Erke Ertistiń erteńi qandaı?

Sý resýrstaryn paıdalanýdy retteý jáne qorǵaý memlekettik mańyzdy sharýa. Soǵan oraı egemen el atanyp, táýelsizdik týyn nyqtaǵan soń respýblıkamyzdyń jer-jerinde basseındik ınspeksııalar qaı­­­tadan qurylyp, jumys isteı bastaǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Sý resýrstary komıtetine qarasty Sý re­s­ýrs­taryn paıdalanýdy retteý jáne qor­ǵaý jónindegi Ertis basseındik ınspek­sııa­sy dep atalatyn sondaı bir memlekettik mekeme Semeıde de bar. Atalǵan ıns­pek­sııa jumysy kór­shi­­­les Shy­­ǵys Qazaq­stan já­­ne Pavlodar ob­lys­taryn qam­tı­­­tyn kó­ri­nedi. Buny az­syn­sa­­ńyz anaý Aq­mola men qa­­­zynaly Qaraǵan­­dy­­­­­nyń shet­­ki bir bóligi de osy ınspeksııa enshisinde. Mine, sol ma­ńyz­dy memlekettik mekemege sońǵy bir jarym jyldan beri Dáýren Tileýbaev degen baýyrymyz basshylyq jasap keledi. Erdiń jasy elýge áli jete qoımaǵan azamattyń osyǵan deıin úlken ómir mektebinen ótip úlgergenin ańǵardyq. Erterekte Almatydaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ıns­­­­tı­týtyn bitirse, al odan bergi jerde sol Almatydaǵy Ekonomıka jáne statıstıka ınstıtýtyn aıaqtapty. Artynan bilgenimizdeı, onyń da mánisi bar bolyp shyqty. Iаǵnı, buǵan deıin mamandyǵy boıynsha túrli mekemelerde, sodan keıin arasynda jeke kásiporynda qyzmet atqarǵan ol on­shaqty jyl ishinde statıstıkaǵa qatysty oblystyq mekemelerde túrli qyzmet atqa­ra júrip, sońǵy eki jylda  Shyǵys Qa­zaqstan oblysy boıynsha statıstıka de­par­tamentiniń bastyǵy bolyp qyzmet at­qarypty. Endi, mine, keıingi bir jarym jylǵa jýyq ýaqyttan beri úlken bir basseındik ınspeksııanyń tizginin qolynda ustap kele jatqanyn joǵaryda aıttyq. Bizdiń basseın aýmaǵy 316,5 myń sha­r­shy shaqyrymdy alyp jatyr, deıdi Dáý­ren Ádilhanuly. Mundaǵy halyq sany eki mıl­lı­onnyń ústinde. Eki oblys aýma­ǵyn­da myń­ǵa jýyq ózen bolsa, olardyń jal­­py uzyn­dy­ǵy 30 myń shaqyrymǵa jýyq. Álgi myń­ǵa jýyq ózenniń eki júzdeıi Balqash-Ala­kól basseınine qarasa, qalǵa­ny bizdiń enshimizde. 28 ózen, sonyń ishinde Qara Ertis transshekaralyq ózender bo­lyp esepteledi. Munyń altaýy shekara­ny aıqyndap jatsa, qalǵan jıyrma ekisi shekarany kesip ótedi. Inspeksııa basshysy osylaı deı kelip, Ertistiń qazirgi jaı-kúıine aıryqsha toq­talǵan. Shyndyǵynda kórshiles eki oblys­t­yń gıdrografıkalyq júıesinde erekshe oryn alatyn transshekaralyq Ertis óze­ni­niń memlekettik mańyzy óte zor. Bastaýy batys Qytaıdyń Shyńjań ólkesindegi 2500 metr bıiktiktegi mońǵol Altaı­yn­daǵy muzdaqta jatqan Ertis ózeniniń kór­shi eldegi uzyndyǵy 618 shaqyrym. Al onyń jalpy uzyndyǵy 4280 shaqyrym bolsa, bizdiń eldegi qashyqtyǵy 1698 shaqyrymǵa sozylyp jatyr. Al bul degenińiz úlken baılyq kózi. Sony ornymen paıdalanyp jatqanymyz da ótirik emes. Aıtalyq, búginde bizde Ertis boı­ynda úsh sý qoımasy turaqty túrde ju­mys istep tur. Ertis basseıninde jal­py uz­yn­dyǵy 200 shaqyrymdy quraıtyn 13 ózen jáne bar. Al shaǵyn ózenderdiń sany jeti júzden astam. Osy oraıda Ti­leý­baev