Mamandyq talapkerdi tańdaǵan shaq

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan joly-2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýynda «Jıyrma birinshi ǵasyrdaǵy damyǵan el bul – joǵary bilimdi azamattar» degen edi. Joǵary bilimdi azamat degen sózdiń arǵy astarynda eldi kóteretin, ózge jurttarmen teńestiretin, esesin jibermeıtin, esti de bilikti maman degen sóz jatyr. Sol bilikti maman bizde jetkilikti me? Otanymyzda 127 joǵary oqý orny bar. Onda jarty mıllıonǵa jýyq stýdent oqıdy. Oqýǵa qabyldaý kezindegi sol bilim mekemeleriniń jarnamasy qulaq jarady. Bárin úıip-tógedi. Bazasyn aıtyp maqtansa, shirkin-aı, deısiń. Biraq sol oqý oryndaryn bitirgen túlekterdiń kóbi demesek te, birazy óz maman­dyqtaryn jetik meńgermegen bolyp jatady. Nege olaı? Shyqqan shyǵyn, ketken kúsh-qýat qaıda qaldy? Árıne, esep-qısaptarǵa qarasań bári jaqsy. Kemshilikke kelgende «Kósh júre túzeledi» deýge beıim turamyz. Osyǵan qaraǵanda mamandyqty talapker emes, mamandyq talapkerdi tańdaıtyn ýaqyt týǵanyn ańǵarmaı kele jatqan sekildimiz. Elimizde qazir kóptegen mamandyqqa zárýlik bar kórinedi. Mysaly, toqyma toqý, sút ónimderin óńdeý, ózge de mamandyq ıelerin daıyndaý máselesi áli de tolyq sheshile qoımaǵan. Sebebi, shetelden ákelingen zamanaýı tehnıka men tehnologııalardy meńgergen kásip ıeleri bizde kemshin eken. Iаǵnı, kilem fabrıkasy bar da, oǵan mamandar daıarlaıtyn oqý orny álsiz. Osydan kelip, ekinshi ret qarjy shyǵyndap, maman daıarlaýǵa týra keletin jaılar az emes. Tipti shetelderge jiberip oqytýǵa, bolmasa, maman shaqyrýǵa týra kelip jatatyn jaǵdaılar da barshylyq. Osyǵan qarap-aq, suranysqa qaraı maman daıarlaý jaǵy áli qalyptasa qoımaǵanyn ańǵarýǵa bolady. Jalpy, kásipke daıarlaý isin mektepten bastap qolǵa alyp, oqýshynyń qarym-qabiletine qaraı muǵalimder qaýymy bolashaǵyna jol ashyp jatsa, qane. Degenmen, túlekterdiń taǵdyryn bólinetin memlekettik grant sheship ketetini anyq. Bul degenińiz, úıdegi ádemi kóńildi bazardaǵy naryq buzadynyń kerine ákeledi. Qaı mamandyqqa kóp grant bólinse, úmitker soǵan júgiredi. Tússe tústi, túspese tańdaǵan mamandyq jaıyna qalady da, ata-anasynyń qaltasyna qaraıdy. Olar qarjy shyǵyndap 4-5 jyl oqyp, mamandyqty meńgerip shyqqansha, zamannyń ekpini jeldeı esip biraz jerge barady. Joǵary oqý ornyn bitirip keldim dep, biraz mekemelerdiń esigin qaǵady. Jumys bola qoımaǵan soń, ekinshi mamandyqqa talpynady. Osy qadammen birneshe «qatyrma qaǵaz» alyp, jumys tappaı, júıkesi juqaryp júrgender az emes. Osy arada myna bir nárseni basa aıtsaq deımiz. Joǵary bilim beretin keıbir oqý oryndary aldymen oqytýdy emes, bitirgennen keıin qaıda jumys isteıdi degendi aldyn ala oılastyrsa, eldiń erteńi sanalatyn urpaq adaspas edi. Aqıqatyna kelsek, keı azamattar maman bolyp jumys tapqanymen, alar aılyǵy shaılyǵyna jetpeı kúnkóris úshin ózge salaǵa ketip jatatyndar da kezdesedi. Memleketimizdiń altyn dińgegi sanalatyn aýyl­dy kórkeıtý, jas mamanmen qamtamasyz etý jónin­degi Elbasynyń «Dıplommen – aýylǵa!»  baǵ­dar­lamasy kemel istiń basy dep bilemiz. Osy bir ıgilikti bastama keı tusta shirengen jergilikti sheneýnikterdiń uıymdastyra almaýynan tuıyq­qa tirelip, taýdaı kóńilmen barǵan jastardyń meseli qaıtatyn jaılar da aldan shyǵyp qalyp júr. Onyń ústine HH ǵasyrdaǵy alǵan mamandyǵyń 10-15 jyl tapjylmaı qyzmet isteýge jarasa, HHI ǵasyrda 2-3 jylda eskirip qalatynyn da es­ten shyǵarmaǵanymyz abzal. О́ıtkeni, dáýir damýynyń ekpini bólek. Jigerińdi janyp, oı-sanań­dy óristetip, tóńiregińdi túgendep otyr­ma­sań, kósh-kerýennen qalyp qoıýyń kádik. Sondyq­tan da alatyn mamandyǵyńdy aldyn ala oı tarazy­synda ólshep sheshseń, qapy qalmaısyń. Qaıta daıyn­dyqtan ótetin kezde de kóp qınala qoımaısyń. Aldaǵy jyly myńdaǵan túlekter mamandyq alyp, joǵary oqý oryndarynan túlep ushady. Solardyń bári suranysqa saı ázirlengen be? Bul suraqqa dáıekti jaýap berýdiń bir ǵana joly bar. Ol – tapsyrysty tek mınıstrlik qana emes, maman qajet mekemeler, kásiporyndar keńesip berý jaǵyn birte-birte sheshý. Búgingi kúnmen qatar, ondaǵan jyl alǵa ozyp josparlaý júzege asyp jatsa, qane? Memlekettik granttyń ózin  sol negizge beıimdep, mamandyq ıelerin mektepten, kolledjden turaqty túrde ázirlep, joǵary oqýy oryndarynda túıindeýdi ornyqtyrsaq, qıyn túıin sheshiler edi. Tipti qandaı mamandyqqa qansha grant kerek degenniń ózin de aldyn ala oılastyrý qajet sekildi. Birneshe jyl buryn suranysqa qaraı grant belgilense quba-qup bolar edi. Jastar aldyn ala bilip, ázirlener edi. Maman daıarlaýdaǵy taǵy bir másele, teorııa men praktıkanyń berik ushtasa qoımaıtyndyǵy. JOO-nyń kóbi teorııany oqytady. Tájirıbe alańynyń keıde aty bolǵanmen, zaty kelispeı jatady. Mun­daı jaǵdaıda maman qaǵazdaǵyny esine túsir­gen­men, ómirde qolmen ustap kórmegen jumys aldy­nan shyqqanda jasqanshaqtamaı tura almaıdy. Endeshe, aldaǵy jyly oqý ornyna túsip, myqty maman bolsam, el damýyna úles qossam degen jasty jańyl­dyr­mas úshin mamandyqqa qaraı bólinetin grant­ty qazirden bastap jan-jaqty oılastyrsaq, biraz túıt­kilder óz sheshimin tabar edi. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan»