Rýhanı renessans joly

Zamanmen birge ózgergen álem

Bir kezderi Eýropadaǵy renessans dáýirine túrtki bolǵan, ozyq ǵylymı jetistikteri ar­qyly órkenıet kóshin alǵa súıregen ıslam álemine HIH ǵasyr orasan zor qaıǵy-qasiret ala keldi. Áldeqashan nadandyq bulty tumshalap, qarańǵylyq perdesi túsken, áleýeti álsirep, kedeıshiliktiń ashy zardabyn tartqan, alaýyz­dyq jaılap, altybaqan bolǵan jer júzindegi musylman jamaǵaty alasapyran ǵasyrda bostan kúnin umytyp, bodandyq qamytyn kıdi. HH ǵasyrdyń ba­syndaǵy jahandyq soǵystan keıin Osman memleketiniń kúıreýimen birge ıslam álemi tereń kúızelisti bastan keshti. 

Batystyń basymdyǵy artqan osy tusta Sham men My­syrdyń, Ystambul men Qazannyń ǵalymdary osy tym kúrdeli máseleniń baıybyna barýǵa umtylyp, órke­nıet kóshindegi kerýennen artta qalýshy­lyqtyń sebepterin indete zertteı bastady. Basqa túsken quldyq olardy: «Biz nege mundaı halge tústik, nege bodan boldyq?» degen pikirdiń tóńireginde tereń oılanýǵa jeteledi. Islam ǵulamalarynyń pikirinshe, ıslam dini – Alladan túsken aqyr­ǵy, kámil din, endeshe, artta qalýǵa sebepshi bolǵan ıslam emes, sol dinniń qaǵıdattaryn jańylys tápsirlegen musylman­dar edi. 

Olaı bolsa, júrip ótken joldy qaıta sholyp, jańylys jiberilgen tus­tardan qory­tyndy shyǵaryp, sanany ózgertý kerek eken. Osyn­daı oı-tujyrymǵa kelgen kóptegen ǵula­ma­lar HH ǵasyr basynda ıslam álemin jańǵyr­tý týraly bastamalar kóterip, sonyń nátı­jesinde Ystambulda «yslahat», Mysyrda «tájdıt», Qazan men Qyrymda «jádıt» qozǵa­lystary keń aýqymda taraı bas­tady. Shahabeddın Marjanı, Ismaıl Ǵas­pyraly syndy oıshyl, aǵartýshy ǵalym­dardan bastaý alǵan jádıtshildik qazaq jerine Abaı, Shá­kárim, Máshhúr Júsip jáne Ahmet Baı­tur­synov arqyly tamyr tartty. Shyn máninde sol tustaǵy ıslam áleminiń artta qalýyna ne sebep boldy?

 Ǵalymdardyń oı-pikirlerin saralaı kele, negizgi sebepterdi bylaısha tujyrymdaýǵa bolatyn sııaqty: nadandyq, alaýyzdyq, tomaǵa-tuıyqtyq. Bul oıdy odan ári qaýzasaq, dúnıedegi búkil indet­tiń basynda nadandyqtyń turatyny jasyryn emes. Al ózara alaýyzdyq musyl­man­dardy bodandyqqa ákeldi, bodandyq erkin oılaý quqynan aıyryp, tomaǵa-tuıyqtyqqa tiredi. Munyń bári musylmandardy taqyr kedeıshilikke, aqyr aıaǵy ashtyqqa uryndyrdy. Rasynda, Shyńǵys hannyń joryǵynan keıin quldyrap, burynǵy qudiretinen aıyryl­ǵan ıslam álemi toqmeıilsýge, kertart­palyqqa boı aldyrdy. Onyń sońy mektep, medrese jáne zaýıe birliginiń ajyraýyna, dálirek aıtqanda, medreseniń qasań qaǵıdat­tardyń erkine berilip, rýhanııattan irge ajyratýyna jáne pán ǵylymdaryn shettetýine ákelip soqty. 

