Táýelsizdik jyldary qazaq halqy úshin eń aldymen sana-sezimdi, oılaý júıesin bostandyqqa shyǵarýymen qymbat bolatyn bolsa, sol táýelsiz sana týdyrǵan talaı ǵylymı-kórkem ádebıetterge «júk» bolǵan tarıhı taqyryptar bizdiń sanamyzǵa sińip ketti deýge bolady. Sony «kórkem tarıhtyń mindetin atqaratyn» shyǵarmalar oqtyn-oqtyn jańǵyrtyp otyrdy. Nege deseńiz, ǵylymı ádebıetterdegi qurǵaq baıandaýlar men kóp sıfrlardyń «ar jaǵynda» qalyp ketetin adam taǵdyry, jaqsylyq pen jamandyqtyń, zulymdyq pen meıirimdiliktiń, mahabbat pen ǵadaýattyń maıdany, bastysy sol tustaǵy qoǵamdyq ómir, adamdardyń psıhologııalyq jaı-kúıi, ómirge kózqarasy kórkem ádebıette ǵana meıilinshe ashylatynyna bás tigýge barmyz.
«2999999+1». Jazýshy Ákim Tarazıdyń jekelegen keıipkerler men birqatar keıipkerler arqyly tutas dáýirdiń aqtańdaq tustaryn kórkem shyndyqpen beınelegen biregeı shyǵarmasy. «Andreı», «Kúltaı jeńeshem men Aleksandr Soljenısyn» syndy áńgime, hıkaıattary týraly jazǵan edik. Alaıda, osylardyń ishindegi eń aýyry, eń qasirettisi, tipti adamzat tarıhynda bolmaǵan qasirettisi de osy «2999999+1» atty jumbaq áńgime. «Adamzat tarıhynda bolmaǵan» degen sózimizdi artyqtaý alyndy dep oılarsyz, joq. Oǵan da kózimiz jetedi áli...
О́tken ǵasyrdyń 30-shy jyldary qoldan uıymdastyrylǵan asharshylyq barysynda halqymyzdyń teń jarymyna jýyǵy qynadaı qyryldy, birazy shetel asty. Biraq túrli zertteý jumystarynda túrli sıfrlar kórsetilip, bul týraly ortaq tujyrym jasalmaǵan soń biz óz tarapymyzdan «durysy mynaý» degendi aıta almaımyz. О́kinishke qaraı, asharshylyq saldarynan qurban bolǵandar sany týraly áli ortaq tujyrym bolmaı otyr. Árıne, bul týraly naqty málimet berý tarıhshylardyń mindeti ekenin bilemiz. Al, kórkem ádebıettiń mindeti sol aqtańdaq jyldardaǵy qoǵam jaǵdaıyn kórkem shyndyq arqyly beıneleý. Sony beıneleý aıasynda keıipkerler galereıasyn, qoǵam kartınasyn jasaý. Jazýshy Ákim Tarazıdiń ult tarıhynyń aqtańdaq betterinen shaǵyn bir epızod alynǵan, tańdap alynǵan «2999999+1» áńgimesinen túıgenimizdi ortaǵa salǵymyz keldi. «Shaǵyn epızod» degendi ádeıi aıtyp otyrmyz. Alapat asharshylyq qazaq jerin túgel qamtyp, qazaq halqynyń jartysyna jýyǵy ashtan ólgende, áńgimedegi Abyz aǵanyń aıtqan oqıǵasy shynymen shaǵyn ǵana epızod sııaqty áser qaldyratyny bar. Biraq, sol epızod qazaq halqynyń bastan keshken taýqymetin ómir boıy esińnen qalǵysyz etip, mıyńa shegelep tastaýǵa jetip jatyr.
Eń aldymen, shyǵarmanyń taqyryby týraly oılandyq. Nege bulaı? 2 999 999 shartty túrde ashtan ólgen adamdardyń sany bolsyn deıik, al oǵan qosylyp turǵan 1 kim? Bastan keshkenin áńgimelegen Abyz aǵa ma? Syrtym bútin bolǵanymen, ishim ólgen degendi aıtqany ma? Álde ashtyqtan «súıgeniniń» etin jep, ózi Abyzdyń qolynan qaza bolǵan Qosan ba? Álde sosıalıstik konveıer qoǵamnyń qandy sheńgeli janyn azaptap, shyǵarma sońynda órtenip ketetin Omar ma? Joq, álde, sol 2999 999-dyń ólimine bir ǵana kináli sosıalıstik júıe, sol úshin 2999 999-dyń ajaly sonyń moınynda degendi tuspaldaý ma? Mine, bul jumbaq...
