Búginde zeınetker, Shymkenttiń qurmetti azamaty Hám bedeldi aqsaqaly E.Qurmantaev sol kúnderdiń qyzyǵyn bylaı eske alady:
– Kádimgi Eıfel munarasy kórinip turǵan bir múıistegi bizdiń pavılonǵa qonaqtar úzilissiz kelip jatty. Bir kúni saqal-murtyn aq qyraý shalǵan jas shamasy 60-tyń mol ústindegi boıyn tik ustaǵan ózimizge uqsaǵan bir aqsaqal, qasyndaǵy orta jastaǵy azamat uly bolar deımin, pavılonnan shyqpaı, árnege úıirsektep júrip aldy. Qazaq eken! Aty – Jumageldi. Ulynyń atyn umytyppyn. Shúıirkelese kettik. Jerdiń bir túbinde qandasymyzben kezdesemiz degen oı bolyp pa? Elimizdiń shekarasynan attap shyǵarda «Syrtta Keńes Odaǵynyń jaýlary kóp, tyńshylyq áreketpen ádeıi pikir jınaıdy, saq bolyńdar!» degendi qulaqqa quıyp alǵanbyz. Saqtanyp-aq turmyn, joq, nıet-peıili túzý sekildi. Qazaq qoı, qazaq! Aǵamyz el-jurtty surap, jany qalmaı egilip tur. Ońtústik Qazaqstannyń Túlkibas óńirinde týypty. «Úı artynda kisi bar», men de digirlep «qaıdan júrsizdi» suraı qoımadym. Kelýshilerge kórsetetin qyzmetimizge saı, qazaqtyń baýyrsaǵy men qurtynan, súrlengen qazydan aýyz tıgizdim. Men túsinbeıtin tilde ulyna tez-tez sóılep, dastarqandaǵy taǵamdy túsindirip-aq jatyr-aý deımin. Uly kóp sóılemeıdi eken. Beıtanys qandasymnyń janarynan domalap túsken jasty kórgende, meniń de júregim al kelip ezilsin?! Siz kimsiz, baýyrym? Taǵdyryńyz qandaı? Átteń, til qysqa... Tártip qatal. Máskeýden ilesken «sarapshy dıetolog» tatar jigit te qulaǵyn biz jaqqa tósep áýre.
Álden ýaqytta álgi «dıetologtyń» ruqsatymen oıda joqta tabysqan úsh qazaq Eıfel munarasynyń yǵyna tura qalyp, sýretke túsedi. Ákeli-balaly qandastar mundaı sharanyń Parıjde ótetinin teledıdardan estip, Eýropanyń tabıǵaty qataldaý batys túkpirinen, Shvesııadan kelgenin aıtyp, kózderiniń jasyn syǵyp qoshtasady. Janarynan tógilgen jasqa saqaly shylanǵan Jumageldi aqsaqal «Elge sálem aıttan» asa alamapty. Erkin aǵamnyń fotoapparyndaǵy sýretterdi shyǵaryp ákele qoımaq bolǵan máskeýlik «dıetolog» úldirdi oılamaǵan jerden kúnge kúıdirip búldirip alypty...
Arada 20 jyldan astam ýaqyt ótedi. Shymkenttegi Munaıorgsıntez (ShNOS) kompanııasyn satyp alǵan kanadalyqtardyń eki aradaǵy barys-kelisti qyzdyryp jatqan kezi eken. Kompanııanyń burynǵy basshysy qaladaǵy tanymal aǵasyna telefon soǵyp, keńsege kelip ketýin qıyla ótinipti. Mán-jaıǵa túsinbegen Erkin Qurmantaıuly mejeli jerge jetse, bas dırektordyń keńsesinde bir jas jigit kútip otyr. Qazaqtan góri eýropalyqqa uqsas jetkinshek Kanadadan kelipti, ShNOS-tyń endigi ıesi – «Harrıkeın» kompanııasynyń ókili. Qasynda fransýz tiliniń aýdarmashysy bar. Aty – Nuraddın. «1980 jyly maýsymnyń 16-sy Parıjde bolyp pa edińiz?» deıdi Nuraddın tilmash arqyly. «Iá, bolǵanmyn...». Jas jigit sómkesinen «Shymkent, Chımkent» degen 1975 jyly Qazaqstanda shyqqan býklet kitapty usynyp, kúlip tur.
– Qorjynymyzdyń tekserýden ótetinine qaramastan syı-sııapatpen toltyrǵan Jumageldi aǵama qysylǵannan ne syılarymdy bilmeı, elden alyp kelgen osy kitabyma «Jumageldi aǵama estelik. Parıj. 1980 jyl. 16 maýsym» dep jazǵan ekenmin. Parıjde jazǵan qoltańbamdy kórip, zarly qandas aǵamnyń beınesi kóz aldyma elestep, endi meniń kóńilim bosady...
Ári qaraıǵy áńgimeden uqqanym, Uly Otan soǵysynan keıin shette qalyp qoıǵan Jumageldi aqsaqal sol bir Parıj saparynan keıin kóp uzamaı kóz jumypty. Biraq, súıikti nemeresine kitapty usynyp, meniń kindik qanym tamǵan jer Qazaqstannyń ońtústigindegi Shymkent óńiri degendi qaıtalaýmen ótken eken. Júregimniń tolqyǵany sonshalyq, ájesi nemis, anasy kanadalyq Nuraddındi «Toptaryńda qansha adam bolsańdar da úıge júrińder, qansha kún bolsa da qonaq eteıin. Atalaryńa Quran baǵyshtaıyq», dedim... Nuraddın-Arnold atasy syılaǵan kitapty keýdesine basyp, jarqyldaı kúlip turdy.
«Elimiz egemendik aldy, atań týǵan topyraqqa kóship kel, osy jerde úılendiremiz», dep jatyrmyn. Qandasym tilmash arqyly «joq, joq...» dep til qatyp, odan da beter jadyraı kúldi. «Men bar bolǵany atamnyń tapsyrmasyn oryndadym, bar bolǵany... Meniń ómir jolym basqa», degisi keldi me eken? Oıda qaldym. Jumageldi aǵamyz zarǵa toly armanyn ómirden máńgilikke ózimen birge ala ketti. Tipti, kindigin jaryp shyqqan urpaǵynyń qasıetti atamekenge aıaǵy tıer-tımesine kózi jetpedi-aý? Qazaqstan óz aldyna el bolar degen tátti qııalǵa senbegen de shyǵar?.. Qaıran, bozdaq?!
Erkin aǵamnyń óz aýzynan estigin áńgime eske túsken saıyn shırek ǵasyr ishinde atamekenine etegin kóz jasyna toltyryp eńireı, enteleı oralǵan qandastarymyzdyń nópiri kóz aldyma elesteıdi. Eń sońǵy derekke súıensek, elimiz Táýelsizdik alǵan 1991 jyldan beri qaraı atamekenine oralǵan qandastarymyzdyń sany 1 mıllıonnan sál asypty. Az ba, kóp pe?! Onyń syrtynda Jumageldi atasynyń amanatyn oryndaǵanmen, atajurtqa moıyn burǵysy kelmeıtin Nuraddın-Arnold sekildi qandastarymyz qansha boldy eken?
Uly kósh bastalǵan 1991 jyl qandaı edi?! Otanyna umtylyp shekaradan ótken qandastarymyzdyń qatary aı sanap, kún sanap emes, saǵat sanap ósse eken dep tiledik! Esterińizde me?! Keńestik saıasattyń salqynymen óz elinde kópshilikten azshylyqqa aınalyp, tipti óz tańdaýyna, óz daýysyna ıe bolýdan aıyrylýǵa shaq qalǵan ıisi qazaqtyń kókeıkesti armany qandaı edi, á? Sonda ǵoı Táýelsizdiktiń bir ǵana jylynyń ishinde Qazaqstanǵa shetten 10 myńnan astam qazaq otbasy kóship kelipti, ıaǵnı bir jyl ishinde barlyǵy 60 myń adam týǵan jermen qaýyshqan.
1992 jyldyń qyrkúıeginde Almatyda Dúnıejúzi qazaqtarynyń alǵashqy quryltaıy ótti. Uly jıynnan keıin eline, atamekenge qaıtýǵa ynta tanytqan qandastarymyzdyń sany burynǵydan da kúrt ósti.
Kúni erteń elordamyz – Astanada ótetin Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıy – Uly jıynnyń qarsańynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi qyzyqty málimet jarııalady. О́tken 2016 jyly Qazaqstanǵa 16 myń otbasynan turatyn qandastarymyz oralǵan. Mınıstrlik bul kórsetkishti 2015 jylmen salystyryp, halyq sanynyń odan beri 8 esege óskenin dáriptedi. Bylaı alyp qarasań, sonshalyqty malaqaı laqtyryp, «alaqaılaıtyndaı» kórsetkish te emes?! Sebebi, joǵarydaǵy aıtqan 16,4 myń otbasyn nebary 33 754 adam quraıdy eken. Tuńǵysh quryltaıdyń qarsańynda shet elden shekara asyp ótken 10 myń otbasynyń sapynda 600 myń adam ótti emes pe? Álde shet eldegi qandastarymyzdyń otbasynda onyń músheleriniń sany shyn máninde azaıyp ketti me?
Álemniń ár buryshynda tarydaı shashylyp júrgen qandastarymyzdyń Uly kóshi týraly máseleni el gazeti – «Egemen Qazaqstan» árkez-aq nazarynda ustap keldi. Gazettiń 1997 jylǵy shildedegi «Kósh-kerýen keri burylyp ketpese eken...» atty ótkir jazylǵan syn maqalasyna nazar aýdaryp kóreıik. Onda baýyrlarymyzdyń óz Otanyna oralýyn tejeıtin qasaqana áreketter jasalýda dep dabyl qaqqan gazet tilshisi Gúlzeınep Sádirqyzy búgingi mınıstrliktiń sol tustaǵy jańadan taǵaıyndalǵan basshysyn – Korjova hanymdy qatty synǵa alady. Ony tez arada ulttyq múdde men memlekettik saıasatqa oń qabaq tanytýǵa shaqyrady. Halyq depýtaty, memleket qaıratkeri, halyq jazýshysy Sherhan Murtazany sarapshylyqqa shaqyrady.
