Táýeldilik pen Táýelsizdik

Qazaq memlekettiliginiń tamyry myń­jyldyqtar tereńinen tartylatyny, ultymyzdyń el bolyp, birigip, erkindik, teńdik úshin ǵasyrlardan ǵasyrlarǵa ósý, órkendeýdi armandap, qoly jete almaı, basyn tigip, erteden ótken talaı urpaq qurban bolǵany belgili. Ulan-baıtaq jerimizdi saqtap, ult ujdanyn kótergen babalarymyzdyń erligi – urpaq tárbıesine ónege. Sonymen birge, memlekettiliktiń joly talaı daǵdarysty kezeńderge toly bolǵany da tarıhı shyndyq. HIH ǵasyrda Kenesary han bastaǵan ult-azattyq qozǵalystyń jeńiliske ushy­rap, qazaq jerinde handyq bılik, qu­rylym joıylyp, keń baıtaq jerimiz bir­­neshe bólikke bólinip, Reseıdiń gý­bernatorlyqtarynyń quramyna enip, soltústikten kelgen ımperııanyń aý­zyna qarap qalǵanymyzdyń ózi-aq mem­lekettilik tarıhymyzdyń taǵ­dyr­ly joldarynda daǵdarystar men kúı­ze­lis­ter­diń az bolmaǵanyn kórsetedi. Sondaı memlekettik mártebeden, ıaǵnı derbes táýelsizdikten aıyrylyp, oıaz ben ýrıadnıktiń aýzyna qarap, qor bol­ǵan zamandardy, tarıh sabaǵyn umy­t­- paı, búgingi memlekettiligimizdiń qa­dir-qasıetin seziný, baǵalaý, saqtaý, qor­ǵaý úshin, bolashaq úshin aıtýymyz qajet. Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan 74 jyldy da biz joqqa shyǵara almaımyz. Qysqa qaıyrymda ol kezeńniń bar jaqsylyǵy men keselderin, úı­le­simdiligi men qaıshylyǵyn, paıdasy men zardaptaryn sanamalaý maqsat emes. Alaıda, ultymyzdyń birneshe ur­paǵy, mıllıondaǵan azamaty sol dáýirde adaldyǵymen ómir súrip, eńbek etti, jasam­pazdyǵynyń bel ortasynda júrip, qaýip tóngen tusta qolyna qarý alyp, aıanbaı basyn tigip, Otanyn qorǵady. En dalamyzǵa ónerkásip oryndary kelip, ındýstrııalandyrý saıasaty júrgizildi, den­saýlyq saqtaý, orta bilim berý júıe­­leri qalyptasyp, ulttyq ǵylym, óner shańyraqtary kóterildi. Qalyń el áleýmettik teńdikke jumyldyryldy. Biraq, memlekettik táýelsizdigimiz óz qolymyzda bolmady. Sol kezeńde bú­kil saıası-ekonomıkalyq, halyqaralyq qa­tynastar saıasaty Máskeýdegi ortalyq bıliktiń quzyrymen, tapsyrmasymen, qatań baqylaýymen júrgizildi. Búgingi táýelsizdik seziminiń arqasynda «ejelden keremet edik» dep qansha keýdemizdi soǵyp tursaq ta, kezinde Máskeýsiz másele sheshilmegenin esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Ol óz sanamyz ben turmysymyzǵa qajet. Odaqtyq ortalyq bılik quzyrynyń eń mańyzdy degen keıbir salalaryn eske túsirsek te táýeldilik pen táýelsizdik mazmunynan kóp nárse túsinikti bolar. Birinshiden, respýblıka, oblys partııa komıtetteriniń, atqarýshy keńes, kásipodaq, jastar uıymdarynyń, res­pýb­lıkalyq BAQ-tardyń basshylary KOKP Ortalyq Komıtetiniń qatań baqylaýymen, saraptaýymen kelisilip, qoıylady, bosatylady. Basqarýshy kadr, ıaǵnı partııalyq-memlekettik apparat, onyń basqarýshy qyzmetkerleri, óner­kásiptik mańyzdy kásiporyndar dırektorlary, máselen, munaı, taý-ken, metallýrgııa salalarynyń basshylary, joǵary oqý oryndarynyń rektor­lary, taǵy basqa jetekshi salalar KOKP Ortalyq Komıtetiniń, odaqtyq sala­lyq mınıstrlikter quzyrynda. Kóp jaǵ­daılarda Ortalyq bılik ókilderi bizdegi, tipti aýdan basshylarynyń qoz­ǵalystaryn da