Shyǵarmanyń óz basy áńgimeniń ishindegi áńgime sııaqty áser qaldyrady. О́tken shaq pen qazirgi shaqty baılanystyryp turǵan ortalyq keıipker – Abyz aǵa. Jazýshy negizgi keıipker Omardyń da, ortalyq keıipker Abyzdyń da qoǵamdaǵy ornyn óńirlerindegi «Altyn juldyz» arqyly kórsetedi. Biri óz sózimen aıtqanda «segiz júz otyz jyl ómir súrgen», ıaǵnı, ishi ólip qalǵan aǵa bolsa, ekinshisi aınalasymen de, óz janymen de arpalysyp, tiri júrýge de, ólýge de sebep tappaı alasurǵan ini. Shyǵarma barysynda sol ini aǵanyń aıtqan áńgimesin kóńil ekranynan kádimgi kıno lentasy syndy tizbektep ótkizip, árbir detalyna shuqshıyp, taǵy bir tustarda lentany toqtatyp qoıyp, iri planmen kórip otyrady. «Abyz aǵa uzaq sóıledi. Asyqpaı sóıledi. Tipti bappen, mánerlep sóıledi. Aıtqany – óz tarıhy. О́z tarıhy degeni el tarıhy. Altaýy birigip tajal aýzyna bet aldy. О́z erikterimen. Altaýy... Úlken Tajaldyń ózine hat jazbaqqa serttesti». Toqtaı turyńyz, bul týraly naqty tarıhı derekter qandaı edi? «F.I. Goloshekınge joldanǵan T.Rysqulovtyń «Stalınge hattary», Ǵ.Músirepov, M.Ǵataýlın, M.Dáýletqalıev, E.Altynbekov, Q.Qýanyshev jazǵan «Beseýdiń haty», qazaq dalasynda «ottaı laýlaǵan» asharshylyq týraly kórnekti qazaq zııalylary Turar Rysqulov, Smaǵul Sádýaqasov, Nyǵmet Nurmaqov, Oraz Isaev, Sultanbek Qojanov jáne t.b. jazǵan Máskeýge resmı hattarda qazaqtyń «qara shybyndaı» qyrylýy men údere shetel asýynyń negizgi sebepteri, ekonomıkalyq jáne demografııalyq shyǵyndy aıǵaqtaıtyn naqty málimetter berildi» deıdi Qalı Omarov «Ashtyq taýqymeti» atty maqalasynda. Endi jazýshynyń keıipkeri kim? Osy tulǵalardyń ishinde emes pe eken? Álde?..
Bizdiń maqsat, árıne, Abyzdyń kim ekenin anyqtaý emes, sondyqtan jumbaq áńgimeniń jumbaǵyna osy jerge deıin ǵana boılap, tizgin tartalyq... Oıymyz ótken shaqqa, ıaǵnı, oqıǵa ótip jatqan merzimnen 55 jyl ilgeri merzimge saıahat jasaıtyn Abyzdyń jan dúnıesindegi «tańdaýly keıipkerlerdi» alyp shyǵyp, sony ishki syry retinde ǵana baıandaýy edi...
Keńes úkimeti «baı men kedeıdi teńeımiz», «áıelder teńdigi» degen jeleýmen nebir tekti bılerdi, nebir irgeli baılardy ıt tepkige salǵany ras. Iá, bul oqıǵanyń da soǵan qatysy bar, anyǵy – sodan bastalǵan. Áńgimeniń jelisin qysqasha aıtsaq, bylaı bolǵan.
Abyz budan attaı 55 jyl buryn Arqa dalasyna kelgen. Mindetpen kelgen. «Baılardy kámpeskeleý», «eskiliktiń qaldyǵyn joıý» syndy mindetpen kelip, Kúreńbı degen ári bı, ári baı kisiniń Gúlǵaısha atty toqalyn tartyp alyp Qosan degen bir jigitke qosady. Kúreńbıdi ıtjekkenge aıdatady. Sosyn, bir aqynǵa aqshasyn tólep «Qosan men Gúlǵaısha» degen poema jazdyryp, ony Máskeýdegi eń taralymy mol, bedeldi gazetke shyǵartady. Jyrda Gúlǵaısha men Qosan ǵashyq bolady, Gúlǵaıshany Kúreńbı baılyǵymen alǵan bolady. Kedeı Qosan yntyzar bolady. Sóıtip júrgende Keńes úkimeti kelip kedeıdiń joǵyn joqtap, «ǵashyqtardy» qosady. «Teńdik» áperedi. Quıdaı ótirik poemanyń aıdaı aqıqaty osy. Adamzat tarıhynda bolmaǵan sumdyq osydan bastalady. Endi bolǵan jaıdy shyǵarmanyń ózimen baılanystyra otyryp retimen aıtaıyq.
«...Abyz-aǵa ol kezde jas bálshebek. Týýy týraly kýáliktegi aty-jóni bólek. Jazýshy bolaryn, Abyz atanaryn áli anyq bilmeıdi. Jambasyna batqan jambastaı tapanshasy tula boıyn kúıdirip barady. Áı-sháıǵa qaramaı atyp tastaıtyn Keńestiń atqaminerleri aýyl-aýyldy ash bórideı kezip júrgen kez. Jurtta úreı qalmaǵan. Tap jaýy – seniń jaýyń, olardy aıasań – óziń qurısyń. Aldyna júginip otyrǵan eńgezerdeı kórkem kisi Jas Bálshebekke murty edireıgen qubyjyq bolyp kórindi.
- Atylasyń! – degen sóz marjandaı tizilgen otyz tistiń arasynan jup-jumyr, súıkimdi qalpynda úzilip tústi. – atylasyń! Eki áıel alýǵa Keńes ókimeti tıym salatynyn estigen shyǵarsyń. Saýatty ediń ǵoı. Orynborda oqyǵan ediń ǵoı! - Aıtam degen zildi sózderiniń qaýqarsyz shyqqanyn sezip jas Bálshebek túıilip qaldy...
- Jaz. Qolyna qalam, qaǵaz berińder! Al, jaz! Keńes ókimetinen keshirim suraımyn! Gúlǵaısha toqalymnan bas tartamyn! Gúlǵaısha toqalymdy Keńes ókimetiniń quzyryna berdim! Solaı dep jaz! – Bul, árıne, Jas Bálshebek...
- Áıel teńdigi! – Bul endi, eki ǵashyqtyń jelkesine shuqshıyp turǵan turǵan eki ini, komsomol».
«... Kórikti jigit Qosan. О́zi ánshi, ózi sheshen. Úkili bórik, úkili dombyra, tós qaltasynda alaqandaı tórt búktelgen aq oramal, ıis maıyn ańqytyp... kıiz úıge kire berdi de, tórde otyrǵan keńestik tóre Abyzdyń aldyna tizerleı júgindi.
- Taqsyr! – deı berip tez túzeldi. – Joldas ortalyqtyń ókili!
Bireýler aldyn ala ázirlep, aıtar sózin, ister qylyǵyn ábden úıretip qoısa kerek. – Ǵashyqpyn! Ǵashyqpyz! Erkindik alyp ber! Baıdyń toqaly! Súıip... Bolmasa – ólemiz!
Qarýly eki jigit eki bileginen ustap kelinshekti de kirgizdi. Ortalyqtan kelgen aıbarly ókildiń aldyna júgindirdi.
- Aıt, ápke! Qysylma! – dedi eki jigittiń biri. Inisi-aý shamasy.
- Teńdik! Taqsyr, teńdik! – dedi kelinshek Abyzǵa taısalmaı tik qarap. – teńdik!
Áıeldiń sulýy osyndaı-aq bolatyn shyǵar. Mundaı kóz, mundaı mańdaı, mundaı tis, mundaı músin Úrdiń qyzyna da buıyra bermeıtin shyǵar».
Bul áńgimeni Abyz 55 jyldan keıin aıtyp kele jatyr. Poıyzda. Tyńdaýshysy – Omar. Abyz: «Men bolyp, Torǵaıdyń úlkendi-kishili tekeshikteri bolyp, áıteýir, kóp uzamaı úsh myń jylqysy bar, bes myń jylqysy bar oqyǵan azamatty Jaıyq jaqqa jer aýdardyq qoı! Eki ǵashyqty nekelep qostyq. Oblystyq aqyn Shalabaıdy astanaǵa shaqyrtyp, óz úıimde jatqyzyp «Qosan men Gúlǵaısha» degen poema jazdyrdym... jazdyrdyq!».
Mine, Abyz sol dalaǵa qaıta kele jatyr. Bul kele jatqan kez qandaı kez? «Aqmoladan úreıli habarlar kelýde: búkil ýezdi ashtyq jaılaǵan, – dep jazady Túrkistannan. Ashtyqqa ushyraǵandardyń sany, onyń kópshiligi qazaqtar, 30-40 myńǵa jetip jyǵylady. Tamaq izdegen myńdaǵan adamdar týǵan jerlerin tastap, jan-jaqqa bosyp ketti. Balasyz ata-analar, ata-anasyz balalar…Qazaq dalasynyń barlyq jerindegi oqıǵalar osy shamalas».
«Altaýy... Úlken Tajaldyń ózine hat jazbaqqa serttesti. Abyz aıtty: «Maqul, kelistim. Biraq meniń minezimdi bilesińder. О́z kózimmen kórmeı... – Men eldi kórem!
...Abyz elge bardy. Árıne, qaharly mekemelerden ruqsat alyp bardy. El kúızeldi degen sóz beker eken. El kúızelmepti, el taýsylyp bitipti. Typ-tıpyl.
Oblys basshysy Abyzǵa kúdikpen qarady. Kúdigin jasyrǵan da joq. Maı basyp ketken irkildek denesin áreń basqaryp, oryndyqta áreń qozǵalyp otyrsa da daýsy shińkildep, qatyn minez tanytty.
- MUNDAIǴA Almaty qalaı aralasady? Moskvanyń quzyrynda emes pe?
Kimniń quzyrynda ekenin kórdi Abyz. Qostanaıdan Betpaq-Qaraǵa sheıin joldyń eki jaǵy... Arqanyń azynaı soqqan ekpindi jeli aptalap qýsa da, aılap qýsa da tazalap ketire almaǵan kúlimsi ıis, qolqa qapqan qońyrsyq ıis, sońǵy úsh táýlik boıy kóktem lebin ańqyta kelgen Altyn kúrekte qolqa qapqan sasyqtan qutqara almady bulardy. Qaıta Altyn kúrek tozaqtyń esigin aıqara ashyp tastaǵan tárizdi. Qystaı qar astynda jatqan ólikter... О́likter! Birin kórgende júregi dir etken, onyn kórgende júregi loblydy, júzin kórgende ólerdeı alqyndy, myńyn kórgende máńgirip qalǵan, on myńdap kórgende oısyrap baryp ońalyp ketti! Osylaı bolýǵa tıisti me, qalaı... buǵan tań qalýdyń qajeti joq pa, qalaı... ómirdiń zańy osylaı ma, qalaı... alba-julba kıimderdiń jurnaqtary, aǵaryp ketken aryq sıraqtar, kókke qaraı sozyla berip túsip túıilip qalǵan judyryqtar, kókke qaraı sozyla berip túsip ashylyp qalǵan alaqandar, ana tósin aımalap jatyp kóz jumǵan sábıler, ata-anaǵa ókpelep, jaryq dúnıeden kóńili qalyp, etbettep jatyp, etbettep jatyp jer qushqan náresteler! Qushaqtasyp jatyp jan tapsyrǵan ǵashyqtar...».
Bul shyǵarmada avtor kóp jaıdy astarlap ta beredi. Ony sóz-sóılemge muqııat baqylap otyrǵan adam ǵana ańǵarady. Joǵaryda ortalyqtyń ókiliniń aldyna kelinshekti qarýly eki jigittiń alyp kirgeni, «aıt ápke» dep turǵan jigit onyń inisi ekeni, Qosanǵa sózderdiń úıretilip qoıǵany... bári-bári bul istiń zorlyqpen istelip jatqanynan habar beredi. Sol sekildi Abyz elge kelgende ony atshanamen Nıkolaı degen orys alyp júredi. Osy oryspen aradaǵy sóz-sóılem áreketteri arqyly da avtor qanshama jaıdy pash etip tur.
«OGPÝ qosyp bergen atshy Nıkolaıdyń minezindegi oǵashtyqtardy ókil Abyz alǵashqy sátten-aq túsingen. Ysqyryp «óleńdetip», qalaǵan kezinde, qalaǵan jerinde kólikti toqtatyp, mán-jaıdy buǵan túsindirmeı joldan alys ketip, áldebir qańyrap turǵan bos tamdardy, áldebir saı-salany aralap ketedi. Keı-keıde buǵan qarap:
- Al, osy arada qýyǵyńdy bosatyp al, bastyq! – degen «qamqorlyǵynyń» astarynda: «Sen ólkeden kelgen dókeı bolsań da menen myqty emessiń! Sebebin ishiń biledi ǵoı! Ishiń bilýge tıis qoı!» - degen yzǵar jatady.
... Qansha keń bolsa da Abyz, tynysy tarylyp, basy aınalyp, júregi loblyp, kózi qaraýytyp, qolqa qapqan kúlimsi ısi júrek túbine zapyran jınap, qusyp tastaýdyń, aqtaryp tastaýdyń amalyn izdep kele jatty. «Mynaý ıt te meni óliktiń eń bir qylań tusyna ádeıi keziktiripti-aý! Osy araǵa ádeıi toqtaǵan-aý!» - dep túıdi Almatydan kelgen kele jatqan dókeı. «Bul ólkeniń qojasy sender me, bizder me, óziń túsin, túsinip al!» - degeni anyq!».
Sóıte tura, myna Nıkolaıǵa yza bola tura Abyzdyń Máskeý, Kremlge shań jýytpaıtynyn da ańǵartyp ótedi avtor. Sol arqyly orysquldyq sananyń bir kórinisin taǵy da kórsetip ótedi. Nıkolaı týraly jaman oılaǵanyna ózi shoshynyp qalǵanyn qaıtersiń?!.
«Sumdyq oıdan Abyzdyń júregi shym etti. Tizesi dir etti. Býyndary bosap, júreleı qulady. Bul súmelek sezim buryn da kóńil qaqpasyna talaı márte mysyqtabandap, urlana bas suqpaq bolǵan. Qýyp salatyn. Máskeý. Kreml ondaı emes! Ondaı bolýy múmkin emes!» - deıtin. Bolashaqqa degen úmit nárestesin áldılep, jyly qundaqtap, kóńil besigin terbete bastaıtyn. Úmit».
Endi keldik. Endi keldik adamzat tarıhynda bolmaǵan sumdyq oqıǵaǵa. Shyǵarmadan taǵy da úzindi keltireıik.
«- Joldas ókil... Siz shanada otyra turyńyz! Eshqaıda uzamańyz! Men – qazir... dedi.
... – Osy aýylda... Sholaq-Sý aýylynda adam jeıtinderdiń bandasy bar. Solardy bir sholyp ót dep edi bastyǵym... – Qarýyńyzdy ońtaılap qolyńyzǵa alyńyz. Sizge qaraı júgirse oılanbańyz – atyp tastańyz! Bir qolyńyzǵa bojyny ustańyz. Myltyq atylsa – Teńbilkók ala qashpasyn!
OGPÝ qyzmetkeriniń «aýyl» dep aýyz toltyryp aıtqany – joldyń eki jaq shetine shashyraı túsken bes-alty toqal tam eken. Esik-terezeleri joq, sýkózdenip, úńireıip tur. Arǵy shetki bir úıdiń ǵana syrtqy esigi men eki terezesine kıiz ustalǵan. Myltyǵyn kóldeneń kezengen Nıkolaı asyqpaı-saspaı bardy da kıiz «áınekterdi» julyp laqtyrdy, ish jaqqa birdeńe dep aıqaı saldy. Úıden óńkıgen úsh qazaq shyqty. Kıimderi kútimdi. Qyzyljaǵaly olarmen uzaq sóılesti. Sodan keıin kıiz «esikti» julqa tartyp ishke kirdi.
