Jurt isi dep jumylsaq

El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy jáne osy dataǵa arnalǵan «Rýhanııat» aıynyń  aıasynda búgin Kókshetaý qalasyndaǵy Sh.Qusaıynov atyndaǵy Qazaq mýzykalyq drama teatrynda halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń V quryltaıy ótedi. Oǵan elimizdiń barlyq oblysynan, alys-jaqyn shetelderden delegattar, tanymal qoǵam qaıratkerleri, Parlament depýtattary, til mamandary men baspasóz ókilderinen quralǵan 200-den astam adam qatysady dep kútilýde.  Quryltaıda Aqmola oblysynyń ákimi Sergeı Dıachenko, Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed, Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Jumaǵulov, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, akademık О́mirzaq Aıtbaıuly jáne taǵy basqa zııalylar baıandama jasaıdy dep josparlanýda. Sondaı-aq bul basqosýda Máskeý qalalyq «Qazaq tili» qoǵamy basqarmasynyń tóraǵasy Ábýıslam Tursynbaev, respýblıka Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Nurlan Orazalın,  Bas múftı Ábsattar qajy Derbisáli,  Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ókilderi Svetlana Babkına, Alla Platonova, Dıana Melıhova, Memlekettik tildi damytý prezıdenttik qorynyń dırektory Azat Sháýeev  jáne taǵy basqalary sóz sóıleıdi. Máni men mazmuny zor osy alqaly jıyn ashylatyn kúni biz akademık О́mirzaq Aıtbaıulynyń maqalasyn oqyrmandar nazaryna usynyp otyrmyz. Tildik, eldik máselelerdi tý etken ha­lyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń quryltaıy ótkeli otyr. Osy oraıda quryltaı ótkizetin óńirdi Kók­shetaý qalasy dep belgilep, tikeleı qoldaý bildirgen Elbasy Nursultan Ábishulyna rıza­shylyq kóńilmen iltıpat bildirýi­mizdiń artyqtyǵy bolmas. Osynaý alqaly basqosý aldynda kópshilikti «Qazaq tili» qoǵamynyń IV-V quryltaılary arasyn­daǵy jumysynan qysqasha habardar etkendi jón kórip otyrmyn. 2005 jyly ótken el Prezıdenttigine úmitkerlerdiń memlekettik tilden biliktiligin anyqtaýǵa arnalǵan synaqtyń uıym­­dastyrylýy jáne qoǵam prezıden­tiniń osy komıssııanyń tóraǵasy bolýy tilimizdiń ári «Qazaq tili» qoǵamynyń mereıin ústem etken eleýli oqıǵa boldy dep aıtýǵa negiz bar. Memlekettik tildiń órisin keńeıtýge baǵyttalǵan kelesi qadamdardyń biri – Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń ja­ny­nan memlekettik til saıasatyn odan ári jetildirý jóninde komıssııanyń qurylýy. Oǵan Premer-Mınıstrdiń ózi tóraǵalyq etip, jıi-jıi basqosýlar ótkizedi. Qoǵam basshysy osy komıssııanyń múshesi retinde tilimizdiń qordalanǵan máselelerin joǵary deńgeıde kóterýge múmkindik aldy. Qoǵam qyzmetiniń eleýli bóligin memlekettik tildiń problemalyq másele­lerine tıisti ýákiletti organdardyń naza­ryn aýdartý, qoǵamdyq pikir qalyp­tas­tyrýǵa uıyt­qy bolýdy jatqyzýǵa bola­dy. Osy oraıda qoǵam esepti kezeń ishinde Elba­syǵa, Memlekettik hatshyǵa, mınıstrlikterge, qalalyq, oblystyq ákimdik­ter­ge turaqty túrde til taǵdyrynan týyn­daıtyn túrli usynystar berip, bastamalar kóterip keledi. Olar bilim berý júıesinde memlekettik tildiń qoldany­lýyna, dinı ahýalǵa, memlekettik tildiń quqyqtyq negizin kúsheıtýge, ǵylymı sıpatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan usynys­tar der edik. О́tken quryltaıda uıymdy jandan­dyrý máselesi qozǵalǵan edi. Bul jumys eki baǵytta órbidi. Birinshisi, álemdegi jańa aǵymdardy ba­ǵamdaý, tildi qazirgi zamanǵy tehno­logııalarǵa ilestirý, dúnıe­ta­nymdyq baǵytty oı eleginen ótkizý bolatyn. Osyǵan oraı ótken kezeńdegi atqa­rylǵan istiń bas­tysy qazaq tilin qazirgi zamanǵy aqıqatqa, aqparattyq tehnologııalar zamanyna oraı­las­tyrylý edi. Bilikti mamandardyń kúsh-jigerin ortaq maqsatqa shoǵyrlandyrýdy kózdep, Jetpisbaı Bekbolatulynyń muryn­dyq bo­lýymen «Internettegi qazaq tili», «Qazaq tili jáne aqparattyq tehnologııalar» taqy­rybyna ortalyq qoǵam birneshe dóńge­lek ústel ótkizdi. Oǵan ǵalamtor­daǵy qazaq tiliniń óris alýyna bir kisideı atsalysyp júrgen Ashat Erkimbaı, Izgilik Naǵıev, Aına Aıtjanova, Bolat Bóteev sııaqty ulttyq ınternet-resýrs­tardy ómirge ákelgen bilikti, bastamashyl mamandar qatysty. Sóıtip, atalǵan aza­mat­tardyń, sondaı-aq ondaǵan til jana­shyrlarynyń belsendi is-qımyly arqa­synda búginderi qazaq tilindegi ınternet-resýrstar jedel damyp keledi. Portaldar sany kóbeıdi. «Vıkıpedııa» elektron­dy ensık­lopedııasy qazaq tilinde túzile basta­dy. Onlaın-sózdikter shyǵarylyp, jurt kádesine asýda. Qazaq tili «feıs­býk», «tvıtter» sııaqty áleýmettik jelilerde keńinen qoldanylady. Internet-jýrnalıstıka qana­tyn keńge jaıyp, ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fakýltetinde osy baǵytta kafedra quryldy. Qazir qoǵam jańardy, adamdardyń san­a­­sy ózgerdi, qundylyqtar túledi. Soǵan saı bizdiń de óz jumysymyzdy ómir sura­nysyna oraılastyra uıymdas­tyrýymyz qajettigi aıqyn. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń is-áreketin qaıta elekten ótkizip, endigi kezektegi baǵdary qandaı bolmaq, aldaǵy maqsaty men mindetteri neden turady degen máse­lelerdi ortaǵa salyp, ortaq baılamǵa, bátýa­ly pikirge kelý oryndy bolar dep esepteımin. Jalyndy sózder men qan qyzdyrar uran­dar eldiń sanasyna áser etý úshin qajet-aq. Biraq bular mańyzdy isterge kelgende jara­maıdy. Bul úshin naqty esepke qurylǵan áreket qajet. Yńǵaıly, yrǵaqty, úılesimdi júıe qajet. Til – jeke adamnyń sharýasy emes. Memlekettiń de basybaıly dúnıesi emes. Til – halyq qazynasy, ulttyń jany. Tildiń máselesi – ulttyń máselesi. Tildiń már­tebesi – ulttyń mártebesi, eldiń mereıi. Mereıimizdi asyratyn da, qutyn qashyra­tyn da ózimiz. Til otbasynan bastaý alady, otan aıasynda damıdy. Otbasy – ózimiz de, Otanymyz – Qa­zaq eli. Bul eki uǵym dom­byranyń qos ishegindeı tyǵyz birlikte. Otbasy men Otannyń maqsat muraty úndesse, isimiz bereke tabady, tilimiz qanat jaıady. Bastaýshy bolsa da, qos­taýshy tabylmasa, is alǵa basa ma? Son­dyqtan