Sonda Sher-aǵam bylaı deıdi: «...Prezıdenttiń shet eldegi otandastarǵa qamqorlyq jóninde taıaýda shyǵarǵan Jarlyǵy adamgershilik, ımandylyq qasıettermen qosa, memleket bolashaǵyna kóz tikken Jarlyq. Onyń oryndalýy kimderge júkteldi? Kimderge senip tapsyryldy? Kóshi-qon isi jergilikti bıýdjetke táýeldi bolsyn degen kim? Kóshi-qon isiniń, Prezıdent Jarlyǵynyń naǵyz jaýy – sol!».
Qazaq baspasóziniń búgingi abyz-aqsaqaly Sherhan Murtazanyń barshaǵa tanys janaıqaıy. Odan beri arada attaı 20 jyl ótipti. Búgin keshegi janaıqaı problema emes! Búgingi túıtkildi máseleler basqada. Eń qýanyshtysy, 1 mıllıonnan astam qazaq – óz Otanynda! Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashevtiń aıtqandaryna qulaq túreıik, ol da «Egemen Qazaqstanda» (14 maýsym 2017 jyl) jarııa kórdi.
Etnostyq kóshtiń túıtkilderine toqtalǵan birinshi orynbasar máseleniń basty sebepteri – kóshi-qonǵa baılanysty zańdar men ereje-tártipterdiń jıi ózgerýinde, deıdi. Odan ári ony qandastarymyzǵa túsindirýdiń naqty dınamıkalyq júıesi joq, tipti, syrttan keletin aǵaıyndardyń buǵan deıin mekendegen jerinen tıisti qujatyn durystap ta kelmeıtinin tilge tıek etedi. О́zge de kókeıkesti máselelerdiń quryltaıdyń kún tártibine qoıylatyny týraly málimet berdi.
Árıne, búgingi bul túıtkilderdi dál 1991-92 jylǵy kókeıkesti máselelermen salystyrýǵa kelmes. Arada shırek ǵasyrdaı ýaqyt ótti. Zaman ózgerdi, zań túrlendi, naqtylandy. Álem qazaqtarynyń besinshi quryltaıynyń kópshilik aldynda talqylaıtyn máselesiniń aýqymy da ýaqyt talabyna saı ózgeshe bolary haq. Otanynyń bir jutym aýasyna zar bolǵan keshegi túlkibastyq Jumageldi atamyzdyń urpaǵy eńsesin kún sanap kótergen Qazaqstan sekildi jas memlekettiń áleýetine, onyń ishki-syrtqy saıası salmaǵynyń qýattylyǵyna taldap zeıin salatyndaı qoǵamda ómir súrip jatyrmyz. Táýelsizdik jyldarynyń ishinde aıqara ashylǵan shekaradan qanshama qazaq el tanyp, jer taný úshin muhıt asyp ketti!? Olardyń da bolashaqta Otanyna oralý oıy bolsa, endigi jerde belgili bir zań baptaryna súıenýge májbúr! Áńgime – bir kezde Shymkentten attanyp, qazir kúlli Nıý-Iorktiń buzaqylaryn dirildetken 26 jasar kop-polısııa qyzmetkeri Dımash Nııazov haqynda. «Túptiń túbinde bárin de qaldyramyn da, elime oralamyn», demedi me taıaýda amerıkalyq Dımash-kop!
Qalyńdyǵynyń Qytaıǵa zań jolymen qaıtarylǵany týraly kúlli qazaqstandyqtardyń qulaǵyn shýlatyp júrgen Tursynbaı Bóribaıdyń kelinsheginiń bar kináraty – ýaqytsha tirkeýge ýaqytynda kelmegeni. Iá, bary sol. Endigi jerde Bóribaı men Jazıra jalpyǵa birdeı zań talaptary boıynsha 2021 jyldyń 29 maýsymyna deıin Qazaqstanda bas qosa da, kezdese de almaıdy. Zań solaı! Qaýymdastyq Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashevtiń kúızele meńzegeni de osy – durys túsindirý, durys túsiný, júıeli nasıhattaý jumystarynyń aqsap jatýy shyǵar, bálkim! Munyń bári de álem qazaqtarynyń kóshi-qonǵa qatysty búgingi kúnniń, V quryltaıdyń pysyqtaıtyn túıtkildi máseleleri.
...Erkin kókemiz sonaý jyldary Parıjde kýá bolǵan kózinen zar tamshylary sorǵalaǵan Jumageldi atamyzdyń túıtkili munyń qasynda aspan men jerdeı-aý degen oı keledi eken osyndaıda...
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