... Jas Bálshebek tolǵanyp otyryp baıqamapty: syrtqa shyqqan Nıkolaı qol bulǵap buny shaqyryp tur eken. «Myna naısap meniń kim ekenimdi umytyp ketken-aý! Osydan Qostanaıǵa qaıtyp keleıik, qyzmetinen qýdyrmasam da shenin tómendetpesem!». Bul Abyzdyń oıy, aıar oıy. Dál osyndaı tusta, osyndaı ólikterdiń arasynda oılap otyrǵan oıy.
«Kijinýin kijindi, biraq, áldebir buıryqqa bas ıgendeı, shanadan túsip, aıaqtaryn jazyp, biraz turdy da bul da bardy «sol jaqqa».
Kelińiz, tórletińiz, joldas ókil! – dedi Nıkolaı endi taza qazaqsha, sál ıilip, tórge tóselgen quraq kórpesheni ıegimen nusqap. Úninde jaǵympazdyq ańǵarylady. Myna úsh qazaqtyń aldynda jota múláıimsip turǵan «orystyń oıyny» ekenin jas Bálshebek birden túsindi. Túsindi de birden syzdana qaldy...
Tize búk, haıýandar! Kimniń aldynda turǵandaryńdy sezesińder me?..
... Pesh túbinde turǵan úsheý tize búkti. Qımyldary qolaısyz. Nıkolaı buny jer-kókke syıǵyzbaı dáriptep tur. «Qazaqstandaǵy eń myqty bastyq Goloshekın joldas ekenin bilesińder ǵoı? Bilesińder, bul kisi sol kisiniń oń qoly! Kózderińdi ashyp qarańdar!»
Pesh túbinde turǵan turǵan úsheýdiń kózderi bitıip ketken. Betteri byttıyp ketken. Jelkelerin maı basqan. Ezilip, bir kezde aq bolǵan qara kóılekter shylqyp tur...
...Kórpelerdiń ar jaǵyna arqan kerilipti. Arqanda qaqtalǵan et. Jilikter. Jambastar. Súbeler. Kóp et. Jas bálshebek júregi loblyp, qusyp jiberdi». Bul adamdardyń eti edi. Endi qarańyz, bir kezderi «ózi ánshi, ózi sheshen kórikti jigit» atanǵan, Qosandy tanıdy. Kózi bittıip, óńi byttıyp, eki beti shylqyǵan maıǵa aınalǵan Qosandy tanıdy. «Jas Bálshebek tanydy. «Mynaý sol ǵoı. Sonyń ózi ǵoı, ózi tapsyrma berip jazdyrǵan poemanyń keıipkeri. Ánshi. Kúıshi. Seri. Baı toqalyn bunyń ózi tartyp ápergen, nekesin Keńes zańymen bunyń ózi tirketken. Qosan. Qosan seri. Bunyń ózi poema jazdyrǵan. Bunyń ózi gazetke bastyrǵan. Bunyń ózi kitap qyp shyǵartqan. «Qosan men Gúlǵaısha» poema. Jyr»...
Mine, álgi Qosany. «Ǵashyǵyna» qosyp ketkennen keıingi kezdesip turǵan jeri. Qosannyń adam jegeni sumdyq. Alaıda odan ótken sumdyq bar. Odan ótken. Endi odan ary sumdyq ótpeıdi.
«- Aıt! Qaıtalap aıt! –dedi myltyqty adam. – shyǵar qoınyńdaǵyny! Kórset! – dedi myltyqty adam.
- Shesh, kórset! – dep aqyrdy Nıkolaı».
Abyz aǵanyń bul sáttegi jaıyn: «О́te baıaý, óte samarqaý qımyldap, jyr keıipkeri jarǵaq tonnyń túımesin aǵytty. Aq jibek oramalǵa oraǵan áldeneni buǵan kórsetti.
...Byttıǵan maı bet óte jaı qımyldap aq jibek oramaldy aǵytty. Oramal ishinde eki tós, bir quıryq bar eken. Qozyquıryq. Eki emshek. Eki mama. Ushy qaraıyp ketken.
Maı basyp bittıip qalǵan eki tesikten reńsiz sý tamshylary sorǵalady. «Jylaǵany shyǵar» - dep qorytty Jas Bálshebek.
Meńireý dúnıe, tas kereń dúnıe zyń etti de ashylyp ketti.