Osylaı­sha aqyl men júrektiń arasyna aýyr syzat tústi. Zamana qubylysyn aıqyn ańǵarǵan Abaıdyń «bul kúndegi tahsıl ǵýlým eski medreseler ǵur­pynda bolyp, bul zamanǵa paıdasy joq boldy» deı otyryp, oǵan em-shıpa retinde aqyl, júrek, qaırattyń birligin usynýy sondyqtan. Zadynda, kúlli álemge, barsha adamzatqa jáne búkil dáýirlerge arnalǵan Jaratqan­nyń joldaýy bolǵandyqtan, ıslam – únemi jańa­ryp, jańalanyp otyratyn din. Bul jerde bir jáıtti durys ańǵarǵan jón: dinniń ózegi, ımannyń sharttary, senim negizderi ózger­meıdi; jańaryp otyratyn – ıslamnyń ómir salty. Sondyqtan, ıman, ıaǵnı senim negizderi bir bolǵanymen adamzattyń ósýi men órisine jáne dáýirlerine sáıkes kelgen paı­ǵam­barlar Allanyń ámiri men ómir saltyn jańartý arqyly dindi úzdiksiz tolyq­tyryp otyrǵan. Árbir paıǵambar kelgen saıyn ýahı arqyly adamzat balasynyń dini óristep, mi­nez-qulqy men ǵylymy órkendeı túsken. Sondyqtan, órkenıettiń kósh basynda qashan­da paıǵam­barlar turǵan. Osylaısha Muhammed aleıhıssalammen birge din kemeline keldi, biraq din toqyraýǵa ushyraǵan joq. О́ıtkeni, ásem attarynyń biri «úzdiksiz, udaıy Jaratýshy» degen maǵyna beretin Alla taǵala túsirgen Qurannyń jańa aıattary­men eski aıattardyń úkimin jańalaý arqyly ıslam aqıqatynyń ár dáýirge sáıkes óz shyndyǵy bar ekenin sana­larǵa uqtyrdy. 

Hadıske súıensek, budan by­laı ıslam negizderin zamanǵa sáıkes tápsirleý isi mýjaddıt ǵalymdarǵa júkteldi. Máselen, «ıslamnyń dáleli» atanǵan ımam Ǵazalı sondaı ǵalymnyń biri edi. Ǵazalı amanatyn Marjanı arqyly qabyldaǵan Abaı da jańa­lyq­tyń lebin sezindi. Bir orynda turmaıtyn dáýir dońǵalaǵy tegershiginen zymyrap aınaldy. Zamanmen birge dúnıe de ózgerdi. Musylman elderi HH ǵasyr­dyń orta sheni men HHI ǵasyrǵa ıek artqan almaǵaıyp tusta táýelsizdikterin ja­rııalady. 

Degenmen, kóptegen musylman elderi ótken ǵasyrdaǵy kertartpalyqtan aıyǵa almady. Qarjy daǵdarysyn bastan keshken, kedeıshilik qamytyn kıgen, áleýmet­tik teńsiz­dikke ushyra­ǵan biraz musylman elderinde túrli tóńkerister oryn alyp, kóz aldy­myzda saıası rejimder aýysty. Sonyń saldarynan júz myńdaǵan musyl­mandar ashtan qyrylyp, Otanynan jyraqqa aýa kóshken bosqyndar paıda boldy. Mine, osyndaı kúlli úmbet tyǵyryqqa tirelgen kezeńde Qazaqstan Prezıdenti bul máseleniń ózektiligine toqtap, ıslam álemine túbegeıli sheshimder usyndy. 

Bıylǵy jyly Astanada ótken VII Búkilálemdik Islam eko­nomıkalyq forýmynda sóılegen sózinde Elbasy: «Islamnyń ózi din retinde eshqandaı daǵdarysqa túspeıdi. Qoǵamdy modernızasııalaý ıslamnyń óziniń negizderin burmalaý degen sóz emes. Islam qoǵamyn modernızasııalaý qajettigi aıqyn baıqalyp otyr. Bul aldymen tehnologııalyq, ǵylymı jáne ekono­mıkalyq damýǵa baılanysty», dep atap kór­setti. N.Á.Nazarbaevtyń osy sózderi már­tebeli meımandardyń erekshe yqylasyna ıe bolyp, ıslam álemi elderiniń kún tártibine úlken áriptermen jazyldy.

Abzal musylman – memleketshil azamat

Ulystyń uıytqysy – ult, memlekettiń ózegi – qoǵam bolsa, sol ult pen qoǵamnyń rýhy – din. Bul rette, biz kóptegen qaýym­dar­dyń toptasýyna, ulttardyń uıysýyna, ulys retinde qalyptasýyna dinniń yqpa­lynyń asa joǵary bolǵanyn eske alsaq ta jetkilikti. Máselen, orys halqy pravoslav shirkeýiniń arqasynda alaýyzdyǵynan ary­lyp, bıik murattardy maqsat tutqan irgeli ımperııa deńgeıine jetti. Bul oraıda taǵy bir aıta keterlik jáıt, ultty qalyp­tastyrýda din faktory tipti keıde tildik faktordan da bıik túsip jatady. Buǵan túp-tamyry bir, tilderi jaqyn bola tura túrli dinderdi ustanǵan­dyqtan, ýaqyt óte kele bir-birine qarý kezengen burynǵy Iýgoslavııa sheńberindegi elderdiń taǵdyry mysal bola alady.

Dinsiz adam bolýy múmkin, alaıda, dinsiz qoǵam bolmaıdy. Din qoǵamdyq qubylys bolǵan­dyqtan, memleket te odan tys qala al­maıdy. Qoǵamtaný ǵylymynyń atasy sana­latyn Ibn Haldýn «Muqaddıma» dep atala­tyn áıgili eńbe­ginde dinniń qoǵamdyq qaty­nastardy rettep, memleket isterine boly­satynyn, buǵan tıisinshe memlekettik bıliktiń de dinge qamqor bolatynyn atap kórsetken. Dinı senim men qundylyqtar azamattardyń boıyna ımandylyq pen ádepti uıalatady, kisilik pen parasattylyqty qalyp­tastyrady, nashaqorlyq, zınaqorlyq sııaqty jat qylyq­tar men jamandyqtardan tyıady, otbasyn uıytyp, qoǵamdy ornyqty­rady. Batystyq qoǵamnyń qalyptasýyna yqpal etken Rýsso el turaqtylyǵy úshin azamattardyń dindar bolýy tıis ekenin jazǵan. Onyń pikirinshe, dindar azamattar memleketke erekshe qurmet­pen qaraıdy, bılikke moıynsunady hám otanshyl bolady. Din osylaısha zańmen de ornyqtyra almaıtyn keıbir qoǵamdyq quby­lystardyń oń qalyp­tasýyna yqpal etedi. О́z kezeginde memleket te dindi qadaǵalap, rettep otyrýy tıis. Dinniń atyn jamylý nemese dindi betperde etip qoldaný áreketinen, eń bastysy, dinniń zardap shegetinin umytpaǵan abzal.

Bolmysynda berekesizdikke, anarhııaǵa qarsy ıslam dini eldiń birligi men mem­leket­tiń tutastyǵyn qamtamasyz etedi. Quran «Allaǵa, paıǵambarǵa jáne bılik basynda­ǵylarǵa moıynsunýdy» buıyrady. Bul rette áz Paıǵambarymyz qoǵam men jamaǵatty birlikke shaqyra otyryp, bas­shynyń tóńiregine top­tasýdy ýaǵyzdady, basshyǵa baǵynýdyń mańyzdylyǵyn eskertti. Máselen, Abdýlla ıbn Omardan Paıǵambarymyz alaıhısalam­nyń: «Kimde kim boıusynýdan bas tartsa, qııamet kúni Alla aldynda aıtar ýáji bolmaıdy. Kimde kim (patshany) moıyndamaı qaıtys bolsa, nadan­dyq ólimimen qaıtys bola­dy», degen hadısi rıýaıat etiledi (Hadıs sahıh, Mýslım). Sol sııaqty Abdýlla ıbn Abbastan Paıǵam­barymyz alaıhısalamnyń: «Kimde kim basshydan ózine unamaıtyn jáıtti kórse – sabyr etsin, sebebi, bir adam jamaǵat­tan bir qarys bólinip, sol halde qaıtys bolsa, nadandyq ólimimen qaıtys bolady», degen hadısi rıýaıat etiledi (Hadıs sahıh, ımam Buharı). Imam Ǵazalı bul týraly: «Nashar júıeniń ózi júıesizdikten, berekesizdikten jaqsy. Bıliktiń mindeti dindi saqtaý bolsa, dindi qorǵaýdyń joly da bıliktiń, júıeniń nyǵaıýy arqyly bolady. Sondyqtan, memlekettilikti saqtap, bılikke moıynsuný kerek», – dep jazyp ketken. Quran Kárimde bir adamdy óltirýdiń búkil adamzatty óltirgenmen birdeı ekeni aıty­lady. Bul oraıda árbir jaratylysqa jarat­qan­nyń týyndysy retinde qurmetpen qaraı­tyn musylmannyń terrorıst bolýy áste múmkin emes. Osyǵan qatysty áz Paıǵam­barymyz óltirý maqsatynda qarý kezengenniń jumaqqa barmaıtynyn eskertken. Olaı bolsa, qutty Otanyna, týǵan jurtyna qarsy qarý kezengenniń úkimi qanshalyqty qatal bola­tynyn oılaýdyń ózi aýyr.

«Otandy súıý – ımannan» degen qaǵıdaǵa júginsek, musylmannyń dindarlyǵy onyń otanshyldyǵymen de ólshenedi. Bizdińshe, abzal musylman – eldiń tynyshtyǵyn oılap, otbasynyń amandyǵyn tileıtin memleketshil azamat. О́ıtkeni, táýelsizdik – táýbe degizer, táýekel etkizer qasterli boıtumar, talaıdyń taǵdyryna buıyrmaǵan eren baqyt. Azat el, azamattarynyń dinı senim bostandyqtaryn qamtamasyz etetin táýelsiz memleket bolmasa, onda dinniń de, rýhanııattyń da erkin tynys­taı almasy anyq. Bodan elde meshit te, medrese de bolmaıdy, azan da aıtylmaıdy. Biz muny jaqyn tarıhymyzdan jaqsy bilemiz. Sonymen qatar, turaqtylyq pen tynyshtyq ornamaǵan elde dinniń ahýaly da ońalmaıdy. Sondyqtan, din men rýhanııattyń óristeýi úshin áýeli táýelsizdik pen turaqtylyq, tatýlyq pen tynyshtyq qajet. Bul oraıda táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna qadam basqan Qazaqstan tatýlyq pen turaqtylyqtyń kepili, beıbitshiliktiń beldeýi retinde ıslam álemine ónege kórsetip otyr. Azamattaryna senim bostandyǵyn usynǵan zaıyrly qazaq elinde ıslam dini erekshe qarqynmen damyp, keńinen qanat jaıýda.

Islam – zaıyrly din. Injildegi sııaqty «Táńirdiń aqysy – Táńirge, Sezardyń aqysy – Sezarǵa», degen qaǵıda bolmaǵandyqtan, ıslamda bilim men ıman, aqyl men júrek, tán men rýh, memleket pen din arasynda da qaı­shylyq joq. Tarıhqa úńilsek, musylman elderinde batystaǵydaı taza teokratııalyq memle­kettiń bolmaǵany anyq. Máselen, katolık­terdiń senimi boıynsha Papa Táńirdiń jáne Hazireti Isanyń jerdegi ókili, sondyqtan ol jańylyspaıdy, qatelespeıdi. Táńirdiń aty­nan bılik júrgizetin bolǵan­dyqtan onyń ámirlerin buljytpaı oryndaý kerek. Sheksiz bılikti qolyna shoǵyrlan­dyrǵan papalar patshalarǵa úkimin júrgizdi, shirkeýdiń atynan krest joryqtaryn uıym­dastyrdy. Sondyqtan batysta zaıyrlylyqqa talpyný memleketti shirkeýdiń sheksiz bıliginen qutqarý áreketinen bastalǵan edi. Batystyq Makıavellı, Hobbes, Rýsso, Lokk jáne basqa da oıshyldar shyǵar­malarynda memleketti dinniń qursaýynan qutqaryp, shirkeýdi óz qyzmetine jegý týraly jazdy. Bul turǵydan alǵanda, batysta zaıyr­ly qoǵam ornatýdy kóksegen oıshyldardyń ózi ıslam­dy taný arqyly sondaı baılamǵa kelgen deýge negiz bar. Islam tarıhyna jiti úńilip qaraıtyn bolsaq, musylman memleketterin moldalar men ımamdar emes, sultandar basqaryp kelgenin ańǵaramyz. О́z kezeginde din ǵalymdary memleket isterine jón-josyqsyz aralasyp, óz ústemdikterin júrgi­zýge umtyl­maǵan. Olar memleket múddesi jolynda bılik basyndaǵylarǵa bolysyp otyrǵan. О́ıtkeni, ıslamdyq túsinik boıynsha, ádil patsha qut qonǵan, Allanyń erekshe meıirimine bólengen jan dep eseptelingen.

«Adamzattyń bárin súı...»

Eýrazııa keńistiginiń kartasy ózgerip, sahnaǵa jas táýelsiz memleketter shyǵa bastaǵan tusta Semıýel Hantıngton «О́rke­nıet­ter qaqtyǵysy jáne álemdik júıeniń qaıtadan qurylýy» degen áıgili kitabyn jarııalady. Mıkro deńgeıde ıslam men pravoslav, býdda, afrıkalyq jáne batystyq hrıstıandyq arasynda, makro deńgeıde musylman, býdda jáne hrıstıandyq órke­nıet­ter arasynda úlken qaqtyǵys oryn alatynyn aıtqan avtor bul soǵysqa batystyń menmendigi, ıslamnyń ymyrasyzdyǵy jáne Qytaıdyń qyrsyqtyǵy sebep bolady degen boljam jasady. Ol «О́rkenıetter qazany» dep ataǵan Azııa aımaǵynda Reseı, musylman Azııa, Qytaı jáne AQSh arasynda qaqtyǵys júredi degen pikir aıtty.

Rasynda, Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Osh, Ferǵana, Baký, Sýmgaıt, Taýly Qarabaq, Baltyq jaǵalaýy elderinde daý-janjaldar bolyp, onyń aıaǵy etnostyq qaqtyǵystarǵa aınaldy. Onyń ústine, Qazaqstanǵa ekonomı­kasy shaıqalǵan, memlekettik qurylymdary toqyraýǵa ushyraǵan, ulttyq qatynastary shıelenisken el mura bolyp qaldy. Alaıda, syn­darly saıasat ustanǵan respýblıka basshylyǵy tyǵyryqtan shyǵar joldy taba bildi. Iаdrolyq qarýdan bas tartqan, eldegi ulttardy uıystyra túsken jas memleket damýdyń ózindik modelin qalyptastyryp, dú­nıe júzine tanyla bastady. Qysqa merzimniń ishinde Qazaqstan kóp vektorly saıasat ustaný, burynǵy odaqtastary­men ortaq til tabysý, týysqan túrki jurtynyń jaqyn­dasýyna jáne Azııadaǵy yntymaqtas­tyqqa uıytqy bolý, tipti Úndistan men Pákstan syndy alyp elderdi tatýlyqqa shaqyrý sııaq­ty keleli áreketteri arqyly shyn máninde eýrazııalyq memleketke aınalyp úlgerdi.

Hantıngtonnyń pikirlerin joqqa shyǵar­ǵan Qazaqstan Prezıdenti álem jurtshyly­ǵyna ǵasyrlar toǵysynda órkenıetter ara­synda qaqtyǵys emes, kerisinshe, mádenıet­ter ara­syn­da kelisimniń, álemdik izgiliktiń altyn kiltin usyndy. Osylaısha, Qazaqstan álemde órke­nıet­ter arasy qaqtyǵys pikirine qarsy turýdy, mádenıetter men din ókilderi ara­syndaǵy dıa­logty jan-jaqty qoldaýdy memlekettik saıasat­qa aınaldyrǵan alǵashqy memleket atandy.

Jańa myńjyldyqtyń basynda dúnıe júzin dúr silkindirgen terrorlyq áreketten keıin álemdegi alpaýyt elder ıslam dinin jappaı aıyptap jatqan kezde ıslam men terrorızmniń eshýaqytta qabyspaıtynyn, bul eki uǵymnyń bir-birine múldem kereǵar ekenin dáleldep, álemdegi barlyq dinderdiń adamzat­ty tek izgilikke shaqyratynyn aıtqan Elbasy, musylman dinin ustanatyn Qazaq eline álemdegi katolık­terdiń dinbasysy Papa II Ioan Paveldi shaqyrdy.

Astana qalasynda ótkizilgen Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń I, II, III sezderi elimizdiń dańqyn álemge pash etip, asqaqtata tústi. Eýrazııa qurlyǵynda ult­aralyq tatýlyq pen túsinistiktiń, rýhanı kelisim men ózara úılesimniń ózindik aralyna aına­lyp otyrǵan Qazaqstannyń bastamasy boıynsha uıymdas­ty­rylǵan bul basqosý­lardyń maqsaty – din ókilderiniń búkil álemde bolyp jatqan qantógisterge toqtaý aıtyp, jahanda turaqtylyq pen tynyshtyq ornatýǵa, osylaısha, adamzat balasynyń túsinistik pen beıbitshilik jaǵdaıynda ómir súrýine yqpal jasaý bolatyn.

Aıta keterlik jáıt, Astana qalasynda ótkizilgen dindarlardyń bul keleli keńesteri Allanyń sózinen bastaý alady. О́zge din ókilderin kelisimge shaqyrǵan qasıetti kitap Quranda bul týraly: «(Eı, Rasýlym), bylaı de: Eı, kitap túsirilgender! Kelińiz, sizben bizdiń aramyzdaǵy ortaq sózde birleseıik. Iаǵnı, Alladan basqasyna qulshylyq etpeıik, Alladan basqa táńir tanymaıyq. Eger buǵan teris aınalsa, bylaı de: Kýá bolyńyz, biz Allaǵa moıynsunǵan musylmanbyz», - dep aıtylady. Uly Jaratýshy qasıetti Quran Kárimde bir-birimen tanysyp, bilisýi úshin adamdardy qaýym-qaýym, taıpa-taıpa etip jaratqanyn eskertedi. Endeshe, bile-bilsek, bizdiń ulttyq erekshelikterimiz, árqıly dástúrimiz ben mádenıetimiz bóliný emes, birigý, aıyrylý emes, tanysyp, bilisý úshin eken.

Qazaq halqynyń ult retinde qalypta­sýyna yqpal etken ıslam – keńdik pen keshirimniń, kelisim men túsinistiktiń, beıbitshilik pen tatýlyq­tyń dini. Islam dini saltanat qurǵan barlyq jerlerde ózge senim ókilderi ǵasyrlar boıy beıbitshilik aıasynda ómir súrdi. Baǵzydan beri Qazaq elinde kóptegen senim ókilderiniń tatý-tátti ǵumyr keshýi de bul sózimizdiń bir aıǵaǵy. О́ıtkeni, dástúri men dini úndesip, dilimen úılesip ketken qazaq halqy Qoja Ahmet Iаsaýıdiń:

«Súnnet emes – kápirge berme azar,

Kóńili qatty, dili azardan Qudaı bezer», – degen hıkmetterin jattap ósken halyq. Bul dástúr qazaq halqynyń ómirlik ustanymda berik oryn aldy. Tipti elimiz otarshyldyqtyń qamytyn kıgen kezde: “Adamdy súı, Allanyń hıkmetin sez” dep jyrlaǵan dana Abaı:

«Adamzattyń bárin súı baýyrym dep,

Jáne haq joly osy dep ádiletti», – dep adamzattyń bárin baýyrǵa basyp, súıýdiń, adamzatty mahabbatpen jaratqan meıirimdi Alladan bastaý alatynyn meńzedi.

Bul rette dinniń áýeli kórkem minezben ádiptelgen ónegeli ómir ekenin umytpaǵan abzal. Al kórkem minez kórikti sóz arqyly kestelenip, kórinis tabady. Sonymen qatar «din – nasıhat». Endeshe, qoǵamda tatýlyq pen toleranttylyq saltanat quryp, dıalogtyń odan ári óristeýi úshin buqaralyq aqparat quraldaryna jaýapkershilik mol qasterli mindet júktelýde.

Din dińgegi – dil

Islam dinin álemdegi negizgi bes máde­nıettiń biri retinde atap kórsetken ataqty ta­rıhshy, qoǵamtanýshy A.Toınbı: «...musyl­mandardyń rýshyldyq pen ásire ultshyl­dyqty aýyzdyqtaýdaǵy ahlaqı, moraldyq jetistikteri qazirgi dúnıege qanshalyqty qajet deseńizshi. Máseleniń kelisim men beıbitshilik aıasynda sheshilýi úshin osy musyl­man parasatynyń ósip-órkendeýine jaǵdaı jasaý shart», deıdi. Rasynda, adamı qasıet­terdi ar­daqtap, adam quqyǵyn aıaqqa taptamaı, ony asqaq ustaý – ıslamnyń basty erekshe­likte­riniń biri. Sondyqtan, ıslam dinin qabyldaǵan kez kelgen qaýym óziniń tili men dilin saqtap qalyp otyrǵan. Sózimizdiń aıǵaǵy retinde, ıslamǵa moıynsunǵan túrki halyqtarynyń búginde óz tilin, dilin jáne túpki dástúrin saqtap qalǵanyn aıtsaq ta jetkilikti.

Islam ulttyq dástúrlerdi teristemeıdi, kerisinshe, ǵuryp – sharıǵat úkimderiniń negizin quraıtyn bulaq kózderdiń biri dep biledi. Máselen, Mýaz ıbn Jábál ákim bolyp taǵaıyndalǵanda memleket isterinde másele­niń sheshimi eger Quran men súnnetten tabyl­masa, onda ıjtıhat (onyń ishine dástúr de kiredi) jasaý arqyly úkim shyǵarý qajet­tigi týraly sóz bolady. Hazireti Paıǵambar muny qoldap, qýattaıdy. Bul rette qazirgi kezde musylman elderiniń ózindik erekshelikterin joǵaltpaı, ulttyq dástúr­lerin qaster­lep otyrǵany da sózimizge dálel bolsa kerek.

Ǵasyrlar boıy ata-babanyń taryqqan shaqta boıtumary, bolashaqqa bastar úmiti, tyǵyryqtan alyp shyǵar baǵdary bolǵan ıslam dini qazaq halqynyń kúndelikti ómir saltynda berik oryn alǵan. Islamnyń qazaq halqynyń ulttyq mádenıetimen etene bolǵany son­shalyqty, tipti ol ulttyń eń ejelgi salt-dástúrlerine deıin etene sińisip ketken. Besik jyrynan bastap joqtaýǵa deıingi qazaqtyń án-jyrlarynan ıslamnyń áserin kórýge bolady. О́negeli ósıetter, naqyl sózder hám maqal-mátelderimizde Quran aıattary men hadısterdi kóptep kezdestirýge bolady. Azan shaqyryp at qoıý; neke qııý, marqumnyń janazasyn shyǵa­rý; sálem berip, sálem alý; kishipeıildik, keńdik pen keshirimdilik qasıeti; ata-anany syılap, ardaq tutý; úlkenge qurmet, kishige izet kórsetý, olarǵa qyzmet jasap, aq tilek-batasyn alý; qońsy-qolańǵa kómektesý; kórshi aqysyn umytpaý; kelgenge keńpeıil qonaq­jaılylyq tanytý; qoldan kelgenshe qaıy­rymdy bolyp, jaqsylyq jasaý; obal jáne saýap uǵymdary; kisiniń ala jibin attamaý jáne eshkimge qııanat jasamaý; amanatqa adaldyq; jetim-jesirdi elep-esirkeý; úıge aıaq kıimdi sheship kirý, ony alastap, tazartyp, úıde ıt ustamaý; ólgenniń artynan jaman sóz aıtpaý jáne taǵy basqa sanap taýysa almaıtyn kúndelikti salt-dástúrlerimizdiń barlyǵy da ultymyzǵa ıslam dini arqyly enip, al burynnan bar bolǵandary, baıyrǵy babadan úzilmeı jetkenderi kemeldenip, tolyǵyp, ornyǵa túsken. Sondyqtan, ıslam dini – qazaq halqynyń ulttyq mádenıetin quraı­tyn eń negizgi faktorlardyń biri.

Mekke-Mádınada dúnıeni nurlandyrǵan ıslam sáýlesi Túrkistan topyraǵynda, keshegi Máýranahrda almastyń qyrlaryndaı sáýle shashyp, júıelenip, sodan irgeli ilimge aınal­dy. Tarlan tarıhqa úńilý arqyly buǵan kóz jetkizý qıyn emes. Máselen, Quran ilimin asa bilgirlikpen tápsir jasaǵan Beıdaýı, Razı syn­dy múfassır-ǵalymdar, hadıs iliminiń ustyny bolǵan áıgili ımam Buharı, ımam Tırmızı sııaqty ǵulamalar, aqıda-senim negizderi iliminiń negizin qalaǵan Matýrıdı, Asharı tárizdi ımamdar, sharıǵat ǵylymyn qalyptas­tyrǵan Ábý Hanıfa, Ábý Iýsýf, Marǵınanı ispetti fakıhtar, tasaýýf-rýhanııat iliminiń shoqtyǵy bıik ustazdary Iýsýf Hamadanı, Qoja Ahmet Iаsaýı bastaǵan áýlıeler Quran men súnnetti basshylyqqa ala otyryp, ıslam dinin tutas qalpynda júıege túsirdi. Sonymen qatar, Túrkistan fılosofııa, matematıka, algeb­ra, geometrııa, geografııa, astronomııa, medısına sııaqty ǵylym salalarynda tóńkeris jasap, adamzat órke­nıetine zor jańalyqtar engizdi. Islamdyq qaınardan nár alǵan ál-Farabı, Ibn Sına, Horezmı syndy ǵulamalar batys órke­nıetiniń de órleýine túrtki boldy.

Bir tańǵalarlyq jáıt, tutas dáýirlerge syımaıtyn osy orasan zor tabystardyń basym kópshiligi Qarahan memleketi tusynda júzege asty. Bizdińshe, munyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, Qarahan memleketinde turaq­tylyq pen tynyshtyq boldy. Ekinshiden, eldiń barsha turǵyndary bir ǵana mazhabty – ımam Aǵzam jolyn ustandy. Úshinshiden, memleket basty nysana retinde bilim jolyn tańdady. Elde irgeli oqý oryndary ashylyp, ǵalym­darǵa qurmet kórsetildi. Dástúr men dindi ushtastyrǵan jergilikti ǵulamalar ósip jetilip, boı kótergen sáýletti qalalar ǵylym men mádenıettiń oshaqtaryna aınaldy. Osylaısha, ǵylym men bilimniń qaryshtap damýyna barynsha jaǵdaı jasaǵan Qarahan memleketinde mektep, medrese jáne zaýıeniń úılesimdi birligi dúnıege keldi. Elde dinı bilim de, rýhanı ilim de, naqty ǵylym da órken jaıdy. Bul jaǵdaı Shyńǵys han zamanynda úzilip qalǵa­ny­men, Ámir Temir kezeńine deıin jalǵasty. Odan keıin tuǵyrly Túrkistan tarıhı dúr­beleńdi bastan keship, alaýyz­dyqtan aryl­ma­ǵan qalpy qalyń uıqynyń qushaǵyna berildi.

Bul oraıda bizdiń Qarahan memleketine arnaıy toqtalýymyzdyń máni bar. Bul memleket búgingi Qazaqstan aýmaǵyn alyp jatty, onyń dúnıe júzine tanymal bolǵan áıgili qalalary da qazirgi qazaq jerinde bolatyn. Sondyqtan Qarahan memleketin bizdiń rýhanı dástúrimizdiń tarıhı tamyry retinde qaras­tyrýǵa bolady. Demek, adamzat órkenıetin jańa beleske bastaǵan Renessans qazaq topy­raǵynan nár aldy deýge tolyq negiz bar. 

Tarıh úshin tym qysqa merzim aralyǵynda bereke-birligi jarasqan, eko­nomıkalyq áleýeti asqan, shyǵys pen ba­tysty jalǵaǵan, rýhanııat ordasyna aınal­ǵan, halqy jan-jaqty saýattanǵan, ultynyń ıntellektýaldy óresi bıik, dástúri berik, tarıhy tereń irgeli memleket retinde qalyptasqan Qazaqstannyń dúnıe daǵdarys­qa túsken osyndaı alma­ǵaıyp zamanda jańa rýhanı renessansqa jol salýy ábden múmkin. Bıyl Islam yntymaqtastyǵy uıymynyń tóraǵalyǵy tizginin qolǵa alǵan tusta «Islam álemine reforma kerek» dep musylman úmbetine pátýaly pikir, baılamdy ýáj aıtqan Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń parasat­ty sózin biz osylaı jorydyq.

Darhan QYDYRÁLI, tarıh ǵylymdarynyń doktory, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýrety.

Astana.