Buq­tyrma, Obadaǵy sý qo­ry­nyń mólsheri erekshe ekendigin  qadap aıt­qan. Orta dá­re­je­de­gi ózender qataryna ja­ta­tyn Kúrshim, Úl­biniń de halyq sha­rý­ashy­lyǵy úshin ma­ńy­­zy óte zor ekendigi de aıtylmaı qalmaǵan. Al bastaýy ońtústik Altaıda jatqan óz­en­derde sý qory anaý aıtqandaı emes. Qalaı bolǵanda da, Ertis basseınindegi óz­enderdiń jyldyq ortasha qory 33,66 shar­shy sha­qy­rymdy qurap otyrǵan kórinedi. Solaısha Ertis ózeni men Zaısan kóli memlekettik ma­­ńy­zy zor sý obektileri bolyp tabylady. Búginde kórshiles elder arasynda Ertis ózeniniń sý resýrstaryn paıdalaný úki­met­aralyq kelisimderge oraı júrgi­zi­lip jat­qan kórinedi.  Mundaı ekijaqty kelisimderge Qytaımen osydan on jyl bu­ryn, al Reseımen ótken jyly qol qoıylǵan. Ertis ózenderi men onyń tarmaq­tary­nyń sý resýrstary búgingi kúni ónerkásip, turǵyn úı-kommýnaldyq, balyq, aýyl sharýashylyqtarynda keńinen paıdalanýda. Onyń syrtynda elektr energııasyn óndirý, sýdaǵy jol qatynasy jáne bar. Ekologııalyq tepe-teńdikti saqtaý maqsa­tymen sý qoımalarynda jyl saıyn atqa­rylyp jatatyn sharalar óz aldyna. Basseın basshysy kelesi sóz kezeginde Pavlodar, odan arǵy Aqmola men Qara­ǵan­dy aımaǵyndaǵy ózen-sý máselelerine de toqtalǵan. Kórshiles Pavlodar oblysynda sondaılyq úlken ózender joq kórinedi. Al Aqmola oblysyna qarasty Shiderti óze­niniń jóni bólek pe dedik. Uzyndyǵy 300 shaqyrymnan astam bul ózenniń 200 sha­qy­rymǵa jýyq bóligi Sátbaev atyn­da­ǵy ka­nal­dyń sý traktysy quramynda. Al bul ka­naldyń halyq sharýashylyǵyndaǵy ma­ńy­zy óte zor. Sondyqtan ondaǵy jaǵ­daı­dy úzbeı qadaǵalap otyrý atalǵan ıns­peksııanyń basty  mindetteriniń birinen sa­na­lady. Osy óńirdegi О́leńti, Sileti, Ashy­sý jáne Tún­dik ózenderiniń jaı-kúıi de esh­­qashan nazardan tys qalǵan emes. Odan keıingi jerde áńgime Ertis basseıni aýmaǵyndaǵy kólder jaıyna oı­ys­qan. Tek Shyǵys Qazaqstan oblysy aýma­ǵyn­daǵy kólder sany eki myńǵa jýyq eken. Olardyń jalpy kólemi  896 sharshy shaqyrym. Osy oraıda Alakól men Sa­syq­kól Balqash sý basseıniniń quramynda ekendigin eskerte ketsek deımiz. Sonda Ertis sý basseıniniń quramyndaǵy eń úlken kól – Marqakól bolyp tabylady. Al tabıǵaty kórkem, sýy tushy, balyǵy taıdaı týlaǵan Marqakóldi shyǵystyń injý-marjany dese de bolady. Ony osy qal­pynda taza saqtaý da bu­la­r­dyń basty min­detteriniń biri bolyp sana­lady. Osy oraıda oblys aýdandary ákim­de­riniń sheshimimen 6 kól baqylaýǵa aly­nyp, arnaıy kúzet uıymdastyrylyp ot­yr­ǵany qýan­ta­dy. Osyndaı ıgilikti sharýa basqalarǵa da juǵysty bolsa deısiń. Búginde sý máselesi tek ekonomıkalyq qana emes, sonymen birge aýqymdy eko­lo­gııalyq másele bolyp tabylady. Sonymen birge transshekaralyq sý obektileriniń saıası mańyzy óz aldyna bir áńgime. So­nyń bárin Ertis ózeni basseıniniń qazirgi mysalynan aıqyn ańǵarýǵa bolady. Ras, qazirgi tańda Ertis basseıninde sý resýrstarynyń tapshylyǵy sezilip otyr­ǵan joq. Sonyń aıǵaǵyndaı, tipti Orta­lyq Qa­­zaqstannyń ózi Ertis ózeniniń ıgiligin kórýde. Biraq Ertis