túrli úlgileri bar bolsa da, nege fransýz modeli tańdaldy?
– 1996 jyldan bastap ábden mazasy ketip, Memleket basshysynyń pármenimen Qoǵamdyq birlestik statýsyna kóshken akademııany endi KSRO modelinen naryqtyq ekonomıkaǵa beıim Batys Eýropa modeline kóshire otyryp, ári qaraı damytý kerek boldy. Sol kezde Parıjdegi áıgili Sorbonna ýnıversıtetimen tanysýdyń sáti túsken. Fransııa akademııasy – qoǵamdaǵy eń joǵary mártebeli mekeme. Halyqaralyq kórmeler, baıqaýlar, konferensııalar ótkizedi, Fransııa prezıdentine tapsyrylatyn jyl saıynǵy ǵylym salasy boıynsha ulttyq baıandama daıyndaıdy. Odan basqa, ǵylymı jýrnaldar shyǵarady, saraptama júrgizedi. Akademıkterdiń tańdaýly eńbekterin baspadan basyp shyǵarady jáne t.b. Biraq bizdiń zańdarymyz da, jaǵdaıymyz da basqa bolǵandyqtan, túrli aıyrmashylyqtar bolsa da osy soqpaqpen júrip kelemiz.
Bıyl Ulttyq akademııanyń qurylǵanyna 70 jyl tolyp otyr. Akademııa mundaı jetistikke qol astyndaǵy 45 ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń arqasynda jetti. Sonaý 1946 jyldan beri 8 jýrnal shyǵaryp, ony 73 memleketke taratatyn mekemeniń jumysyn syrt kóz de bile bastady. Qazir kim jýrnal shyǵarmaı jatyr? Biraq aǵylshyn tilinde rezıýme jarııalaıtyn, sonshama elge taraıtyn, onyń ishinde Amerıka Kongresiniń, Anglııa Koroldiginiń kitaphanalary alatyn jýrnaldy qaıdan tabasyz?..
– Qazir ǵylymǵa aqshasyna, qıyndyǵyna qaramaı, jankeshtilikpen umtylatyn jastar bar ma?
– Meniń paıymdaýynsha, qazir ǵylymda júrgen jas ǵalymdardyń 10 paıyzy osyndaı. Keıde maǵan qyzyl dıplommen bitirgen jastar jumys surap keledi. «Qansha aılyq tóleısiz?» dep suraıdy. Menińshe, durys! Bilmegen, buryn kórmegen jumysqa qalaı qoıyp ketedi? Erteń onyń bala-shaǵasyn kim asyraıdy? Ǵylymmen alańsyz aınalysý úshin de jaǵdaı kerek. Olardyń jaǵdaıy jaqsy bolsa, olar qoǵamda bedeldi bolsa jastar da úlgi alyp, sońynan erer edi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
• 07 Jeltoqsan, 2016
Ǵylym joly adastyrmaıdy (Murat Jurynovpen suhbat)
Bıyl qazaq ǵylymynyń qara shańyraǵy – Ulttyq ǵylym akademııasynyń qurylǵanyna 70 jyl toldy. Al onyń prezıdenti, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor Murat Jurynov búgin 75-ke kelip otyr. Osy mereıtoılarmen quttyqtaı otyryp, biz tilshimizdiń akademıkten alǵan suhbatyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.
– Murat Jurynuly, bar bolǵany 39 jasyńyzda ǵylym doktorlyǵyn qorǵaǵan qazaqsyz. Keńestik dáýir... Sol zamanda sizge AQSh, Japonııa, Gollandııa, Ulybrıtanııa elderi patent beripti. Ol qalaı boldy?
– Aldymen ǵylym jolyna qalaı tústim. Onda áńgimeni áriden bastaıyq.
Biz soǵystyń alǵashqy qysynda 1941 jyly dúnıege keldik. Esimdi bilgende, 2,5-3 jas shamasy bolý kerek, Bórjar ózeniniń boıyndaǵy sábılik shaǵym, kıiz úı, sýdan ótetin aǵash kópir, esik aldyndaǵy bıik taldar, baqshadaǵy júgeri, qaýyn, darbyz... kóz aldymda qalypty.