baqylap otyratyn. Iаǵnı, negizgi basqarýshy, baqylaýshy tetik, «kilt» Máskeýdiń qolynda degen sóz. Ásirese, Máskeý tarapynan ulttyq kadrlardyń úles salmaǵynyń ósip ket­peýine aıryqsha mańyz beriletin. Mine, osyndaı jaǵdaıda Qazaqstandaǵy bılik respýblıka, ult múddesin saqtaı otyryp, ony aldyńǵy dárejege ozdyrý, sonymen birge, ortalyq bıliktiń talaptarymen de úılestire bilý joldaryn saqtaý arqyly tabysqa qol jetkizbek. Bul sala, ıaǵnı Keńes Odaǵyndaǵy tutas bıliktegi Kommýnıstik partııanyń kadr, basqarýshy saıasatynyń basym baǵyty. Ekinshiden, Qazaqstan ekono­mı­ka­­s­ynyń 93 paıyzy, al taý-ken, qara já­ne tústi metallýrgııa, munaı, taǵy basqa shıkizat ónimderi túgeldeı, ıaǵnı 100 paıyz Máskeýdiń bıliginde, ba­qylaýynda bol­dy. Biz keıde búgingi er­kin­diktiń ek­pi­nimen ótken kúnderge «nege óıtpedi, ne­­ge búıtpedi?» dep batyrsynatynymyz da bar. Sál sabyr saqtap, kóz aldymyzǵa keltirsek, burynǵy atalarymyz, áke­le­rimiz bizden myqty bolmasa, osal bolma­dy, dál osyndaı kúrdeli jaǵdaıda ult múddesin de saqtap, Máskeý talabymen de til tabysyp, arpalysyp ótken. О́ı­t­keni, osy kásiporyndar tabystary, qarjy Máskeýdegi basqarýshy ortalyqqa toptastyrylyp, Qazaqstan jaǵy el muq­tajyna, áleýmettik turmysyna óz aqshasyn ózi surap alady. Ol da tarıh. Shúkir, búgin negizgi áleýmettik nysan­dar, ásirese, densaýlyq saqtaý, mektep, balabaqsha máseleleri kóp jaǵdaıda oblys deńgeıinde sheshiletini de táýelsizdik jemisi. Úshinshiden, iri ónerkásip, alyp qu­rylystardy aıtpaǵannyń ózinde áleý­mettik turmysymyzǵa qajetti, má­selen, aýrýhana, mektep, taǵy basqa to­­lyp jatqan nysandar salý josparla­ry Más­keýde bekitiletin, qarjyǵa ruq­­sat beriletin. Osy jazǵandarymdy oqı qal­­­ǵan oqyrman, búgingi kúnniń bı­li­gi­nen osy «satylardy» kóz aldy­ńyz­ǵa eles­tetip kórińizshi. Biz memlekettik táýelsizdik alǵan 1991 jyldan beri on jylǵa jýyq ýaqytymyzdy Nursultan Nazarbaevtyń reformalaryn júzege asyryp, Odaq kúıregennen keıingi alapat daǵdarysty eńserýge jumsadyq. Reformalar 1999-2000 jyldary alǵashqy oń nátıjelerin bere bastady. Sonyń arqasynda biz turmysymyzdy ońaltýǵa kiristik. Jańa tehnologııalar kelip, jańa jumys oryndary ashyla bastady. Memlekettik bıýdjet berekege ulasyp, halyq turmysy daǵdarystan kóterilip, jan-jaqty jaq­sy­lyqqa bet burdyq. Esimizdi jıyp, bar­lyq óńirlerde mektepter, bala­baq­shalar, aýrýhanalar salyna bastady. Tek sońǵy on-on bes jylda 1300-den as­tam aýrýhana, 1400-den astam mektep salyndy. Bul kórsetkishterdiń quny men ma­ńyz­­dylyǵyn bilý úshin Keńes dáýirinde ár oblysta bir besjyldyqta nebári 7-8 mektep salynatynyn aıtsaq ta jetkilikti bolar. Táýelsizdikke deıin qazaǵy 5-aq paı­yz keshegi Selınograd, búgingi Asta­na­myzdaǵy turǵyndardyń 65 paıyzy qazaqtar. Buryn jalǵyz qazaq mektebi bolǵan. Astanamyzda sońǵy jyldary 20-dan astam qazaq mektepteri ashylǵannyń ózinde ústimizdegi jyly 1-synypqa bar­ǵan balalar mektepterge syımaı ketti. Mine, táýelsizdiktiń jeńisi men je­mi­si! Tórtinshiden, biz Odaq quramynda bol­ǵanda da, odan burynǵy handyq dáý­ir joıylyp, Reseı quramynda bol­ǵanymyzda da derbes syrtqy saıasat