basseınine túsip otyrǵan eko­lo­gııalyq júktiń ýaqyt ótken saıyn aýyrlap bara jatqanyn munda­ǵy­lar jasyryp otyr­ǵan joq. Qalalar men eldi mekenderdegi tur­ǵyndar sanynyń ýa­qyt ótken saıyn arta túsýi, ónerkásiptiń damýy ózen sýynyń las­tanýyna ákep soq­tyryp, Ertis basseınindegi jaǵdaıdy ýshyqtyra bastaǵanyn jasyryp, jabýdyń jóni qaısy? Ásirese, kendi Al­taı­daǵy jaǵ­daı dabyl qaǵarlyqtaı. Mundaǵy túrli qoqys qoımalary, al olardyń sany búginde júzden asyp ketken, Ertiske qater tóndirip-aq tur. Búginde jabylyp qalǵan kenishter de qater oshaǵyna aınalýda. Elbasy Jarlyǵymen Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵanyna bıyl 20 jyl toldy. Bul endi egemen el ta­rı­hyn­da­ǵy teńdesi joq aıtýly oqıǵa. Biraq solaı deı turǵanmen, keshegi atom polı­gonynyń zardaptary tutastaı joıylyp bitken joq. Aıtalyq, ótken jyly Er­tis­tiń bir tarmaǵy bolyp tabylatyn Shaǵan ózeninde radıoaktıvti trıtııdiń saqtalyp qalǵany anyq­tal­dy. Al osyndaı qaterdi zalalsyzdan­dy­rý úshin qomaqty qarjy, úlken kúsh kerek. Onyń syrtynda sý obektileri men sý sharýashylyǵy qurylystarynyń sanıtar­lyq-tazalyq jáne ekologııalyq talap­tar­ǵa saı bolýy, sondaı-aq ózen boıyndaǵy jan-janýarlar men ósimdikter álemin aman saq­tap qalý úshin sý obektileriniń jaǵalaý­la­rynda sý kúzeti aımaǵyn kóptep ornyq­ty­ryp, iske qosý qajet. Ondaı aımaqtar joq ta emes. Dese de, jergilikti bılik qazirgi eko­logııa­­lyq jaǵdaıdy eskere kelip, osy maqsattaǵy jumysty shırata túspese bolmaıdy. Inspeksııa basshysy, sonymen birge Ertis ózenine baılanysty kórshiles Qy­taı elinen tónip turǵan qaýipti de joqqa shyǵarmaıdy. Sol turǵyda shyndyǵy men daqpyrty  qatar júrgen sóz rasqa aınalsa, Zaısan kóli men Buqtyrma sý qoı­ma­sy­nyń deńgeıi tómendep ketýi ábden múmkin. Sondaı-aq, Ertistiń bastaýy shamadan tys lastanyp jatsa, ózen boıyndaǵy bergidegi bizdiń el men Reseı qalalarynda aýyz sý máselesi qıyndaı túspek. Ras, ondaı kúr­deli máseleler memlekettik deńgeıde óz sheshimin tabýda. Degenmen, biz de qol qý­syryp qarap otyrmaı ózimizshe áreket ja­sa­ǵanymyz jón, deıdi Tileýbaev. Sol maq­satpen kórshilermen jergilikti deńgeıde de ózara kelisimder júrgizilmek. Ol solaı deı kelip, Ertis ózeni basseınindegi ekologııalyq qaýipsizdikti ulttyq qaý­­­ipsizdik quramynda qarastyrý zaman ta­laby ekendigin aıtqan. Qalaı desek te, jańa ǵa­syr­daǵy ekonomıkalyq jetistik ekolo­gııa­lyq má­­­­­selelerdi sheshpeıinshe esh múmkin emes. Ol úshin Ertis ózenine qatysty bar­­­lyq sharýa eń aldymen eýropalyq deklarasııa usy­nys­tary negizinde júrgizilýi tıis. Al óz ta­ra­py­myz­dan atqarylatyn sharýalar mu­­nyń syr­tyn­­da. Biraq, ókinishke qaraı, shtat­­­tyń qysqa­ly­ǵy, qarjynyń tapshy­ly­­ǵy, kó­lik máselesin­degi dármensizdik bular­dyń qo­­lyn baılap otyrǵanyn aıtpasqa bol­maı­­dy. Son­­­­dyq­tan salalyq mınıstrlik jergilikti jer­lerdegi osyndaı túıindi máselelerge bu­ryn­ǵydan da qatty kóńil aýdarsa jón bolar edi. О́ıtkeni, ortaq múdde, ortaq is sony talap etedi. Dáýlet SEISENULY, Semeı.