Bes jasqa tolmasam da 1945 jyly mamyr aıynda Jeńis kúnin kolhozdyń toılaǵany esimde. Matanyń betinde jazýlar bar, qyzyl jalaýlar ustaǵan eresek adamdar qýanyshtan «Jeńis! Jeńis!» dep súıinshilegenin umytqan joqpyn.
Al mekteptegi ómirim Arys qalasyndaǵy «Hlopkom» degen aýylda ótti. Barlyq aýyl balalary sııaqty sabaqtan tys ýaqytta úı sharýashylyǵyna kómektesemiz. Kezekpen qoı baǵý, malǵa shóp salý, mal sýarý degen sııaqty jumystardyń bárin atqaryp óstik. Erte kóktemde, naýryzdyń ortasynda búkil aýyl bolyp, «Aqdalaǵa» on shaqty kún boıy bıdaı egetin. Odan soń mamyrdyń birinshi jartysynda shóp shabý, jaz boıy bıdaı orý, esek arbamen saban tasý. Eń sońynda bıdaıdy dıirmenge aparyp, un tarttyryp ákelemiz. Eńbekten kóz ashpaıtyn aýyl balalary sabaq bastalǵanda ǵana demimizdi alýshy edik.
Bizdiń Arys qalasynda eki ǵana qazaq mektebi bolatyn. Birinshisi – aýdandyq mektep, ekinshisi temirjolǵa qaraıtyn. Men sony bitirdim. Biraq, bastapqy armanym temirjoldyń ınjener-mehanıgi bolý edi. Arystaǵy temir jol deposyna talaı ret baryp, ruqsat surap, teplovozdyń kabınasyna minip alyp, qural-jabdyqtaryna qyzyǵa qarap júretinmin. Biraq ol kezde Qazaqstanda temir jol ınstıtýty joq edi.
– Biraq keıde adamdardyń ómirin múlde basqa arnaǵa buryp áketetin oqıǵalar bolady ǵoı?
– Solaı boldy. 1959 jyly el aýmaǵynda Qazaqstan temirjoly qurylyp jatty. Ulttyq kadrlar kerek dep Arys qalasyndaǵy temir jol mektebinde jaqsy oqyǵan bes balany iriktep alyp, Máskeýge, ne Lenıngradqa jiberýdi uıǵarǵan. Ol kezde Qazaqstanda temir jol mamandyǵyna daıarlaıtyn ınstıtýt joq. Biraq, biz bul oqýdan qalyp qoıdyq. Dál sol jyly mektep dırektory aýysyp ketip, jańa kelgen kisi bizdiń jaıymyzdan habarsyz, mektep bitirip otyrǵan oqýshylardyń attestatyn bermeı, kolhozdyń jumysyna alyp ketkeni. Qazir oılaımyn, netken salǵyrttyq?! Jas jetkinshek oqý oqyp, alysqa baryp, el kórip, jer kórsin dep jaǵdaı jasaýdyń ornyna, on bes kún jumysqa jegip qoıǵanyna tań qalam... Sodan álgi bes bala jan-jaqqa tarap kete bardyq.
Amal joq, sodan Shymkenttegi Qazaq hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynyń «Et-sút ónimderi tehnologııasy» bólimine qabyldandym. Bir demalysqa kelgende ákem «Balam seniń oqýyńnyń aty ne ózi? Keshe bireý surap edi, ınjener bolady dep edim, «onyń qaısysy?» degen suraǵyna jaýap bere almaı qaldym», degeni. «Kóke, bizdiń mamandyǵymyz myna sútten aıran, irimshik, qaımaq, maı, balmuzdaq alý. Úlken zaýytqa ınjener-tehnolog bolamyz. Mysaly, separator degen mashınadaǵy dıskiler mınýtyna 1500-ge deıin aınalym jasap, sútten birden kádimgi sary maı shyǵarady». Aıtqan saıyn ákeıdiń kóńili túsip «Oı, myna ókimet te bilgenin isteıdi eken-aý. Sony da 5 jyl oqısyńdar ma? Ony anaý shesheńnen-aq surap almaısyń ba? Sútti pisirip, qatyq salsań, aıran bolady, ony pisseń, maı bolady... Balam, myna oqýyń oqý emes eken. Reti kelse, basqa bir oqýǵa aýysyp al», dedi.
Úlken konkýrspen túsken mamandyǵym 2 kýrstyń sońynda ózime de onsha unamaı júr edi, ákemniń sózinen keıin ınstıtýt rektoryna deıin baryp júrip, «Elektrohımııalyq óndirister tehnologııasy» degen mamandyqqa aýysyp aldym.
– Bul kezde de úlken ǵalym bolýdy armandaǵan joqsyz ǵoı. Sonda da bolsa ǵylym jolyna birtindep jetelep alyp kelgen erekshe qabiletińiz bolar?
– Ol kezde ınstıtýtty bitirgen soń, mindetti túrde aýylǵa oralam, áke-sheshemniń qasynda bolam dep oılaıtynmyn. Almatyǵa, odan ári Máskeýge barý týraly oılap júrgen eshkim joq. Soǵys kezinde týǵan 10 balanyń ishinen tiri qalǵan jalǵyz ul, ápkem men qaryndasym ǵana bar, senip otyrǵandary men bolǵan soń, ata-anama qaraıladym.
Instıtýtty bitirgen soń, elektrohımııa kafedrasynda oqytýshylyqta qaldym. Kafedrada ǵylymǵa ıkemdiligimdi ańǵarǵan adam – ustazym professor Ravıl Vahıdov edi. Sol kezde qazaq balasynyń aıaǵy jete bermeıtin Máskeýdegi D.Mendeleev atyndaǵy hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynyń aspırantýrasyna jón siltegen osy kisi. Naǵyz izdeniske toly ǵylym jolyna túsip, elektrohımııalyq ádispen bıologııalyq aktıvti zattardy sıntezdeý jumystaryn júrgize bastaǵan kezimiz. Bul sol kezdegi Ońtústik Qazaqstan óńirindegi ekologııalyq máseleniń biri – Shymkent, Jambyl qalalarynda ornalasqan fosfor zaýyttarynyń zııandy qaldyqtary – fosfor shlamy jáne ferrofosfor qosylystarynyń túzilýi. Sol qaldyqtardyń ózine 15-20 paıyzǵa deıin fosfor ketip qalady. Sol kezde bul másele dúnıejúzinde bar bolatyn.
Quramy ýly elementti fosfor shlamy qorshaǵan ortaǵa keri áserin tıgize bastady. Tipti Shymkent, Jambyl tóńiregindegi tórt túlik maldyń azý tisteri ósip ketip, shópti shaınaı almaı, ashtan ólip jatty. Fosfor shlamyndaǵy elementti fosfor jáne odan basqa túıirshik zarıadtarynyń ártúrli bolatyndyǵyn anyqtaı otyryp, zııandy qosylystan taza fosfordy bólip alýdyń qarapaıym elektroforez ádisin usyndyq. Elektrohımııalyq, elektroımpýlstik tásildermen fosfordy túgel alý ádisi buryn bolmaǵan jańalyq bolǵandyqtan patentteýge berdik. Ol kezde ǵylymı jańalyqtar búkil Keńes Odaǵy atynan patentteledi jáne sonyń avtorlyq kýáligi negizinde dáleldendi. Osyndaı ǵylymı-zertteý jumystary negizinde jasalǵan jańa tehnologııa óndiriske engizilip, mıllıondaǵan taza ekonomıkalyq paıda ákeldi. Sizdiń eń alǵashqy suraǵyńyzdyń jaýaby – osy. Sol kezde bizge AQSh, Anglııa, Gollandııa, Japonııa elderi patent berdi. Bul – óte úlken jetistik bolatyn.
– Ol kezde Keńes Odaǵynda shetelderden avtorlyq patent alyp jatqandar bolýshy ma edi?
– Ilýde bir bolatyn oqıǵa. Biz osy irgeli ǵylymı izdenisti Shymkent pen Jambyldaǵy fosfor zaýyttaryna úlken ekonomıkalyq paıdamen endirdik. Munan keıin de 140-qa jýyq avtorlyq kýálikter men patentter alyppyn.
Máskeýdiń D.Mendeleev atyndaǵy hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynyń (qazirgi Reseı hımııa-tehnologııalyq ýnıversıteti) aspırantýrasynda oqyp júrgende organıkalyq elektrohımııa salasynyń áıgili ǵalymy Mıhaıl Fıoshınniń laboratorııasynda tájirıbe jınadyq. Dıssertasııalyq jumysyma Mıhaıl Iаkovlevıchtiń ózi basshylyq etti. Elektrohımııa tásilimen organıkalyq qanyqpaǵan zattardan ártúrli salalarǵa qajet (farmasevtıka, polımerler hımııasy, arnaıy qasıetteri bar zattar) qosyndylardy alýdyń jańa ádisteri men tehnologııasy jasaldy. Sol laboratorııada Keńes Odaǵynyń ár tarabynan kelgen jáne Máskeýdiń tańdaýly jas zertteýshileri, aspıranttar jumys isteıtin. Solardyń ishinde birinshi bolyp, merziminen 2 aı buryn kandıdattyq dıssertasııamdy qorǵap, Shymkentke qaıta oraldym. Bul 1970 jyl bolatyn.
Sodan keıin Qazaq hımııa-tehnologııalyq ınstıtýtynda on jyldan astam ýaqyt aǵa oqytýshy, kafedra meńgerýshisi, fakýltet dekany bolyp qyzmet atqardym. Bul jyldar meniń oqytýshy retinde ǵana emes, uıymdastyrýshy retinde kórinýime múmkindik berdi. Ujymnyń jaqsy aty shyqty. «Elektrohımııalyq óndirister tehnologııasy» kafedrasy janynan «Organıkalyq elektrohımııa» laboratorııasyn quryp, ony ozyq elektrondy quraldarmen jabdyqtap, aspırantýra ashtyq. Iri zaýyttarmen kelisimshart jasap, ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizip, olardy óndiriske engizdik. Sol kezderde bizdiń elektrohımııa kafedrasynda Keńes Odaǵyna belgili ǵylymı mektep quryldy.
– Ǵylymda baǵy janǵan adam ekenińizdi jasyrǵan emessiz. Jurttar jyldar boıy Máskeýde ǵylymı ataqtaryn qorǵaı almaı júrgende jolyńyz bolyp ketýine nendeı jaǵdaı septesti?
– Shynynda da, sol jyldary doktorlyq dıssertasııa qorǵaý, Máskeýdegi joǵary attestasııalyq komıssııadan (VAK) bekitilý óte qıyndap ketken kez. Sonyń aldynda bir plagıattyq jumystar ashylyp, VAK basshylyǵy áshkerelenip, túgelimen qyzmetten qýylǵan bolatyn. Sondyqtan doktorlyq dıssertasııalar aılap, jyldap jatatyn nemese bekitilmeı qaıtatyn. Meniń doktorlyq dárejem nebári úsh jarym aıda bekitildi. Onyń sebebi men doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan keńes sol saladan Keńes Odaǵynda dárejesi joǵary boldy. Al jetekshi mekemesi – KSRO Ǵylym akademııasynyń Elektrohımııa ınstıtýty. Bulardan bıik sanalatyn eshkim bolmaǵandyqtan osylaısha tez bekitken bolýy kerek.
– «Qazaqstandaǵy eń jas ǵylym doktory» ataǵy ómirińizge ózgerister ákeldi me?
– Árıne, jańa qyzmetter usyna bastady. Máskeýge ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna jumysqa shaqyrdy. Tashkentke Odaq deńgeıindegi akademık Sadyqov jumysqa shaqyrdy. Ol kezde búkil Keńes Odaǵy boıynsha Orta Azııadan 3 qana akademık bar edi. Abıd Sadyqov – sol úsheýdiń biri boldy.
– Qazir elimizde kózi tiri qansha akademık bar?
– 140 akademık. Jalpy, akademık degen ǵylymı dáreje máńgilikke beriledi. Áskerı shen sııaqty emes.
Sonymen sol kezdegi Joǵary jáne arnaýly orta bilim mınıstri Turǵanbek Qataev jaratylystaný jáne tehnıka ǵylymdary salasynan ǵylym doktory ataǵyn alǵan Qazaqstandaǵy eń jas ǵalym ekenimdi atap kórsetip, kezekten tys «Jıgýlı» degen avtomashına bergizdi.
О́zim jaspyn, sheteldik patentter alǵan kezim. Ol kezde Odaqtan avtorlyq patent alýdyń ózi qııamet-qaıym ekenin aıtyp otyrmyz ǵoı. Sonymen Tashkentke barýdan bas tarttym. Olardyń óz ǵalymdary da jetedi. О́ńsheń ózbekterdi bir jas qazaq basqaryp otyrsa, ne deıtini belgili. Máskeýdegi dosyma da týǵan elimnen alystap ketem, bolmaıdy dedim. Mundaı óte tıimdi usynystardan bas tartýym kóp adamdy tańǵaldyrdy.
Turǵanbek Qataev Almatyǵa shaqyryp alyp, Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetine ǵylym isteri boıynsha prorektor bolyp barýdy usyndy. О́zim Shymkenttegi jalǵyz ǵylym doktorymyn. Qaladaǵy úsh ınstıtýtta 3 rektor, 9 prorektor otyr, nege prorektor bolý úshin sonaý Qaraǵandyǵa barýym kerek dep oıladym. Ekinshi jaǵynan óz qolymmen qurǵan laboratorııany, shákirtterimdi, týystarymdy, dostarymdy qımadym. Bir Qazaqstan bolsa da, Qaraǵandy alys kórindi.
Sóıtip júrgende, jazǵy kanıkýl bastalyp, qyrkúıekke deıin qulaǵym tynyshtaldy. Odaqtyń qaı jerine barsam da jumys tabatynyma senimdi bolyp júrmin ǵoı. Nesine qorqaıyn dep júrmin. Sabaq bastalǵanda taǵy da shuǵyl Turǵanbek Qataıuly shaqyrtyp alyp «Sen de men sııaqty qarapaıym otbasynan shyqqan jigit ekensiń. Seni ósirgim keldi. Al sen shalqaıasyń. Bul qalaı?» dep keri burylmaıtyndaı bir-eki qatqyl áńgime aıtty. Birden kóndim.
– Qaraǵandyda keı máselede tabandylyq tanytqanyńyz qyzmetińizge kesiri tıdi me?
– Tımeýshi me edi?! Prorektorlyqtan keıin 1985 jyly sol Qaraǵandydaǵy Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Organıkalyq sıntez jáne kómir hımııasy ınstıtýtynyń dırektory qyzmetine taǵaıyndalyp, bul qyzmette 6 jyl istedim. Jeltoqsan oqıǵasynan keıin partııa tarapynan qazaqtar qýdalaýǵa ushyraı bastaǵan. Sol kezde Qaraǵandyǵa Máskeýden arnaıy shyqqan komıssııa ýnıversıtetti teksere kele, meni shaqyryp aldy da: «О́zińiz Máskeýde oqypsyz, sol jaqta oqyp kandıdat boldyńyz, keıin sonyń arqasynda doktor boldyńyz. Endi qarańyz, Qaraǵandy oblysynda qazaqtardyń sany – 16 paıyz, Qaraǵandy qalasynda – 9 paıyz, siz basqaryp otyrǵan ınstıtýtta – 63 paıyz. Siz sonshama qazaqty qaıdan aldyńyz?» – dedi. Men «Qazaqtardyń sany bálenshe paıyzdan aspasyn degen zań bar ma? Qaı jerde jazylǵan, kórsetińizshi», – dedim. Ondaı zań joq qoı. Sosyn qatty-qatty sóıleı bastady. «Sizdi Keńes ókimeti tárbıeledi, doktor qyldy, qyzmet berdi. Sizdiń istep otyrǵanyńyz mynaý», – dep. Qaraǵandyda kómir óndirisiniń ınstıtýty boldy. Basshysy ózge ult edi, bir de bir qazaqty jumysqa almaıtyn. Sony aıttym. Sonyń dırektoryn nege shaqyrmaısyz, naǵyz shovınıst sol, bir qazaqty almaıdy deımin ǵoı. Meni ustaı almaıtyndaryn sezdi. Ketti. Tynysh ketken joq, tapsyrma berip ketipti.
Qaraǵandyda buryn myqty ǵalym Evneı Býketov qyzmet istegen. Máskeýge barady, anda-mynda júrgende ǵylymmen aınalysyp júrgen qazaqtardy kezdestirse, Qaraǵandyǵa shaqyra júredi, qyzmetin taýyp beredi. Sóıtip júrip, jınalǵan saıdyń tasyndaı bilimdi qazaqtar ǵoı.
Sodan obkomnyń ǵylym-bilim bóliminen kúnde habarlasady. «Prosenttik kórsetkishti qashan qalpyna keltiresiz?» – deıdi. Olardy ýájben jeńesiń. «Bes jyldyq memlekettik josparymyz bar. Sol ǵylymı jobalardyń bel ortasyna keldik, qyzmetkerlerdi jarty joldan qysqartyp, jumystan qýsam, nátıjesine kim jaýap beredi?» dep otyryp aldym. Biraz yrǵastyq.
1989 jyly ár jerde «Qazaq tili» qoǵamy quryla bastady. Qaraǵandynyń bes aýdanynyń birinde «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy bolyp saılandym. Sonda toǵyz orys mektebine qazaq synybyn ashtyrdyq. Sonda meniń tań qalatynym, meniń aıtqanyma kónbeı, synyp ashtyrýǵa kelispeı, eń kóp qarsylasqan bir qazaq kelinshek boldy. Qazaq! Bir orys mektebiniń dırektory. Biraq, biz ashtyq.
Keıinnen (táýelsizdik alǵan soń) shyqty ǵoı nebir myqtylar, til dep, ult dep urandap. Al, sol kezde solardyń kóbi-aq buǵyp qaldy. Basyn báıgege tigip sanaýly azamattar júrdi. Telefony tyńdalady, izi ańdýly... Ár jınalys saıyn atymyz atalady, partııanyń tapsyrmasyn oryndamaıdy, adal emes dep... Men solardyń arasynda bolǵanyma baqyttymyn.
– Degenmen, sizdiń shyn máninde taqyr jerden Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Túrkistan memlekettik ýnıversıtetin uıymdastyryp, 300 gektar jerge ýnıversıtet qalashyǵyn, kampýstar, Mádenıet saraıyn salyp, abattandyryp, olar kóne qalanyń kórkine kórik qosyp turǵanyn eshkim endi joqqa shyǵara almas?
– Bul Qazaqstan egemendik alar kezdiń qarsańy edi. Elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev rýhanı astanamyz – kóne Túrkistandy jandandyrý maqsatynda óz Jarlyǵymen ýnıversıtet ashyp, Túrkistanǵa rektor etip jiberdi.
Taqyr jerden ýnıversıtet ashý degen zaýyt salýdan da qıyn ekeni belgili, stýdentterge dáris berý úshin ǵalymdar kerek, olardy shaqyryp keltirý úshin jaqsy páterler, jaqsy jalaqy, baılanys jáne kólik júıeleri bar jaqsy qala kerek. Sondyqtan tájirıbe boıynsha aldymen bir joǵary oqý ornynyń fılıalyn ashyp, odan keıin ony pedagogıkalyq ınstıtýt jasap, odan soń ǵana ony ýnıversıtetke aınaldyrý kerek edi. Ol kezde Túrkistanda úsh tehnıkým bar, biraq olardyń ishinde birde-bir ǵylym kandıdaty joq. Máskeýde shyǵatyn «Izvestııa» gazeti «Qazaqstanda aýdan ortalyǵynda ýnıversıtet ashyldy» dep mysqyldady.
Sonymen, Elbasynyń ıdeıasymen ýnıversıtet 6 maýsymda ashyldy. Mınıstr Sh.Shaıahmetov ýnıversıtet ashý sharalaryn óz buıryǵymen 7 maýsymda bekite otyryp, qobaljyp otyrǵanyn jasyrmady. «Muqa, ne isteımiz, bıylǵy oqý jylyna stýdentter qabyldaý kerek, oǵan eki-aq aı qaldy. Onda áli túk joq, tipti bólingen ǵımarat ta joq...», dedi.
Erteńine mınıstrimiz Úkimet basshysy Sergeı Tereshenkomen birge Túrkistanǵa kelip, barlyq jaǵdaımen tanysyp, oblystyń, aýdan basshylaryn jınap, keńes ótkizdi. Jıyn aıaqtalǵannan keıin Sergeı Tereshenko qala shetine kelip «Myna jerge ýnıversıtetke shaqyrylatyn ǵalymdarǵa 2 qabatty kottedjder salamyz. Árbir aýdan 2 danadan 30 kottedj, Shymkent qalasy, joldas Q.Tólemetov 10 kottedj salyp beredi. Barlyǵyn ýnıversıtetke kómek retinde óz qarajattaryńyzǵa salasyzdar» dedi.
Qaýyrt jumys bastalyp ketti. Dáris berýge Almatydan, Shymkentten, Tashkentten, Qaraǵandydan iri ǵalym-professorlardy shaqyrdyq.
– Biraq, bul oqý orny qandaı qıyndyqtarmen saqtalyp qalǵanyn, qalaı halyqaralyq Qazaq-túrik ýnıversıtetine aınalǵanyn ekiniń biri bile bermeıdi.
– О́ıtkeni, jarty jyldan soń, Keńes Odaǵy qulady, aqsha qunsyzdanyp, jaǵdaı tipti qıyndap ketti. Elbasynyń negizgi armany – qasıetti Túrkistan topyraǵyn gúldendirýge muryndyq bolý muraty toqyraǵandaı boldy. 1989 jyly Batys Germanııaǵa barǵanda Geıdelberg ýnıversıtetin kórgenimiz bar. Qalanyń ishindegi qala. Ýnıversıtet qaqpasynan bastap basqa álem bastalady. Adam ómirine kerektiniń bári bar. Sol sııaqty Batys Eýropa úlgisinde, ýnıversıtet qalashyǵyn salmaqshy bolǵan armanymyz alystady. Endigi jaǵdaıda shetelden demeýshilik kómek nemese ınvestısııa tartpasa bolmaıtynyna kózimiz jetti. Sodan AQSh elshisi Ý.Kortnı myrzany Túrkistanǵa ertip kelip, AQSh-Qazaqstan ýnıversıtetin qurmaqshy boldyq. Máskeýge issaparmen kelgen AQSh prezıdentiniń TMD elderi boıynsha keńesshisi Vılıams myrzaǵa deıin baryp, jolyqtyq. Odan másele sheshilmegen soń, Túrkııaǵa kaıta-qaıta baryp júrip, túbinde Qazaq-Túrik halyqaralyq ýnıversıtetin quryp, ýnıversıtet qalashyǵyn salýǵa qol jetkizdik.
Al bul ýnıversıtetke 300 gektar jer alýǵa tikeleı Elbasy kómektesti.
Osy oqý ornyna 10 jyl rektor boldym. Sol ýaqyt ishinde Túrkııadan 100 mıllıon dollar kóleminde qaıtarymsyz demeýshilik qarjy keltirdik. Sonyń arqasynda ýnıversıtettiń materıaldyq bazasy jaqsardy. Bul aýyldaǵy jastardyń bilim alýyna úlken múmkindik týǵyzdy.
– Bilim mınıstri bolǵan jyldaryńyz qandaı jaıttardy eske salady?
– Áli de bul salada oılasatyn, oń sheshimin kútken máseleler jetkilikti. 1995 jyly Prezıdentimiz kabınetine shaqyrtyp alyp: «Murat, men seniń Túrkistanda atqaryp jatqan isterińe kóńilim tolyp júr. Al endi osy búkil bilim salasyn ózińe tapsyramyn, bárin jónge keltir! Ana ýnıversıtetińdi de óziń basqara ber», dedi. Ol kezde bilim salasynda qordalanǵan máseleler kóp boldy. Qyrýar sharýalar atqaryldy. Táýlikpen sanaspaı jumys istedik.
Sol jyldary táýelsiz Qazaqstannyń Ata Zańy qabyldandy. Konstıtýsııanyń bilim týraly 30-babyn óz qolymmen jazdym. Sondaǵy toqeteri, eń mańyzdy eki aýyz sóz bara-bara naǵyz kúreske aınaldy. «Azamattardyń memlekettik oqý oryndarynda tegin orta bilim alýyna kepildik beriledi. Orta bilim alý mindetti». Qarjy salasyndaǵylar barshany «aqysyz» oqytýǵa, keıbireýler «mindetti» degen sózderge qarsy boldy. Biraq biz qadym da keıin sheginbeı, usynystarymyz Úkimet basshysynan qoldaý tappaǵan soń, Elbasynyń aldyna deıin baryp, el bolashaǵy úshin óte mańyzdy osy eki sózdiń ekeýin de saqtap qala aldyq.
– Siz 2003 jyly Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti bolyp saılanǵanda ǵylymnyń qojyrap turǵan kezi. Ulttyq ǵylymdy damytýdyń túrli úlgileri bar bolsa da, nege fransýz modeli tańdaldy?
– 1996 jyldan bastap ábden mazasy ketip, Memleket basshysynyń pármenimen Qoǵamdyq birlestik statýsyna kóshken akademııany endi KSRO modelinen naryqtyq ekonomıkaǵa beıim Batys Eýropa modeline kóshire otyryp, ári qaraı damytý kerek boldy. Sol kezde Parıjdegi áıgili Sorbonna ýnıversıtetimen tanysýdyń sáti túsken. Fransııa akademııasy – qoǵamdaǵy eń joǵary mártebeli mekeme. Halyqaralyq kórmeler, baıqaýlar, konferensııalar ótkizedi, Fransııa prezıdentine tapsyrylatyn jyl saıynǵy ǵylym salasy boıynsha ulttyq baıandama daıyndaıdy. Odan basqa, ǵylymı jýrnaldar shyǵarady, saraptama júrgizedi. Akademıkterdiń tańdaýly eńbekterin baspadan basyp shyǵarady jáne t.b. Biraq bizdiń zańdarymyz da, jaǵdaıymyz da basqa bolǵandyqtan, túrli aıyrmashylyqtar bolsa da osy soqpaqpen júrip kelemiz.
Bıyl Ulttyq akademııanyń qurylǵanyna 70 jyl tolyp otyr. Akademııa mundaı jetistikke qol astyndaǵy 45 ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń arqasynda jetti. Sonaý 1946 jyldan beri 8 jýrnal shyǵaryp, ony 73 memleketke taratatyn mekemeniń jumysyn syrt kóz de bile bastady. Qazir kim jýrnal shyǵarmaı jatyr? Biraq aǵylshyn tilinde rezıýme jarııalaıtyn, sonshama elge taraıtyn, onyń ishinde Amerıka Kongresiniń, Anglııa Koroldiginiń kitaphanalary alatyn jýrnaldy qaıdan tabasyz?..
– Qazir ǵylymǵa aqshasyna, qıyndyǵyna qaramaı, jankeshtilikpen umtylatyn jastar bar ma?
– Meniń paıymdaýynsha, qazir ǵylymda júrgen jas ǵalymdardyń 10 paıyzy osyndaı. Keıde maǵan qyzyl dıplommen bitirgen jastar jumys surap keledi. «Qansha aılyq tóleısiz?» dep suraıdy. Menińshe, durys! Bilmegen, buryn kórmegen jumysqa qalaı qoıyp ketedi? Erteń onyń bala-shaǵasyn kim asyraıdy? Ǵylymmen alańsyz aınalysý úshin de jaǵdaı kerek. Olardyń jaǵdaıy jaqsy bolsa, olar qoǵamda bedeldi bolsa jastar da úlgi alyp, sońynan erer edi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
Sońǵy jańalyqtar
Balýandar Medvedtiń memorıalynan 14 medalmen oraldy
Kúres • Búgin, 00:34
Qamystydaǵy sport keshenine balýannyń esimi berilse...
Sport • Búgin, 00:20
Qaıym Muhamedhanovtyń týǵanyna 110 jyl tolýyna oraı halyqaralyq sımpozıým ótti
Qoǵam • Búgin, 00:15
Project Silica: Aqparatty 10 myń jyl saqtaıtyn shyny
Qoǵam • Keshe
Qoǵam • Keshe
Astanada bir qabatty avtoservıstiń ǵımaratynan órt shyqty
Elorda • Keshe
Atyraý qalasyn shańdy daýyl basyp tur
Aımaqtar • Keshe