júr­gize almaǵanymyz túsinikti. Bizdiń derbes áskerimiz, qarýly kúshterimiz bolǵan joq, transport, kommýnıkasııa, baılanysymyz, bank júıesi túgel­deı Máskeýdiń qolynda boldy. Bul – ózimizdi ózimiz tómendetý, kemsitý emes, táýelsizdigimizden aıyrylǵan ke­zeń­derdegi bizdiń halyqaralyq ke­ńis­tiktegi shektelgen múmkindigimiz ben búgingi tolyqqandy táýelsiz memleket mártebesine qol jetkizgendegi mártebeli jaǵdaıymyzdyń qadirin bilý, qasterleý turǵysynan aıtylar sóz. Besinshiden, elimizdiń táýelsiz mem­le­kettigin álemge aqparat re­tin­de jarııa, pash etýmen is bit­peı­ti­ni ta­ǵy bel­­gili. Endigi jerde bú­kil­ha­lyq­tyq re­fe­ren­dým­da qa­byl­da­­ǵan Kon­stı­tý­sııa­myz­dyń ta­laptary­na sáıkes ór­ke­nıetti memleket qu­­ryp, ornyqtyrý, dú­nıejúzilik qo­ǵam­das­tyqtyń belsendi mú­shesi bolý – eń úlken mindet. Osy oraıda El­­basy, elimizdiń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Na­zarbaevtyń bas­ta­mashyldyǵymen, orasan eńbegi, qajyr, qaı­ratkerligimen sońǵy 25 jylda budan bu­rynǵy tarıhymyzdyń júz­degen jyl­da­rynda armandap, qolymyz jet­pegen, jetkize almaǵan, buryn-sońdy bol­maǵan qundylyqtar men ıgilikterge qol jetkize aldyq. Biz baqytymyzdy baıandy etken ult boldyq. Biz­diń Prezıdentimiz álemdegi adam­zat­qa, órkenıetke eń úlken qaýip – atom qarýy jasaqtalǵan Semeı polı­go­nyn jabýdan bas­tap beıbitshilik, ja­­sampazdyq baǵytynda halyqaralyq dá­rejede kóp­tegen jańa qadamdarǵa bas­tamashy boldy. Elbasynyń dáıekti ári bedeldi bas­shylyǵymen Azııa kon­tı­­nentindegi otyzǵa jýyq memleket Azııa­­daǵy ózara is-qımyl jáne se­nim sha­­ralary jónindegi keńeste bas qo­syp, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy sheń­­berinde óte tıimdi qarym-qatynas qa­­lyptastyryp keledi. Sondaı-aq, Eýra­z­ııa­lyq ekonomıkalyq, Keden odaq­ta­rynyń da ómir súrýi elimizdiń eko­no­mı­kalyq damýyna oń áserin tıgizýde. Qazaq eliniń elshilikteri men kon­sý­l­dyqtary álemniń júzge jýyq mem­le­ketinde jumys isteıdi, óz kezeginde osyn­shama shetel elshilikteri men halyq­aralyq uıymdar ókildikteri bizdiń Astana­myzda qyzmet atqarýda. Halyq­aralyq EKSPO-2017 taqyryby bólek áńgime. Osy 25 jylda Nursultan Na­zar­­ba­ev­tyń kóregen de dana saıa­sa­ty men qa­jymas qaıraty jáne qaı­rat­ke­r­li­gi­niń, biliktiligi men bilim­di­liginiń, pa­ra­sat­tylyǵy men jańa­shyl­dyǵynyń ar­qa­synda qazaq degen ultty álem tanyp, moıyndady. Álemdik, óńirlik saıasatqa yqpal etip otyratyn eń qýatty memleketter basshylary, BUU Táýelsiz Qazaqstan jáne Qazaqstan Prezıdentimen sanasatyn boldy. Táýelsiz Qazaqstan halyqaralyq qo­­ǵamdastyqtyń belsendi múshesi boldy. Biz tarıhymyzda tuńǵysh ret BUU Qaýipsizdik Keńesine eki jyl merzimge 15 memlekettiń quramynda múshe bolyp saılandyq. Bizge 139 memleket senim bildirip, daýys berdi. Bul – bizdiń Máńgilik Elimizdiń, Elimiz sengen Erimizdiń Jeńisi ! Táýeldilik buǵaýynan, sana qursaý­ynan qutylyp, Táýelsiz el, álemdik qo­ǵam­dastyqtaǵy eń yqpaldy memlekettermen terezemiz teń tolyqqandy memleket bolý kórinisteri, mine, osyndaı. Qýanysh SULTANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty