Kúltáı jeńeshe men Aleksandr Soljenısyn
Jazýshy Ákim Tarazı baıandaıdy: «Kúnderdiń kúninde, meniń qurdasym Sáken Júnisov Jazýshylar Odaǵynda kezdesip:
- Áı, Ákim, oqydyń ba? -dedi.
- Neni? –dedim.
- Anaý Soljenısyn degen qazaqty masqara qylypty ǵoı, -dedi. – Men ony dýelge shaqyram, izdep baram, ákeń... - dep qatal-qatal sózder aıtty. – Atyp tastaımyn men ony baryp! – dedi. Sovet odaǵynda 10 mıllıon danamen taraıtyn gazette Soljenısyn «orys elin kórkeıtý týraly» oılary baıandalǵan maqalasynda Sovet odaǵynyń taraıtynyn aıta kelip, odaq quramyndaǵy árbir halyqtarǵa kózqarasyn bildiredi. Keıbireýin bostandyq súıgish dep dáriptese, keıbirin orys halqyna paıdasyz ǵyp kórsetip, eń sońynda qazaqtar týraly «bular adamzattyń qas jaýy, atqa mingen qazaq, atynyń tuıaǵy jetken jerdiń bárin óz jerim dep sanaıdy» - dep qatty shúıligedi.
... Sonyń aldynda ǵana Qalıhan: «Bálenshe degen kisi qazaq halqyn jer betinen joıý kerek dep jazǵanyn bilesiń be? – degen. Men sol maqalalardy izdep, taýyp alyp, oqyp, yza bolyp júrgen kezim edi. Soljenısynnyń mynaý maqalasy... «Orys elin qalaı kórkeıtemiz?» degen oıyn aıta kelip, osylaı bitkende, men, árıne, Soljenısyndy jaqsy kóre almadym. Sáken dosym sekildi tez kúıip, tez janatyn minezim joq. Ishte qaldy bir kijil, ishte qaldy bir ashý... », -deıdi avtor.
Aleksandr Soljenısyn. Sol dáýirdiń ózinde túrme lagerindegi tirshilik týraly eń alǵash «Ivan Denısovıchtiń bir kúni» atty áńgime jazyp ataqty bolǵan jazýshy keıinnen júıeni barynsha áshkereleıtin KSRO-daǵy saıası repressııa týraly «GÝLAG arhıpelagy» degen romanymen dúnıe júzine áıgili qalamgerge aınalǵan edi. Kózi tirisinde jer sharyna taraǵan romanynyń mol qalamaqysyn óz atyndaǵy qorǵa aýdaryp turǵan, jazýshy, akademık, qaıratkerdiń kompartııa taraǵan tusta da almaǵan ataǵy, kórmegen qurmeti joq bul jazýshynyń alys aýyldaǵy Kúltáı jeńeshege ne qatysy bar?
Soljenısynnyń ómirbaıanyn bir kisideı biletin adamdar jazýshynyń 1950 jyly Qazaqstanǵa jer aýdarylyp úsh jyl ómirin lagerde ótkizgenin, odan keıingi úsh jylynda Jambyl oblysyna qarasty sol kezdegi Kókterek aýdanynyń alys bir aýylynda matematıka páninen sabaq bergeninen habary bolýy tıis. Mine, alty jyl ómiri qazaq dalasynda ótken bolashaq úlken jazýshy bir kezderde Kúltáı jeńeshemen de «toqaılasady» hıkaıatta.
«Kúltáı jeńeshem týraly áńgimeni bastamaqshy boldym. Otyrdym, jaza almadym. Kiltin tappadym» deıdi avtor.
Jaza almaǵan soń kúnde kúızelis, kúnde tolǵanys. Áıgili jazýshynyń bulaı jaýyǵýyna ne sebep? Ádette, kez-kelgen jumyrbasty pende bir halyqty unatpaıtynyn bir jerlerde ashyq aıtyp otyratyny tabıǵı qubylys bolǵanymen, adamı bolmystyń syryna úńilgen jazýshy qaýymy ondaı pendeshilikke barmaýy kerek emes pe? Aqıqatynda tutas halyqtyń jamany bolýshy ma edi? Al, tutas ultty «adamzattyń qas jaýy» dep otyrǵan adamnyń ózi kim? Osy taqylettes oılardyń tizbegi avtordyń, Ákim Tarazıdyń oıyna Kúltáı jeńeshesiniń áńgimesin salady.
«Jeńeshem bul áńgimesin maǵan bir emes, úsh ret aıtty. Úsh emes, tórt ret aıtty. Jáne ár aıtqan saıyn jańa detaldar qosyp, qyzbalanyp aıtty.
- Qaıda ketti ol áıel, qaıda ketti? Ol kezde bir put bıdaı bir qap altynnan qymbat edi ǵoı! - degen sóz de jeńeshemniń óz sózi». Bir aýdannyń prokýrory qyzmetin atqarǵan Kúltáıǵa shaǵym aıtyp kelgen áıel Qaraǵandydan Fýrmanovkaǵa kele jatqan ápkesiniń ushty-kúıli joǵalǵanyn baıandaıdy. Beline oraǵan bir qaptaı bıdaıy bar ekenin aıtady. Sonymen jańa bir is bastalyp ketedi. Biraq, joǵalǵan áıeldi eshkim tappaıdy. Kúnderdiń kúninde prokýrorǵa jáne bir áıel keledi. Bul belinde baılaǵan bıdaıy bar joǵalǵan áıelmen birge paromǵa mingen, aýrý bala jetektegen músápir áıel eken. Sol paromnan túsken tórt jolaýshynyń Kóltaban oıpańynda úsh shaqyrymdaı jaıaý júrgenin, sodan bir tusta balasy ekeýi álsirep júre almaı qalǵanda, álgi tula boıyna bıdaı orap alǵan pysyqtaý áıeldiń aldyǵa túsip júrip ketkenin, onyń sońynan moınyna dorba asynǵan orys ileskenin, biraq, Kóltabannyń shuńqyr saıynan qyrǵa shyǵatyn kezeńge kelgende moınyna dorba asynǵan orystyń jalǵyz shyqqanyn baıandaıdy...
Qysqasy, joǵaryda jazýshy baıandaǵandaı paromǵa mingen tórt ash-aryqtyń bireýi – sonaý Qaraǵandydan sińlisiniń tórt balasyna, ashtan óledi ǵoı dep, bir put bıdaı alyp kele jatqan áıel óledi. Ol áıeldi óltirip bıdaıyn alǵan kim ekenin sol paromǵa mingen balaly áıel joǵarydaǵydaı táptishtep aıtyp beredi.
Prokýror Kúltáı balaly áıelge aýdandaǵy eki orystyń biri sanalatyn mektepte sabaq beretin, saıası qýǵynda júrgen kúdiktini kórsetkende kýáger áıel: «Dál ózi! Mynaý, minekı! Mynaý mańdaıynan oń qabaǵyna tik túsken tyrtyǵy bar, osy kisi! Dál ózi! Osy kisi! Mynaý moınyndaǵy dorbasy da sol!» deıdi. Sol adam, sol orys Sovet odaǵynda 10 mıllıon danamen taraıtyn gazette qazaq týraly álgindeı sóz aıtyp júrgen Aleksandr Soljenısyn edi. Jáne ol sińlisine bıdaı ákele jatqan áıeldi óltirgen bolsa da, qylmysy anyq kýálarmen aıǵaqtalyp tursa da aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy prokýror Kúltáıǵa nusqaý beredi.
«Aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Tileýberdın jýastaý adam edi:
- Qaraǵym, qaıtesiń, ózi jalǵyz orys bolsa, búkil aýdan jabylyp, sol jalǵyz saıası aıdaýda júrgen orystan kórdi degen sózge qalamyz ǵoı. Bosatyp jiber, endi qoıa ǵoı, - dep maǵan jalynǵandaı boldy.
- Sonymen, amal joq tilimdi tistep otyryp qaldym, - deıdi Kúltáı jeńeshem.
Úıine bir barǵanymda Kúltáı jeńeshem sol áńgimeni jáne de jalǵastyrdy.
... Osy jaqynda ǵana, álgi, Soljenısyn degen kisińiz shetelden..., anaý álgi Vladıvostoktan Moskvaǵa qaraı poıyzben júrgende, kúnde sýretin basyp, Reseı gazetteri, televıdenıe kúnde kórsetip jatty ǵoı. Sony kórgende men, ornymnan:
- Oıbaı-aý, О́mirzaq-aý! – dep qarǵyp turyppyn, – dedi jeńeshem. – mynaý sol kisi ǵoı, mynaý sol kisi ǵoı! Mynaý mańdaıynan oń qabaǵynyń ústine tik túsken tyrtyq. Mynaý baıaǵy men teksergen, men kúdiktengen sol kisi ǵoı! – dedim. Biraq, mynaý О́mirzaq aǵań:
- Táıt, ary! – dep meni basyp tastady. Qaıtesiń, bir halyqtyń maqtanyshy ǵoı ol. Bir halyq ony tóbesine kóterip otyr, sen qaıdaǵy birdeńeni aıtasyń! - dep urysty, Ákim-aý, maǵan mynaý aǵań súıdep urysty ǵoı... – dep «shaǵym» aıtyp otyrdy Kúltáı jeńeshem».
«О́ziniń urlyǵyn, qarlyǵyn jasyryp qalý úshin bılik basyndaǵy adamdar nege bir halyqty ekinshi halyqqa aıdap salyp, meniń halqym perishte halyq, analar jaman halyq, túkke turǵysyz halyq degen jymysqy pikir, jymysqy saıasat júrgizýi kerek?». Avtor, Ákim Tarazı myń tolǵanady. Muny jazý da ońaıǵa soqpaǵan. «Men bul áńgimeni eki ret bastaǵan edim, eki retinde de aıaq alysym ózime unamady. ...Mine, búgin tań aldynda, tań deımin-aý, túngi saǵat úshterdiń kezinde oıanyp alyp, tósektiń bir shetinde otyrǵanymda kelgen oı sol edi». «Shyn máninde, úlken adamnan sondaı kishkentaı qylmysker shyǵa ma?». «Sen olaı ete almaısyń!» - dedim men. Sen degenim – Aleksandr Isaıuly Soljenısyn edi. «Men» degenim áli tósekte otyr.
... Ol kezde etap degen boldy. Sol etappen Aleksandr Isaıuly da qazaq jerine keldi ǵoı, saıası tutqyn bolyp keldi. Jalǵyz bas kempirdiń úıinde turdy. Qazaq mektebinde sabaq berdi. «Komıntern» degen kolhozda. Atynyń ózi qandaı ǵajap, qandaı sımvol. Kom-ıntern – halyqtar dostyǵynyń, halyqtar birliginiń sımvoly. Kommýnıstik ınternasıonal. Eńbekshi halyqtardyń birligi, dostyǵy. Sol Komınternde turdy ol. Mektepte sabaq berdi ol». Árıne, kekesindi, yzaly sózder bul.
Taǵy avtor: «Árıne, ádildik báribir jeńedi, shyndyq báribir ashylady. Adamnyń pıǵylynyń aq-qarasy Allaǵa ǵana aıan. Kók aspanda qyraǵy kóz árqaısysymyzdyń kókjelkemizde kirpik qaqpaı, qarap turǵan joq pa?
Kók aspannyń qyraǵy kózi qalǵyp-múlgip ketý degendi bilmeıdi ǵoı».
«Túngi saǵat úsh. «Men» Almatyda, Saıyn dosynyń úıinde, tósekte otyr. Saıyn dosynyń bala-shaǵasy «menge» úsh bólmeli úıdi bosatyp berip: - «Aǵa, jazyńyz!» degen». Bul qandaı arpalys?! Jazýshy degen qaýymnyń jan dúnıesinde myńdaǵan ereges, kúrester osylaı júrip jatady eken-aý... jáne biz osy taldap otyrǵanda shyǵarmanyń belgili bir tusyn ǵana kórsetip otyrmyz. Avtor Soljenısyn aıtqan «atynyń tuıaǵy jetken jerdiń bárin óz jerim dep sanaıdy» degen sózine tarıhı sheginis jasaıdy. «Iá!» deıdi. «Solaı bolǵan!» deıdi. Qalamy bas bermegen asaý aıǵyrdaı eriksiz tarıhtyń qatpar-qatpar jumbaq álemine tarta jóneledi. Erkinen tys!
«Qazirgi qazaq dep atalatyn halyqtyń tarıhta atalý – esimi kóp bolǵan. Qazaq. Kún. Kók turuq. Qazirgi tilmen aıtsaq, kók turǵyny. Qaz-Saq-Kún-Kókturǵyny-Quba (dala) saq. Tynyq muhıt pen Atlant muhıtynyń arasyn jalǵastyryp jatty. Búkil jer betin dúrildetip turdy. Biraq aty ózgere berdi, ózgere berdi. Halyqtyń da sharshaıtyn kezi bolady, halyqtyń múlgip ketetin kezi bolady. Sondaı kezden qaz-saq ta ótti qazaq.
Sol aty kóp halyqtyń zaty – bireý edi. Ony Qytaı, Orys, Vatıkan tarıhshylary jaqsy biletin. «Qazaq qaýipti halyq, astyndaǵy arǵymaǵynyń tuıaǵy tıgen jerdiń bárin meniń jerim deıdi» - degende («Pravda» gazeti) A. Soljenısyn sony anyq bilip aıtqan. Al, múlgip ketken, qalǵyp ketken halyq, óz tarıhyn ózinen jasyratyn. Sol babalardyń atynyń tuıaǵy keminde on myń jyl taptaǵan Alataýdyń bir shaǵyn ǵana qoınaýyna-qoltyǵyna Kúltáı jeńeshemniń kóp nemeresiniń biri Janat úı saldy...
Sol Jannattyń ulyna О́mirzaq atasy Bódehan dep at qoıypty. Men tań qaldym...
... Men biletin Bóde hannyń úsh esim-ataýy bolǵan. Biraq – ákesi Qara-han qoıǵan aty – Bota. Ekinshi esimin ógeı sheshesi qoıǵan: Bóten. Nıkıta Bıchrın aýdarǵan Qytaı jylnamalarynda; Móde, Móden bolyp eki túrli jazylǵan. Japon ǵalymy Sınatorı kóne zamanda «M» bolyp oqylatyn ıeroglıf qazirgi kezde «B» bolyp oqylý kerek deıdi. Endeshe – Móde – Bota, Móden – Bóten degen maǵynany bildiredi. Bo-han, Bóten-han budan 2200 jyl buryn ómir súrgen, Qytaı Sın-Shı Hýan-dımen zamandas.
Sın-Shı Hýan-dımen zamandas qana emes, sol Sın-Shı Hýan-dımen ómir boıy arpalysyp ótken, sol Sın-Shı Hýan-dıdi tize búktirip, óz elin Qytaı buǵaýynan bosatyp alǵan...
Bosatyp qana qoımaǵan, ımperııany ózine baǵyndyrǵan!
О́z esimi Bota, al resmı dárejesi – Oǵash! Eshkimge baǵynbaıtyn, oǵash turǵan derbes han!
Sol Bota hannyń arǵymaǵynyń tuıaǵy Hýanhe ózeniniń ón boıymen júrip otyryp Edil-Volga ózenin kóktep ótken...» - dep baryp biraq toqtaıdy. Sóıtedi de «Sen meni keshire ǵoı, oqyrmanym, bir ǵana oıdy, bir ǵana pikirdi dáleldeý úshin men paqyr osynshama sheginis jasaýǵa májbúr bolyp otyrmyn» -deıdi. «Atynyń tuıaǵy jetkeni ras, biraq, ol jerdiń bárin «Meniki» deıtin bolsa, onda Tynyq muhıt pen Atlant muhıtynyń arasy, Hýanhe men Edil-Volgaǵa deıin qazirgi qazaq atalatyn halyqtyń jeri» der edik qoı deıdi asaý aıǵyrdyń ústinde turǵan qalamger!
«Aleksandr Isauly Soljenısyn aıtqandaı «qazaqtar atynyń tuıaǵy basyp ótken jerdiń bárin meniki deıdi» - degen kekesin pikirdi joqqa shyǵarý úshin aıtyp otyrmyn» - deıdi sodan.
О́lgen ákesiniń qushaǵyndaǵy Qalıhan
Taǵy sol avtordyń qınalysy. Joǵaryda aıtqan úzindi:
«Kún kóterile bergende qaıta uıyqtamaq bolyp qaıta jatqanmen, uıyqtaı almadym, turyp kettim. Otyrdym. Men áli Soljenısynniń bul dúnıeden ótip ketkenin estigen joqpyn ǵoı. Biraq, kókeıime qaıta-qaıta sol kisi orala berdi. Kúltáı jeńeshem men Aleksandr Soljenısyn birin-biri almastyryp sana ekranyna orala berdi, orala berdi.
Kóz ile almaı maýjyrap otyrǵan Ákimdi shar etken telefonnyń ashy daýsy oıatyp jiberdi. Qalıhan eken.
...
Qalıhan desem Altaı keledi kóz aldyma. Qatyn qaraǵaı. Muztaý. Alystan kóz tartqan kúmis ertoqym - Muztaý. О́rdegi el, Beldegi el, Qazaqstandaǵy eń asaý ózen - Qatyn. Kók turǵyndarynyń, Kók turuqtardyń kindik eli. Sol eldiń eki Qalıhany bolsa, biri men bop júrdim. Keı kezderde men Altaıǵa bara almaı qalsam, Qalıhannyń aǵalary, jeńgeleri suraıdy eken. - Áı, Qalıhan, Ákim nege kelmedi? Sen kelmeseń de, Ákim kelse de bizge jetip jatar edi ǵoı!-deıtin kórinedi. Sol Qalıhannyń ákesi - eki jasar ulyn qushaqtap, qatty qysyp jatyp, uıqy ústinde ómirden ótip ketken ǵoı. Qapalyqtan ólgen. Áne, aıdap áketedi, mine, aıdap ketedi degen qorqynyshtan óldi me eken? 1937 jyl edi sebebi. Hat tanıtyn adam, zııaly jigit. Hat tanıtyn adamdy ol kezde aıamaıtyn edi ǵoı ókimet. Sonyń aldynda ǵana Sapaq degen aǵasyn etappen aıdap ketken eken. Etap degen ol – jospar, alystaǵy aýdandarda turatyn kúdikti adamdardy birlep-ekilep aıdamaıtyn, ol kezde jospar bolatyn. Jospar oryndaý úshin toptastyryp, eki aıda bir, úsh aıda bir búkil aýdandardaǵy kúdiktilerdi jınap, Almatyǵa alyp baratyn. Búkil Qazaqstandaǵy kúdiktilerdi jınap, Sibirge aıdap ketetin. Ol sózdiń aty – etap edi. Sol etappen Aleksandr Isaıuly da qazaq jerine keldi ǵoı, saıası tutqyn bolyp keldi. ... Ol baıǵus ta etappen keldi. Etap...
Qalıhannyń ákesi – jalǵyz ulyn qatty qysyp uıyqtaǵan qalpy, satqyn zamannan ótip ketken. Anasy Kúlásh oıbaılap júrip, jylap júrip, áke qushaǵynda jatqan balasyn áreń bosatyp alǵan, áreń bosatqan. Áke jibermeı qoıǵan. Keıin anasy aıtady eken:
- Qalıhan, seniń ómiriń uzaq bolady, sebebi ákeń saǵan óziniń qalǵan ómirin, boıyndaǵy shýaǵy men jylýyn qaldyryp ketti. О́z jylýyn qaldyryp ketti ǵoı! -deıdi eken.
Sol 42-ishi jyly kózi baqyraıǵan, táshtıgen jalǵyz ulyn shanaǵa otyrǵyzyp, basyna ákesiniń úlken túlki tumaǵyn kıgizip, ákesiniń qalyń seń-seń tonyna orap, Kúlásh kelinshek, jas arý on bes shaqyrym jerdegi týysqanyna tartady. Kúni boıy júrip otyryp, tún ortasy aýǵanda áreń jetedi. Qaqaǵan aıaz. Aıaz – ajaldan da qıyn ǵoı. Ajalda sezim joq. Aıaz. Aıaz adamnyń bar sezimin kemirip, asyqpaı jep, mıyńdy shaǵyp, mıyńdy kemirip jep jiberedi ǵoı. Aıaz. Tańnyń atysynda shyqqan eki jasar ulyn shanaǵa otyrǵyzyp, súırep shyqqan ana, tún ortasy aýa, on bes shaqyrym jerdegi týysqanyna keldi. Týysqan – eki jasar náresteniń týysqany. Mynaý jalǵyz bala, seniń aǵańnyń jalǵyzy, osyny ne isteımiz dep alyp kelgen bolar. Biraq týysqany esigin ashpaı qoıdy. Áıeli shyqty. Tanymaǵan bolyp:
- Kimsiń? -dedi.
- Men ǵoı, Kúláshpin ǵoı, - dedi. - Qalıhandy alyp kelip edim, - dedi.
- Aǵań joq úıde... - dedi áıel. Biraq ar jaǵynan aǵasynyń kúńkildegen daýsy estilip turdy. Ashpaı qoıdy esikti. Aıaz bolsa kemirip barady. Kúlásh jylaǵan shyǵar árıne. Biraq, Qalıhan ony qaıdan baıqasyn, tumshalap tastaǵan Qalıhan shanada otyr ǵoı.
Esik ashylmady.
Aqyrynda, jaraıdy endeshe dep, Kúlásh jas kelinshek, jas arý buryla bergen kezde, esik shıq etip ashylyp, ákesiniń týǵan inisiniń áıeli jarty kúlshe nandy laqtyryp jiberdi.
- Má, má, mynany jeńder! - dep.
Nan qatyp qalǵan eken.
Sol kezde selk etip oıandy ma eken, álde esin jınap aldy ma eken Qalıhan nandy shap berip ustap aldy. Ustap aldy da qatty nandy qoınyna tyǵyp jiberdi. Anasy urysty, árıne.
- Tasta, tasta nandy, saǵan kerek emes, bul jarty nan saǵan medet bolmaıdy, tasta! - deıdi.
Bala tastamady, qoınyna tyǵyp jibergen. Ana tartyp alyp, laqtyrmaqshy boldy. Árıne, esikke qaraı laqtyrmaqshy ǵoı. Biraq bala bermeı qoıdy.
Beti qaıtyp qalǵan aýyldan, júreginen, lúpildep turǵan júreginen teýip jibergen aǵaıynynyń úıinen sál uzaı bergende, Kúlásh baıqady ma eken, balasynyń álgi qatyp qalǵan nandy aýzyna salyp otyrǵanyn... shanany toqtatyp.
- Ákel beri! -dedi de tas bolyp qatyp qalǵan nandy bala qolynan julyp aldy. Julyp aldy da tisine ary salyp, beri salyp, syndyra almaı, aqyry bir úzimin ǵana áreń úgitken eken, biraq tisiniń qyzyl eti qan-qan bolypty. Sol qyzyl ettiń qanymen aralasqan nandy shaınap-shaınap Kúlásh kelinshek, Kúlásh arý balasynyń aýzyna salady. Eki jasar náresteniń aýzynan nan ary qaraı júrmeı qoıady. Sodan keıin Kúlásh suq saýsaǵymen, súırikteı ádemi saýsaǵymen ıterip-ıterip ary qaraı óńeshinen ótkizip jiberedi.
- Átteń-aı, átteń-aı! -dep jylaıdy sodan soń, - Sen bolmasań mynaý ıt ómirde bir sát qalmas edim. Taǵdyrymdy bir jarym qulash kendir arqanǵa tapsyrar edim! -dep zarlaıdy. «Bir jarym qulash kendir arqan» degenniń maǵynasyn Qalıhan erjetken kezde ǵana uǵynady.
Endi baratyn jol bes shaqyrym. On bes shaqyrym júrgen ana endi bes shaqyrymǵa shydaımyn ǵoı dep, jolda kele jatyr súıretilip. О́zi de bylq-sylq, balanyń basy da bylq-sylq árıne. ...Bir kezde Kúlásh toqtap balasyna aıqaı salady:
- О́lmediń-aý, sen, ólmediń-aý! Sen ólseń maǵan jeńil bolar edi. Men myna ádiram qalǵan tirliktiń qunyn bir jarym qulash arqanmen ólsher edim! Sen ólmeı qoıdyń ǵoı, qý jetim, sen ólmeı qoıdyń ǵoı.
Eńkeıip, aıqaılap, ursyp turǵan anasynyń kózindegi tyrnaq basyndaı qos muzdy kórip úlgeredi bala. Muz. Kóz jasy emes, qatyp qalǵan eki muz...». Kúltáı jeńeshe, Soljenısyn jaıyndaǵy tolǵanys, qınalystar jazýshy oıyn osylaı da súıregen, jazýshy janyn osylaı da qınaǵan. Osy oqıǵany esine túsirgen.
«Álginde áńgimeni kelte qaıyrǵanyma yńǵaısyzdanyp otyr edim, endi qaıtadan Qalıhanǵa til shaldym:
- Áı, Qalaǵa, sonda anań aıqaılap, saǵan urysqanda eki tamshy kóz jasynyń muz bolyp qatyp turǵany shynnan esińde me? -dedim. Qalıhan kúldi.
- Áı, kóke-aı, ol áńgimeni jazyp qoıǵam...- dedi. -Jáne jýrnalǵa berip qoıǵam. Men aıttym:
- Ol 42-inshi jylǵy oqıǵany myń jazýshy myń ret jazsa da artyq bolmaıdy! Myń jazýshy myń jazýy kerek, sonda da adamzattyń uıaty oıana qoıar ma eken? -dedim. - Seniń ákeńniń aǵasy etappen ketken edi, seniń ápkeń etappen ketken edi. Orystyń jazýshysy Soljenısyn etappen Qazaqstanǵa kelgen edi. Seniń ákeń men ápkeń etappen orystyń sibirine barǵan edi. Sol zaman... - dep sózimniń arjaǵyn «jutyp qoıdym».
Sózimniń arjaǵyn jutyp qoıdym. О́zime ózim kúbirlep aıttym. Sondyqtan da bul esseni jazbasam bolmaıtyn edi. Ishimde qalsa dertke aınalyp ketetin edi. Sondyqtan da osy esseni jazdym. Budan oqtaı bir jyl buryn. Sodan beri qansha márte qolǵa aldym, túzetip, árlep, óńdep jaryqqa shyǵaraıyn dep... Qalamym júrmedi. Osydan bir apta buryn, A.Soljenısynnyń dúnıeden ótkenine bir jyl tolǵanda Moskva telearnasynyń birinen kóp serııaly derekti fılmniń birinshi bólimin kórip qaldym. Aleksandr Isaıuly sóılep otyr eken.
- Qazaqstan maǵan qymbat! -dedi, - Men qazaq mektebinde sabaq berdim! -dedi. - Qazaq balalary alǵyr!-dedi. - Qazaq baısaldy da ójet halyq! -dedi.
Habar aıaqtalǵan soń men ornymnan turyp tereze aldyna bardym. Sol arada kórdim. Sezdim. Túısindim.
Kók aspanda qyraǵy kóz bar.
Allanyń qahary qatty, Allanyń meıirimi de sheksiz ǵoı.
Kók aspannyń qyraǵy kózinen meıirim ushqynyn ańǵardym.
Táýbe!». Núkte qoıady qoıady avtor.
Jalǵyz balasyn qushaǵynda qysyp jatyp, ómirden ótip ketý!.. Ne qylǵan úreı! Urmaı-soqpaı, adam sanasyna, adam júregine osyndaı qysym jasaý... Netken aıaýsyz júıe. Qazaq dalasynda ýildep soqqan jel úreı shashyp soqqan. Jel, boran el ishin údeı kezgen, jel emes, úreı kezgen! Úreı!...
Jer betinde qazaqtaı týystyq qatynasqa berik, óz aǵaıynyn «О́z qolyńdy óziń kespeısiń» dep óz denesine balaǵan halyq kemde-kem shyǵar. «Aǵaıynnyń azary bolsa da, bezeri bolmaıdy» degen, «Keskilesip ketseń de týysqanyń ketpeıdi» degen qazaqtyń asyl bolmysy osylaısha aırandaı aqtarylyp tústi emes pe. Qalıhannyń sheshesi sarshunaq aıazda nege qaınysynyń úıine keledi? Ol shyqpaı qoıǵanda nege sonsha eńireıdi? Kúıingennen nege ólip kete jazdaıdy? Ol aǵaıyny dep kelip otyr, burynǵysha, baıaǵysha, týystyǵyn buldap kelip otyr. Al, adam bolmysynyń osylaısha ózgerip ketkenin ol sol sátte, sol bir ashýly, jańa ǵana kúıeýi ólgen qaıǵyly sátte qabyldaı almady. Qabyldaı almaıdy da. Múlde. Týystyń teris aınalǵanyna kúıeýi ólgennen beter qınaldy emes pe, jan túkpiri qoparylyp tústi emes pe! Osylaısha, jaqyndar jalǵyzǵa aınaldy. «Aǵaıynnyń qadirin jalaly bolǵanda bilesiń» degen qazaqtyń aǵaıyny jalaly bolǵanda qasynan alystap ketti, qashyp ketti, tanymaı ketti. Sýyp ketti! Úreıden!
Shyǵarmasy týraly aıtyp otyrǵan jazýshy týraly oı keledi entelep. Eriksiz keledi. Jazýshy týraly bul oı jazýshy týraly aıtpaı qalýǵa múmkin emes jaǵdaıda aıtyldy. Táýbe!
Jazýshy degen osy eken ǵoı! Ult jazýshysy degen osy eken ǵoı! Ultynyń tarıhy, artyq-kemi, qasiret-qaıǵysy, arman-muraty, muń-sheri qýanysh-kúlkisi, namys-jigeri, ar-ımany..., búkil BOLMYSY naǵyz jazýshynyń oı-sanasyn ordaly jylandaı orap, tula-boıyn býyp, qınap, ábden qınap, tolǵaǵy jetkende topyrlap kep, júrek degen názik jaratylystyń qyldan jińishke pernesin kópir etip oqyrmanǵa jol tartady eken ǵoı!.. Topyrlap kep, qyldan názik perneni solqyldatyp ótedi eken, qyldan jińishke tamyrdy kernep, syzdatyp ótedi eken, júrek degen aıaýly jaratylysty aıamaı solqyldatyp, aıamaı syzdatyp...
Arpalys.Úreı. Qazaq áıeli...
Endi, qurmetti oqyrman! Oqý-oqymaý erkińiz, joǵaryda aıtyp otyrǵan shyǵarmada Kúltáı jeńesheniń taǵy bir keshirmesi bar. Ol endi... Ony bálkim ata-baba dástúrimen myń jyldar boıy qalyptasqan qazaq áıeli bolmysy men Sovet úkimeti tusynda prokýror bolǵan qazaq áıeliniń is-áreketi arasyndaǵy ARPALYS dep aıtýǵa bolady. Ekeýi bir adamnyń boıynda – Kúltáı jeńesheniń boıynda arpalysady. Bul sol qoǵamdaǵy adamdardyń, sol júıeniń astyndaǵy qazaqtyń úreıi aıtylady.
Bul arpalys shyǵarmada óte shynaıy, óte qyzyq beriledi. О́ıtkeni, ol Kúltáıdiń óz basynan ótken naqty oqıǵalar ǵoı. Ári máńgi umytpaıtyn, únemi aıtyp otyratyn áńgimeleri ǵoı.