- Gúlǵaısha... -dedi isik bet. - Gúlǵaısha ǵoı!
- ... ǵoı! - dedi sý sorǵalaǵan eki tesik.
- ǵoı! -degen edi Qosan...
- Gúlǵaıshanyń eki tósi men qozyquıryǵy...».
Al, budan sumdyq óte me? Adamzat tarıhyndaǵy aıanyshty epızod! Adamzat tarıhynda osyndaı qasiret bolǵan ba? Bilmeımiz... Birdeńe aıta da almaımyz. Sondyqtan ary qaraı da avtor sóılesin, shyǵarma sóılesin.
«Sodan keıin arbasý bastaldy. Shananyń qasyna aıdap ákelgen úsheýdiń ekeýin myltyqty adam qaqpaılap árirek apardy da, áı joq, sháı joq eki atyp, jar basynda otyrǵan qarǵadaı jalp-jalp qulatty. Eki qulaǵyn qaıshylap, tyqyrshyp turǵan Teńbilkók bylq etpedi. Bar ǵalam selt etpedi. Eshteńe bolmaǵan tárizdi... – «Mynaý bizge aıǵaq úshin qajet!»
Mynaý degeni – Qosan. Túsinikti.
Eshteńe bolmaǵandaı, eshteńe baıqalmaǵandaı shananyń art jaǵynda jantaıyp jatqan jas Bálshebek báleniń tórkinin buljytpaı tanydy: bul halyq osyndaı jabaıy, birin biri jep jatyr degen ósek taratýǵa bul, bir, utymdy jaǵdaı. «Olardy ondaı halge jetkizgen kim? Qaı úkimet? Neǵylǵan qudiret? – degen saýal eshkimniń kókeıine kelmeıdi, árıne. Kelse de otyz tistiń ar jaǵynda qalady, árıne. Joq. Ol – olaı bola qoımas!»
Tabıǵatynda tárbıeli, bııazy jan ishteı býlyqty. Shıryqty. Qany qaınady. Atshyny ıyǵynan túrtip ózine qaratty.
- Toqtashy! – dedi. Jerge tústi. Shóp ústine tóńkerilip jatqan Qosanǵa:
- Dáret syndyryp al! – dedi.
Qosan da qınalyp, aıtýǵa batpaı kele jatsa kerek, qunjyńdaı qımyldap joldan shyǵa berdi.
Joldan shyǵa bergeni sol edi, janyna jetip kelgen Jas Bálshebek, ún-túnsiz qalpy, jarǵaq tonnyń jaýyryn astynan tapansha uńǵysyn taqap turyp basyp qaldy. Bul da manaǵy eki serigi qusap jalp etip qulaı berdi. Teńbilkók talaı-talaı atysty bastan keshirgen ákki me, qalaı, bul joly da bylq etpedi.
... Aýdan ortalyǵyna kelgen soń da, oblys ortalyǵyna qaıtqan soń da Nıkolaı kisi jeıtin gannıbaldar týraly eshkimge tis jarǵan joq. Batpaq-Qaraǵa jete bere murttaı ushqan Jas Bálshebek tósek tartty da jatyp qaldy».
Shaǵyn ǵana áńgimege jazylǵan bul zerdeleýimizdi (áli asha túser jaıtter kóp bolsa da) túıindeýge jaqynbyz. Abyz aǵanyń óz aýzynan aıtqan osynaý áńgimelerin tyńdap, tyńdap qana emes kóńil ekranynan ótkizip otyrǵan Omarǵa da arnaıy toqtalmadyq. О́ıtkeni, áý bastaǵy maqsatymyz shyǵarmany tolyq taldaý emes, qazaqtyń esten ketpes qasiretti tarıhyna úńilý edi. Endi Abyz aǵanyń avtor baıan etken, Omardyń kóz aldynda qalǵan bir-eki is-áreketi men sózderine toqtalsaq. О́miriniń sońǵy sátterinen berilgen ańdatpanyń da aıtary bar shyǵar bálkim, bálkim...
«- Mahabbat týraly poemanyń konsovkasy osylaı aıaqtalǵan, - dedi Abyz aǵa. Degen edi. Altyndatqan azý tisterin erekshe sánimen asha túsken. Úninde kekesin boldy. О́zin mazaqtady ma, qazaqty tuqyrtty ma, adamzatty muqatty ma? Omar túsine almady».
«Taǵy bir juldyz taqqyń kele me, Omar?!» Abyz aǵa taǵy ádemi jymıdy».
«...Abyz aǵanyń budan bir jyl buryn dúnıe salǵany esine tústi. Sol kisiniń sol joly: «Qazaq dalasynda jınalmaı shashylyp jatqan úsh mıllıon ólikti eshkim kerek qylmaǵanda Nıkolaı ekeýimizdiń enshimizge tıgen úsh shybyndy kim izdesin!» -dep mysqyldaı kúlgeni esine tústi.
Taǵy osy óler shaǵyndaǵy jaıyn aıta kelip: «Sońǵy jyldary erekshe kıinip júretin moda tapqan erkek shash qatyny da, men erkin adammyn dep úıge qonbaýdy shyǵarǵan jalǵyz qyzy da kóńil jaılaýynan kórinis tapqan joq»– deıdi Omar, – deıdi avtor.
О́lik sasyǵan dalada kele jatqanda álde eles, álde shyn munyń alqymynan syǵyp edi ǵoı álde bir qoldar. «... jyly tonnyń ashyq jaǵasyn asha túsip, alqymyna jarmasqan eki qoldy anyq kórdi. Sabyr saqtap, endi, anyq ańǵardy. Saýsaqtary salaly eki qol. О́liktiń qoly. Júrelep qaıta otyryp jatyp dittep qarady: saqal-shashy qaýǵadaı bolyp ósip ketken aqquba kisi. Aqquba ólik. Aǵza».
« - Tanydym. Jaǵamnan alǵan ólikti tanydym! Jaıyq-Qapal Kúreńbı degen ataqty baı edi. Meshit saldyrǵan, Medrese saldyrǵan. Toǵan qazdyryp, eline egin egýdi úıretip júrgen kózi ashyq, sheshen kisi edi. ...Ol da erkektiń kóriktisi edi jaryqtyq! Uıaly kózderi nur shashyp turatyn, eki ıyǵyna eki jigit mingendeı, eki beti narttaı...Úlbiregen úrdiń qyzy Gúlǵaısha Kúreńbıdiń toqaly edi...».
Biz de qaıtalaıyq, Meshit saldyrǵan, Medrese saldyrǵan, Toǵan qazdyryp, eline egin egýdi úıretip júrgen, eline paıdasy bolmasa zııany tımegen, eńgezerdeı erkektiń kóriktisi bolǵan Kúreńbı! Seniń kináń adal nekeleseń de toqal alǵanyń boldy. Ol jaryńdy «eskiliktiń qaldyǵy» dep jattyń qoınyna zorlap salyp berdi. Tekti týǵan qazaqtyń erine budan asqan qorlyq bar ma? Joq. «Qosan men Gúlǵaısha» poemasyndaı myń-mıllıon ótirik, myń-mıllıon jalǵan urandar ıtjekkenge aıdalyp izińdi qum jasyrǵan jalǵyz seniń shyrqyraǵan únińdi estirter me? Joq! Seniń oıyńdy, murat-maqsatyńdy, qaıǵy-qasiret, aýyr azabyńdy, tipti seniń eńbegińdi (ol kezdegini bylaı qoıalyq) osy kúngi dúıim qazaq eskerip, eledi me? Joq áli. Seniń toqal alǵanyńnyń sonshama aýyr jazaǵa tartardaı qylmys emes ekenin túsinip jetti me? Joq áli. Múmkin Gúlǵaıshadan urpaq qalyp, odan taraǵan úrim-butaq osy kúni aramyzda júrgen bolsa, ol da múmkin Abyz aǵany qoshtar. «Oqyǵan, Orynborda oqyǵan saýatty adam qalaı eki áıel alady?» dep ózińe qaıta tóner me Kúreńbı ǵaryp?! Múmkin!..
О́ıtkeni, «Qosan men Gúlǵaısha» poemasy syndy myń-mıllıon ótirik, myń-mıllıon jalǵandyq bizdi Seniń bekzat bolmysyńnan áldeqaıda alystatyp jibergen! Kúreńbı – asylym!
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
«Bolmys» kitabynan