osy eki ustynnyń úılesimine qol jetkizý  bizdiń asyl muratymyz bolmaq. «Qazaq tili» qoǵamyn qurǵanda akademık Á.Qaıdar bastaǵan yntaly toptyń kózdegen basty maqsaty – eldiń sanasyn oıatý bola­tyn. О́ıtkeni, kez kelgen amal, is-áreket sanadan bastaý alady. Adamdar sanasynda ornyqqan ustanymdar men qundylyqtarǵa qarap baǵdar anyqtaıdy, tańdaý jasaıdy. Eldiń kúndelikti ómirinde zat satyp alýy, bilim alýy, toı jasaýy, otbasyn quraýy, ómir salty, konsertke barýy, t.b. tolyp jatqan áreketteriniń barlyǵy sananyń jemisi. Demek, sana adam qyzmetiniń máni men mańyzyn, sıpaty men baǵytyn anyqtaıdy. Adamnyń sanasy qandaı bolsa, onyń áre­keti de sondaı bolady. Al sanany kim qalyp­tastyrady? Sanany memlekettik júıe, qoǵam­dyq qarym-qatynastar, aqparat qural­dary men mádenı ónimder qalyptas­tyrady. Sanada ornyqqan qundylyqtar men usta­nymdar adamnyń tańdaýyn jáne is-áreketin belgileıdi. Al sanany ózgertý qıynnyń qıyny. Ol bir kúnde ózgere salmaıdy. Ony kúshpen ne aqshamen aýystyra almaısyz. Adamdar máj­búrlikten amalsyz kelisken syńaı bildirgenimen, is júzinde óz kózqarasynda qala beredi. Halyq sanasyn túbegeıli jańa jaǵdaı ǵana ózgertýge qabiletti. Al mundaı jańa aýandy jurtshylyqtyń jan-júregine tereń áser eter, aqyl-esin baýrap alar tyń ıdeıalar ǵana qalyptastyra alady. Sonymen, sanany ózgertý úshin oǵan qa­jetti aqparatty utymdy tásildermen sińirý kerek eken. Aqparat kózderine adamdardy qorshaǵan keńistiktegi aqparattar (jarnama, kórneki quraldar, aqparattyq nusqaýlyq­tar, t.b.), kórkem ádebıet, fılmder, balabaqsha men orta mektepter, buqaralyq aqparat quraldary, án-kúı, oıyndar, sán álemi, ınternet, baılanys quraldary, t.b. jatady. Mine, osylardyń kómegimen adam sanasy qalyptasady. Atalǵan quraldar arqyly beriletin aqparattyń mazmuny men tili sheshýshi ról atqarady. Qoǵamdyq pikir men halyq sanasynyń qaı deńgeıde ekenin bilgińiz kelse, joǵaryda keltirilgen salany taldap shyǵý jetkilikti. Al qazaq tili osynda sóz bolǵan aqpa­rattyq-mádenı suranysty ótep otyr ma? Orys tilindegi aqparattyq ónimderge balama bolarlyq qazaq tilinde de ıntel­lek­týaldyq ónimder jasaldy ma, jasalsa olar­dyń sapasy jurtshylyq talǵa­mynan shyǵa ma? Bul oraıda tushymdy, kó­ńil tolty­rarlyq jaýap berý qıyn. Ashyǵyn aıt­qanda, qazaq tilinde ǵylymı-ıntel­lektýaldyq baspa ónimderin jetkilikti deń­geıde daıyndaýda kemshin tustarymyz kóp. Osy máselege kúsh salǵan oryndy bolmaq. Qazaqstan qoǵamynda qalyptasyp otyr­ǵan jaǵdaı da elimizdiń aqparattyq-mádenı keńistiginde oryn alyp otyrǵan jaǵdaıdyń tikeleı kórinisi. Jasyratyny joq, Qazaq­stannyń aqparattyq keńistigi Reseıdiń yqpalynan áli arylǵan joq. Táýelsiz­digi­mizdiń jıyrma jyldyǵyna deıin táýlik boıy memlekettik tilde habar taratatyn bir telearna asha almaı kelgen edik. Qudaıǵa shúkir, «Qazaqstan» telearnasy qazir túgel qazaqsha sóıleı bastady. Al jýyrda ǵana ashylyp, balalarǵa arnap qazaq tilinde habar taratatyn «Balapan» telearnasy aqyly jeli arqyly kór­setiledi. Oǵan búkil qazaq balasynyń qoly jete me?! Árıne, joq. Bolashaǵyn oılaǵan el baladan bastaýshy edi. Osy oraıda, bizdiń bıliktiń bolashaqty qalaı elestetetinin túsinbeısiń. Kóshedegi kórneki aqparat pen jarym­jan jarnama tili jaıly aıta-aıta jaq tal­dy. Kitap dúkenderiniń toqsan toǵyz paıy­zy Reseıdiń ónimderin taratady. Buǵan Re­seıdiń gazet-jýrnaldary men elimizde Qazaqstan azamattarynyń salyǵynan qu­ral­ǵan bıýdjet qarajatyna shyǵatyn orys tilindegi baspa ónimderin qosyńyz. Osy kezge deıin Qazaqstanda balalarǵa arnap birde-bir oı­yn­­shyq, ıntellektýal­dyq oıyndar shyǵaryl­map­ty. Tek sońǵy kezde belgili ánshiler Qy­dyr­áli men Qaraqat qazaqsha sóıleı­tin qa­zaqy pishindegi qý­yr­shaq shyǵardy. Osyn­daı jaǵdaı oryn alyp otyrǵanda, qazaq qoǵa­my áli kúnge nege ózgege eliktegish dep qalaı jazǵy­rarsyń? Balalaryn ózge tildegi balabaqshalar men mek­tepterge beredi dep qalaı kinálarsyń? Eń aldymen máse­leni «Memlekettik til tý­ra­ly» zań qabyl­daý­dy talap etýden bas­taǵan jón. Osy kezge deıin bul zańnyń birneshe nusqasy daıyn­dalyp, Parlamentke usy­nyl­­ǵanymen, ol ysy­rylyp qalýmen keledi. Endi buǵan jol berýge bol­maıdy. Osy zań qa­byl­dansa, soǵan sáı­kes kóptegen zańdarǵa memlekettik tildiń ty­ny­syn ashar ózgerister men to­lyqtyrýlar engizilýge jol ashylatyn edi. Elbasy halyqqa ar­naǵan bıylǵy Jol­da­ýynda «Bizdiń mindetimiz – 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaqstan­dyqtardyń sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý. Al 2020 jylǵa qaraı olar keminde 95 paıyzdy quraýy tıis. Endi on jyldan keıin mektep bitirýshilerdiń 100 paıyzy memlekettik tildi bilip shyǵatyn bolady» dedi. Bul mindetti oryndaý úshin aldaǵy jyldan bastap bastaýyshta oqıtyn bala­lardyń barlyǵy qazaq tilinde bilim beretin mektepke barýy qajet. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, muny oryndaý múmkin emes. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jáne onyń jergilikti bólimsheleri Elbasynyń osy naqty tapsyrmasyn túsinip, tıisti sharalar qabyldar dep oılaımyz. Bilimniń kózi – oqýlyqta. Al bizde qazaq tilindegi oqýlyq máselesi sheshimin tap­paǵan. Orta mektepter oqýlyqpen qam­ta­masyz etilgenimen, joǵary oqý oryn­darynda bul jaı ýshyǵyp tur. Joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń málimetinshe, joǵary oqý oryndaryndaǵy qazaq tilindegi oqýlyqtar 7 paıyzdy quraıdy. Jaraty­lystaný salasyn bylaı qoıǵanda, buryn­nan qazaq bólimderi bar jýrnalıstıka, fılologııa, zań salasynyń stýdentteriniń ózderi oqýlyqqa muqtaj. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi stýdentterdi tıisti oqýlyqpen qamtamasyz ete almaǵan joǵary oqý oryndaryna nege lısenzııa beredi, nege osy máseleni talap etpeıdi? Jıyrma jyldan beri qazaq tilindegi oqýlyqpen qamtamasyz etýdi júıeli túrde sheshýdi nege qaras­tyrmaıdy? Basqasyn bylaı qoıǵanda, bul adam quqyǵyn óreskel buzý emes pe? Stýdentterdiń ata-analary balalary úshin aýyzdarynan jyryp, aqysyn tóleıdi, al oqý orny olardy tıisti oqýlyqpen qamta­masyz etpeıdi. Sondyqtan bul rette tuty­nýshy, qoǵamnyń ózi de belsendi bolyp, óz quqyqtaryn talap etkenderi jón. Oqýlyq máselesiniń túıindi bolatyn sebebi, stýdentter kópshilik pánderdi, atap aıtqanda qoǵamdyq-áleýmettik baǵyttaǵy pánderdi Reseı oqýlyqtarymen oqıdy. Árıne, matematıka, fızıka, hımııa sııaqty pánderdi ózge tilderdegi oqýlyqtardy paıdalana otyryp oqytýǵa bolar, biraq ózge eldiń gýmanıtarlyq saladaǵy oqýlyq­taryn paıdalaný arqyly biz ózge ıdeologııany nasıhattaımyz. Bul, egemen eldiń namy­syna tıetin jaǵdaı. Ekonomıka jáne saıasattaný ǵylym­dary salasynda ataq alýdy óz laýazy­myna qo­symsha dáreje sanap kelgen mansapqor sheneýnikterdiń kesirli áreketi búginde ulttyq sanaǵa orasan zor nuqsan keltirýde. Atqaminerlerdiń qaısysy fılologııadan nemese ádebıettanýdan, tarıhtan, matematıkadan, hımııadan tún uıqysyn tórt bólip ǵylymı jumys jaz­dy deısiz? Bizde keıbir ǵylym salalary boıynsha bilikti mamandar da joq, olardy jańa júıe boıynsha daıarlap shyǵarý uzaq ýaqyt alatyn úrdis. Osy bir oılasty­rylmaı istelgen tirlik sal­darynan arǵy tarıhty bylaı qoıǵanda, 1916-1918 jyl­dardaǵy ult-azattyq kóteri­lisi, «Alash» qozǵalysy, jıyrmasynshy-otyzynshy jyl­dardaǵy ashtyq pen saıası jazalaý naýqany, 1950 jyldardaǵy qýǵyn-súrgin máselelerine qatysty aıaqtalǵan ǵylymı jumystar sórege tastaldy. Qorǵalmaǵan dısserta­sııa­lyq jumystar sany 17 myńǵa jýyq­taıdy eken. Keıbir derekterge qaraǵanda, qazaq tilindegi jumys­tardyń úles salmaǵy 51 paıyzdan, onyń ishinde ja­raty­lystaný ǵylymdary boıyn­sha 23 paıyzdan asyp ketken. Munyń jar­tysyn gýmanıtarlyq saladaǵy eńbekter deýge bolady. Ol eńbekterdiń bolashaǵy bulyńǵyr. Biz eldiń sanasyn ózgertemiz deımiz. Al biraq óz sanamyz týraly oılanbaımyz. Muny halqymyz: «О́ziń dıýanasyń, kimge pir bolasyń?» demeı me?! Sondyqtan san­dyq ózgeris sapalyq ózgeriske bastaı­tynyn umytpaǵanymyz jón. Iá, qazir qoǵam ózgerdi, el jańardy. Jańarǵan qoǵamǵa jańa sana qajet, jańa ıdeıalar qajet, jańa bastamalar qajet, jańa qurylym qajet. Ýaqyt – qatal synshy ári elekshi. Ýaqyt suranysyn dóp basyp qana qoımaı, jańa lep pen lek týdyrýshylar qalady da, oǵan ilese alma­ǵandar óz-ózinen syrylyp qala beredi. Biz osydan saqtanaıyq, osyǵan qam qylaıyq. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyl­dary­men salystyrǵanda elimizdiń etnode­mo­grafııalyq ahýalynyń aıtarlyqtaı ózgergeni belgili. Osyǵan oraı etno­lıngvıs­tıkalyq karta jasaýdyń ózektiligi aıqyn. Buǵan elimizdiń Statıstıkalyq agenttiginiń derekteri kómek beredi. Sońǵy jalpyulttyq halyq sanaǵy derekteri jiti taldanyp, sonyń negizinde Qazaqstannyń etnolıngvıs­tıkalyq karta­syn jasaý jáne soǵan sáıkes is-sharalar júrgizýge tıispiz. Qoǵamymyzdaǵy eń túıtkildi másele­niń biri – din jaıy. Tildi qozǵaı otyryp, dinnen aınalyp