«Jambyl oblysynyń Kókterek aýdanynda prokýror bolǵan, jańa túsken kelin kezi. Prokýror ol kezde forma kıetin. Pagon sııaqty ıyǵynda, jaǵasynda oqaly altyndy-kúmisti belgileri bolatyn. Sol Kúltáı jeńeshemniń ózi týraly aıtyn bir kúlkili jaǵdaıy bar. Aýdan ortalyǵy shaǵyn ǵana selo, ol kezdegi aty Fýrmanovka, qazirgi aty Birlik. Sol Fýrmanovkadan, qazynanyń úıinen tańerteńgi saǵat 7-8-derde shyǵyp, mekemesine qaraı jaıaý ótedi eken. Jol boıynda eshkimge qaramaıdy, eshkimmen sóılesip, toqtap turýǵa qaqysy joq, sebebi búkil bir aýdannyń prokýrory! Basyna is túsip jatatyn adamdar kóp. Bireý bireýge táýeldi, ásirese, zań qyzmetkerlerine jurttyń bári úrke qaraıdy, shoshı qaraıdy. Sebebi 37-inshi jyldyń qara daýyly qaıta soǵa bastaǵan. Yzǵar. Qatal yzǵar el ishin eleńdetip tur. Sottalýshylar kóp. Naqaq ketip jatqandar kóp. Kún-Kósemniń tiri kezi».
«...Bir kúni bir úıdiń esiginiń aldynan ótip kele jatsa, 5-6 kempir otyr eken, bireýi Kúltáı jeńesheme:
- Áı, bala, toqta! – depti. Bul kisi «Áı» degen sózdi unatpasa da toqtaıdy. Úlken kisiler ǵoı dep, qazaqpyn ǵoı dep.
- Sen, óziń nege sonsha qaıqańdap bara jatyrsyń?- depti álgilerdiń bireýi.
- Ary ótesiń, beri ótesiń. Biz osy jerde otyrmyz. Sálem berý joq sende. Biz mynaý otyrǵanda, Qapaldyń kempirlerimiz. Sen bizdiń kelinimizsiń. Nege sálem bermeısiń? – depti».
Qapal degen Kúltáı kelin bolyp túsken rýdyń úlken bir atasy. Kempirler sony meńzep otyr.
«- Sizder meniń prokýror ekenimdi bilip tursyzdar. Sebebi, meniń mynaý oqaly jaǵamda belgi bar, - depti. – Al, men sizderdiń Qapal atanyń kempiri ekenderińizdi qaıdan bilem! Mańdaılaryńyzda: «mynaý Qapaldyń kelini!» - degen jazý joq qoı, - depti». Bul Kúltáı jeńesheniń sóz tapqany ǵoı, áıtpese, munyń kelin bolyp úlkenderge sálem bergenin úkimet unatpaıdy. Eskilik sanaıdy. Al, Kúltáıdiń «Úlken kisiler ǵoı dep, qazaqpyn ǵoı dep» toqtaýy ishki eregestiń kishkentaı kórinisi edi.
Endi avtordyń Kúltáı jeńeshesiniń basynan ótken negizgi oqıǵaǵa keleıik. Oblys ortalyǵy Jambyl qalasynda úlken bir jınalys ótip, sol jınalysta «Kókterek aýdanynda otanyn satqan bireý qashyp júr. Ol týraly bizdiń aýdandyq prokýror eshteńe bilmeıdi» degen qatań sógis alǵan Kúltáı astyna at minip qashqyndy izdeýge shyǵady. Aıdarly degen aýylǵa kelip kolhoz bastyǵynyń úıine túsedi. Jan-jaqtan jetken sybystyń biri: «Aýyl shetinde, ońashada, jalǵyz úı turady. Sol úı kúdikti kórinedi, - deıdi. – bes-alty balasy bar jalǵyz áıel turýshy edi, sol áıel kolhozdyń sıyr qorasy jaǵyna jıi-jıi túnde baryp-kelip júredi» - deıdi.
«Sonymen, qasyna eki-úsh jigit kýáger ertip alyp, Kúltáı jeńeshem kúndiz de, túnde de qarańǵy bolyp turatyn, uzynnan uzaq terezesi joq sıyr qoraǵa lampy shammen kiredi. Qoranyń eń túkpirinde búrisip, eki tizesine basyn tyǵyp alyp, bir adam, shynynda, selkildep otyr eken. Ustap alyp keledi. Sol aýylda, kolhoz bastyǵynyń keńsesinde otyryp, jalǵyz ózi suraq alady. «Shyǵystan batysqa ketip bara jatqan áskerı sostavtardyń bireýinen túsip qalǵanym ras», - depti. Shýǵa keldim, ystyq sý alaıyn dep edim, poıyz júrip ketti. Sodan keıin men jaqyn jerdegi aýylyma baraıyn, bir-eki kún bolaıyn. Sodan keıin qaıtyp kelip, Shýdan qaıtadan basqa sostavtarmen ketermin dep oılap edim. Biraq, bolmady, balalarymnyń eń kishkentaıy dimkás edi. Soǵan qamqorlyq jasaýym kerek boldy. Sóıtip júrgende, men týraly sybys tarap ketkenin estidim. Áıelim aıtty: «Qashqyndardy aıamaıdy, ustaǵan jerde tik turǵyzyp qoıyp atyp tastaıdy dedi. Sonymen, qashqyn bolyp júrgenim ras, qaraǵym. Endi óziń bil, atam deseń at, minekı bas, mine moıyn!» - dep aıtady qashqyn jigit». Satqyn, qashqyn dep oblys dúrligip júrgen qazaqtyń bar beınesi osy edi.
«- Sonymen, ózim ustaǵan kisini, ózim endi aýdan ortalyǵyna aparýym kerek boldy, - deıdi Kúltáı jeńeshem. Kúltáı jeńeshem, degenmen, qansha oqa jaǵaly bolǵanmen, áıel emes pe, aýyldan aıdap shyqqan tutqyndy jurt kózi kórinbeıtin jerge barǵanda, atyna mingizip, ózi jaıaý júrip, atty jetektep alady. Oǵan tutqyn kelispeıdi.
- Qaraǵym, meni atqa mingizbe, óziń sózge qalasyń, uıatqa qalasyń, qyzmetińnen aıyrylyp qalasyń! – deıdi. Jeńeshem kónbeıdi. Sóıtip kele jatqanda, bulardyń aldynan aǵysy qatty úlken toǵan shyǵady. Toǵannan jaıaý adam óte almaıdy, sý ekpindi, aǵyzyp ketedi. Tek qana atpen ótýge bolady. Jeńeshem tutqynǵa:
- Qaınaǵa, myna atqa siz minip aldymen ótińiz, sodan keıin atty maǵan qaraı jiberińiz, - deıdi.
Anaý kónbeıdi.
- Biraq, men endi sizdi ótkize almaımyn ǵoı, - deıdi bul.
Sonymen, uzyn shylbyrdy jeńeshem qolyna ustatyp, bergi bette turady. Tutqyn atpen jaldap, toǵannyń arǵy betine ótedi.
... Sol kezde baryp, esime tústi, oıpyraı, myna kisi qazir atqa minip shaba jónelse, men masqara boldym ǵoı dep oıladym! – deıdi.
Jeńeshem qatty kúdiktenedi. «...endi qurydym: - Endi men komsomoldan shyǵamyn, endi partııadan shyǵamyn, endi men sottalamyn! – dep záre-qutym qalmaı tur. Biraq, ony oıbaılap sezdirsem, anaý shyn máninde de qasha jóneledi ǵoı degen kúdik bar. Ne de bolsa, sezdirmeı, sazaryp turmyn...» - deıdi».
«Sóıtip turǵanda, meniń qolymnan shylbyr sýsyp shyǵyp, toǵannyń sýymen jylansha syzyp baryp... Bul kózi baqyraıyp turǵanda, toǵannyń arǵy betindegi qashqyn attyń shylbyryn qysqartyp alyp, tizginin tarta ustap, úzeńgige aıaǵyn salady... jeńeshem kesken terekteı qulap túsedi. Esin tez jınap «Áı, toqta!» - dep aıqaılaǵysy keledi. Aýzyn ashady, biraq eshqandaı ún shyqpaıdy. Jún matadan tikken qara kók ıýbkasynyń etegin basa-masa eki tizerlep, jeńeshem jerge otyra qalady, basy da salbyrap ketedi. «Endi men bittim, qurydym, endi men jas kommýnıst Jálimbetova Kúltáı otanyn satqan qashqyndy óz qolynan bosatyp jiberdi degen masqaraǵa qaldym. Endi men partııadan shyǵam, endi men sottalamyn! Onyń bárin qoıshy, endi búkil Sovet Odaǵynyń gazetteri jazatyn boldy ǵoı: «Qazaq áıeli satqyndyq jasady – dep».
... Basy aınalyp, kózi qaraýytqanyn sezdi. Aqyrynda taǵy da jerge basyn soǵa berdim degende, sol jambasyna qaraı qısaıa bastaǵanyn baıqady.
Az jatqan, kóp jatqanyn bilmeıdi. Bir kezde esin jıyp, endi qaıtadan júreleı otyryp, oń qolymen jer tirep kóterilgisi kelgen eken, oń jaq ıyǵyna álgi adamnyń qoly tıgenin baıqady.
- Qaraǵym, kelin, tur! – deıdi qashqyn. – Mine, mynaý atyń. Kel, mine ǵoı, qaraǵym. Álginde baıqadym, anaý jarty shaqyrymdaı jerde ótkel bar eken. Sol ótkelden aınalyp seniń qasyńa keldim, qaraǵym. Má!». Esimizde bolýy kerek, bul tańǵajaıyp oqıǵa. Bireý jaı qarar, bireý túsine qoımas, mán de bermes, biraq bul talaıdy tańqaldyrar oqıǵa. Birin-biri tanymaıtyn qashqyn men tergeýshiniń bir-birine osynshalyq janashyr bolyp, bir-biriniń jaǵdaıyn osynshalyq túsinip, attaryn da ataspaı ıen dalada bir-birin «qaınaǵa», «kelin» desip, aradaǵy jalǵyz atty toǵanǵa kezek salyp sýdan ótýi... qazaqqa ǵana tán oqıǵa desek artyq bola qoımas, ıá! Esh artyqtyǵy joq!
Ekeýi biri atpen, biri ótkelden jaıaýlap toǵannan ótedi. Sodan keıingi jaǵdaı.
«Ol bergi betke ótti, toǵannyń batys jaǵyna qaraı. Keldi de:
- Al, qaraǵym, minekı, - dep eki qolyn sozyp tur. Qaıtadan matap baıla degendeı! Sol kezde men ol kisige aıqaılap jiberippin:
- Qarabet, qashqyn, otanyn satqan qashqyn! Tús, aldyma! – dep deppin.
Ol ún-túnsiz. Basy salbyrap ketken, aldymda júrip keledi. Júrip kele jatyp teńselip ketedi, birese sol jaǵyna qısaıady. Álde birdeńeden súrinip ketkendeı, aldyna qaraı eńkeńdep baryp, shaıqala áreń turyp qalady». Sóıtip, ash-aryq tutqyn júrýge áli kelmeı qulap túsedi. Endi ony Kúltáı atqa salady. Áýrege túsip áreń salady. Áli kelmeı, jylap júrip salady. «Jaryqtyq jylqy balasy aqyldy ǵoı, shirkin! Janýar, qasyma kelip basyn salbyratyp tur, turǵan jeri – oıpań» - dep qoıady Kúltáı arasynda.
«Jarty saǵat júrdim be, bir saǵat júrdim be, bir kezde tutqyn esin jı- nap aldy.
- Qaraǵym, men túseıin attan. Sen óziń min, - deıdi.
- Joq, - dedim.
- Endeshe, qaraǵym, sen ertoqymǵa otyr. Men seniń artyńa mingeseıin, - dedi tutqyn».
О́zi ólim halinde kele jatyp, alty balasy men jary shıqyldap artta qalyp, ózin alda aýyr jazalar kútip turǵanyn bilip kele jatyp, «meni atqa mingizgeniń úshin úkimetten sóz estısiń ǵoı, qaraǵym-aý» dep ózin tutqyndap kele jatqan áıelge janashyrlyqpen qaraǵan qandaı bıik kisilik deısiz! Kimniń qolynan keledi osy erlik? О́zenniń ar jaǵynda da, ber jaǵynda qashyp ketýge múmkindigi bola tura, «Sen sózge qalasyń ǵoı, qaraǵym» dep, baılaýǵa qolyn usyný... qaı erkektiń qolynan kelmek? Dál qazir, osy kúnde?.. О́zderin keshegi qazaqtan mádenıetti sanap júrgen, bilimdi, bilikti sanap júrgen búgingi qazaqtyń qaı jigiti osy tutqynnyń, osy jalańaıaǵy dombyǵyp isip ketken, ólim halinde kele jatyp osyndaı kisilik bıiktiginen bir mysqal túspegen osy qazaqtyń erligin isteı alady? Qaıtalamaq túgili túsinýge, túısinýge rýhanı qaýqarlary jete me?.. Mine, suraq! Mine jaýap! Joq. Gýmanızmniń shyńy!
Endi Kúltáı jeńesheniń, qazaq qyzynyń, qazaq áıeliniń myna sózin qarańyz!
«- Atqa mine qoımadyńyz ba? – dep qaljyńdadym jeńesheme.
- Áı, Ákim-aı, qaraǵym-aı, - dedi Kúltáı jeńeshem. – ákem qazaq, sheshem qazaq emes pe? Men qazaqtyń kelini, qazaqtyń qyzy emespin be? Qalaı men erkek adammen bir atqa mingesip kele jatam? Ol baıqustyń basy sylq ete qalady, keýdesine túsip ketedi. Sonda men ony qushaqtap alam ba? Joq, qaraǵym, qoı ondaıdy! – dep maǵan, osy avtorǵa ejireıe qaraıdy».
Buǵan ne aıtamyz? Ne aıtamyz emes, ne aıta alamyz? Osyndaı halde, osyndaı jaǵdaıda qazaq áıeli, analarymyz osylaı istegen degende kózinen ot jarq etip: «Netken arlylyq! Netken tazalyq! Erkekti áıel qalaı qurmettegen?! Áıeldi erkek qalaı aıalaǵan?!» dep ornynan atyp turar, olarǵa súıine tamsanyp, ishteı bolsa da qurmet qylar jańa órken – jastar bar ma? Iyǵyn eki tolǵap, aýzyn qısaıtsa, ernin shyǵaryp qana qoımaı, «Netken sorlylyq» dese qaıttik? Aqıqatynda biz ondaı kisiliktiń boıymyzdan tabylýy túgil, ony túsinýden, túısinýden qalyp bara jatqan, adamdyqtan, adamgershilikten ózge qundylyqtardyń qurdymyna qulap bara jatqan urpaqpyz ba? Bálkim...
Al, olardy, tutqyn men Kúltáıdy birin qashqyn, birin tergeýshi qylǵan qoǵam, úreı. Kúltáı da qazaqtyń kelini sekildi kempirlerge sálem bergisi keledi, úreı sálem salǵyzbaıdy – úkimet jaqtyrmaıdy. Aýrý balasynyń qasynda bir-eki kún bolǵysy kelgen qazaqty jibere salǵysy keledi – úreı, úreıli úkimet jibertpeıdi. Kúltáı ony ózi de aıtady: «Aýdan ortalyǵy kóringen kezde men júrisimdi jáılattym. Qarańǵy tússe eken dedim. Men mynaý qashqyndy atqa mingizip alyp, ózim jaıaý kele jatsam, qańqý sózge qalam ǵoı. Sebebi, ondaıdy keshirmeıdi. Qashqyndy atyna mingizip, ózi jaıaý keldi degen sóz erteń, el qulaǵy elý, bastyqtarǵa jetse, olar meni aıamaıdy ǵoı».
Mine, adam retinde, qazaq retinde, qazaq áıeli, qazaq qyzy retinde júregi qalap istegisi kelgen ár isiniń aldynda osyndaı úreı turdy. О́ıtkeni avtor joǵaryda aıtqandaı «37-jyldyń qara daýyly qaıta soǵa bastaǵan. Yzǵar. Qatal yzǵar el ishin eleńdetip tur. Sottalýshylar kóp. Naqaq ketip jatqandar kóp. Kún-Kósemniń tiri kezi».
Sol úreı aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Tileýberdınge «Qaraǵym, qaıtesiń, orys qoı, jibere sal» degizedi. Sol úreı búkil aýdan boıynsha eki-aq orys bola tura, sonyń biri adam óltirgen bola tura, ony bosattyryp jibergizedi. Sol úreı poıyzdan qalyp qap, aýrý balasyna bola otbasyna kelgen jazyqsyz qazaqty aqyry óltirip tyndyrady. «Tutqyndy NKVD-ǵa da, Ishki ister mınıstrliginiń aýdandyq bólimine de bergen joqpyn. Bilemin ǵoı, áı-sháıǵa qaramaıdy, tepkilep uryp tastaıdy, óltirip tastaıdy. Sonymen, qazir esimde joq, tolyq tórt dápter me eken, álgi kisiniń barlyq jaýabyn jazyp, hattap, endi aýdandyq túrmege aparaıyn dep qarasam, jaryqtyq, dúnıeden ótip ketken eken. Qyljıyp, kabınettiń buryshynda otyr eken. Moıyny bylq-sylq etedi» dep eske alady Kúltáı. «Qashqyndy ustaǵan jas prokýror» degen shaǵyn maqala shyqty oblystyq gazette. Men endi, shynymdy aıtaıyn, oǵan maqtanǵam joq. Sebebi, ol meniń qolymda ólip ketkenine, shyn máninde, qatty kúıindim» dep kúrsinedi Kúltáı.
Tarıhshy, múmkin shyǵarmany oqyrmanǵa júrek degen kópirden aınalyp ótip, sanasyn ótkel qyla otyryp jetkizýge týra keletin shyǵar, jýrnalıst, múmkin júrek degen kópirden aınalyp ótip, fakti men aqylyn ótkel qylyp jetkizýge májbúr shyǵar bálkim. Al, jazýshy, shyn jazýshy aqyl-sanasynda baptap, tolǵaǵy jetkende júrek degen qyldan jińishke kópirge qaraı ıirip aıdaıdy eken ǵoı úıirli jylqyny. Taptap ótpeı me, qıratyp ketpeı me? Júrek shydaı ma?.. Jáne onyń ulty óz jerinde zor qyrǵynǵa ushyrap, otarlyq qamytyn kıip, bodandyqta suraýsyz taptalǵan, aıaýsyz ezilgen bolsa she?.. Ol júrek «Qansha qınalǵanmen ómirden túńilmeımin» (Ákim Tarazıdyń sózi. Avt) deıtin júrek bolǵasyn shydaıdy, ol júrek «Allanyń qahary qatty, Allanyń meıirimi de sheksiz ǵoı...
Táýbe!» deıtin júrek bolǵasyn tótep beredi.
Sol jazýshy, sol bolmysy aıaýsyz taptalǵan ulttyń jazýshysy bir suhbatynda «Qazaqty bir qazaq jaqsy kórse, mendeı-aq jaqsy kórsin» depti. Jazýshynyń osy bir aýyz sózin shyn túsiný úshin de osynshama dúnıesin aqtarý kerek eken ǵoı. Aqtarý kerek!
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazastan»
«Bolmys» kitabynan