óte almaımyz. О́ıtkeni, din – rýhanı dúnıemizdiń ózegi. Elimiz syrtqy qarjylyq resýrstarǵa muqtaj bolǵan jyldary sheteldik ınvestısııaǵa jol ashyp qana qoıǵan joqpyz, sonymen birge, shetten keletin rýhanı dúnıelerge de júregimizdiń qaqpasyn ashyp tastadyq. Sonyń salda­rynan az ǵana jyldyń ishinde álemde bar sektanyń barlyǵy da Qazaq­stanǵa kirip, emin-erkin qyzmetin óristetti. Kóp uzamaı-aq onyń zııandy saldarlaryn kórip otyrmyz. Buǵan da qarsy qoıatyn qarýymyz bolý kerek. Ol ózimizdiń ata-babamyzdan beri tutynyp kele jatqan tól dinimiz – ıslam dininiń ónegeli joly. Bul úshin Qazaqstan musyl­mandary dinı basqarmasynyń jumy­syn kúsheıtý qajet. Elimizdiń barlyq meshitterinde juma namazynyń ýaǵyzdary birdeı oqytylýy tıis. Onyń arnaıy kestesi bekitilip, ımam­dardyń sodan aýytqymaýyna qol jetkizgen jón. Qoǵamda qundylyqtardy qaıta baǵa­laý úrdisteri júrýde. Soǵan saı qazaq qo­ǵamynda birneshe qatparly sýbmá­de­nıet­ter qalyptas­ty. Til saıasatyn jemisti júrgizý úshin osynaý úderisterdi zerttep, ǵylymı negizde júrgizgen oryndy. Máse­le tek til mamanda­ryna tirelip otyrǵan joq. Sondyqtan aldaǵy kezeńde túrli sala mamandarynan arnaıy top quryp, olardyń ishinde tilshiler, áleýmettaný­shylar, zańgerler, psıhologtar, fılosoftar, dızaınerler, mádenıettaný­shylar, t.b. mamandardan jumys toby jasaqta­lyp, ortaq keshendi zertteý júrgizý kerek. Sonyń nátıjesin negizge ala otyryp, til saıasatyn iske asyrsaq, durys bolady. Zańger mamandardan jumys tobyn quryp, «QR Til týraly» zańyna túsindir­me daıyn­dalýy kerek. Sóıtip, ol halyq arasynda jan-jaqty nasıhattalǵany jón. Qazir múmkindikter mol ashylǵan zaman. Kózin tapqanǵa, istiń yńǵaıyn bilgenge – dúnıe jerdiń betinde. Qarjylyq qoldaý kórsetpeıdi dep memleketke ókpe artýymyz orynsyz. Qoǵamnyń barlyq quryltaıynyń ótýine tikeleı Elbasy jáne memleket qoldaý kórsetip keledi. Qalǵan máseleni ózimiz retteýimiz kerek. Qoǵamdyq uıymdarǵa arnap jyl saıyn konkýrstar jarııalaıdy. Utymdy oı, tıimdi bastama bolsa, sony jeńip alý, iske asyrý múmkindigi kópshilikke berilgen. Birqatar oblystyq uıymdarymyz osy múmkindikti jaqsy paıdalanýda. Endigi kezekte qoǵam zaman talabyna saı ıkemdi, ózin-ózi qarjylandyra ala­tyn­daı jaǵdaıǵa jetýi tıis. Ulttyń tutastyǵy – tildiń tutastyǵy. Biz aldaǵy ýaqytta da ulttyq qundy­lyqtarymyzdy túgendeý, qurmetteý jo­lyn­da aýyzbirshiligimizden ajyramaýy­myz kerek. Birigip atqarar ár alýan sharala­rymyz áli de jeterlik. Osy oraıda oıymdy ult kósemi Ahmet Baıtur­synuly­nyń tómendegi pikirlerimen tujyrym­damaqpyn: «Jumys qolǵa alyp istese bitpekshi, joq artynan qalmaı izdese tabylmaqshy... Jurt jumysy qumyrsqanyń ıleýindeı jumys sııaqty. Qumyrsqasha jabyla, tynbaı istesek ónedi. Biri ony, biri muny istep, ıleýde qarap turǵan qumyrsqa bolmaıdy. Jurt jumysyn da solaı istese, alǵa basady…» О́mirzaq AITBAIULY, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń  prezıdenti, akademık.