Keńes odaǵy kezinde de maldyń jaıyn kúıttegen, keńsharlarda otarlap qoı, úıirlep jylqy baqqan, abyroıǵa bólengen qandastarymyz bolatyn. Solardyń biri Erǵalı ataı men Maǵzıma ájeı Imanovtar qashan sharýashylyq tarap ketkenshe qoı baqty, jeti bala ósirip, búginde nemere-shóbereler kórip, báıterekteı órken jaıǵan otbasy. Olardyń shańyraq kótergenine bıyl alpys jyl tolypty. Qarııalar óz bólmesine jeke qoıdyryp alǵan teledıdardan «Qazaqstan» arnasyn aýystyrmaı qaraıdy. Jatjurtta týyp-ósip, sol jerdi mekenine aınaldyrsa da, qandastarymyz atamekenge arqasyn súıegendeı bolyp otyrady. Kúndelikti estip, kórip-bilip otyrǵandyqtan Qazaqstannyń jetistikterine qanyq. Al ózderi ómirde de, eńbekte de qol jetkizgen jetistigine marqaısa, ákesinen «áp, bárekeldi!» estigisi kelgen baladaı, jaqsy habardy atamekenge jetkizgisi keledi. Aqjaıyq boıyndaǵy orys-ormannyń arasyndaǵy shaǵyn aýylda turyp jatqan bir top qandastarymyzdyń osyndaı tilegimen barǵanbyz.
– Bizdiń kórgen beınetimiz kitap bolarlyq. Balalyq shaq jylaýmen ótti, ekeýmiz de jetim óstik. Ákelerimiz soǵysqa ketti. Meniń anam toǵyz aılyǵymda qaıtys bolypty, atam men ájemniń baýyrynda óstim, qıyn jyldary kempir-shal ustaǵan jalǵyz eshkiniń sútin talǵajaý etip, ashyǵa qoıǵanym joq. Al myna kisiniń soǵysqa ketken ákesinen «qara qaǵaz» kelgen soń, sheshesi kúıeýge shyǵyp ketipti. Qartaıǵan ájesiniń qolynda Erǵalı men inisi jáne qaıt-
qan qyzynyń taǵy bir balasy – shıetteı úsh bala qalady. Ol da, men de 17-ge qaraǵanda bizdi «adam bop ketińder» dep kempir-shaldar qosty. Men kelin bolyp túskende jalǵyz kempir men úsh bala óte júdeý turady eken. Ájemiz keler jyly-aq kóz jumdy, – dep áńgimeledi Maǵzıma ájeı.
– Ákem soǵysqa ketkende men alty jastaǵy bala edim. Ákem baıǵus keterinde bala-shaǵam jesin dep bir sıyrdy soıyp, terisine orap tastap ketken edi. Keler túni urylar etti shoshaladan kótere urlap ketti. Aǵaıyn jeńgem bar edi, sol kisi álgi sıyrdyń terisin úıitip, qaınatyp berdi, biz sony talǵajaý ettik, – dep eske alady Erǵalı ata.
Erǵalı men Maǵzıma Qyzyl aýdanynda 60-shy jyldary ashylǵan «Izmaılov» keńsharyna kirip, turmystaryn túzeı bastaıdy. Qoı baǵady, olar óziniń adal eńbegimen abyroısyz bolmaıdy. Keńshardyń dırektory, aty Ońtústik Ýralǵa máshhúr bolǵan, Sosıalıstik Eńbek Eri Aleksandr Zaplatın edi. Onyń basqarǵan ýaqytynda sharýashylyq úlken tabystarǵa jetedi. Eń bastysy, A.Zaplatın 80-shi jyldardyń ózinde maldyń ónimin sol jergilikti jerde óńdeýdi uıymdastyrady. Dıirmen, makaron óndirisi, naýbaıhana, teri óńdeıtin kásiporyndar, shujyq sehtary salynady. Áleýmettik sala damıdy, keńshardyń ortalyǵy qala tıptes poselkege aınalady.
– Shıetteı bala-shaǵa boldy, qoı baǵamyz, bir sát damyldaýǵa shama kelmeı jumys istedik. Alǵashqy jyldary bir kún jumystan qalsań shyǵaryp tastaıtyn, óte qatal boldy. Sóıtip júrgende, álgi Zaplatın dırektorymyz keńsharǵa tekserýge, kórýge kelgen kisilerin bizdiń úıge alyp keledi. Áıelderimen kelip, kádimgi demalysqa kelgendeı bolatyn.Tipti Máskeýden kelgen qonaqtaryn biz kútip jiberetin edik. Olarǵa mal soıdyryp, bas qoıdyratyn. Samaýryn ottan túspeıtin edi. Kún de, kúnara sonyń qonaǵyn kútýmen júremiz, mal soıylyp jatady, qymyz pisilip, samaýrynnyń tútini býdaqtap, qaınap turady. Kókoraı shalǵynda qazaqtyń úıinde et jep, qymyz iship jatqan soǵan unaıtyn. Kúnimen, túnimen júremiz, sapyrylysyp. Mundaıda áıelge túsedi ǵoı kóp salmaq, bir aýyz sóz aıtýǵa shama qaıda? Sóıtip, quldaı qyzmet ettik qoı. Biraq sharýamyzdy aqsatpadyq, jumystan qylaý tapsa qolyńnan as iship edim-aý demeıtin basshylar, – deıdi Maǵzıma ájeı.
Erǵalı men Maǵzıma Imanovtar balalaryn adal eńbegi, mańdaı terimen asyrap, erjetkizdi. Úıli-barandy, nemereler ósip jatyr. Biri bızneste, biri muǵalim, býhgalter, áıteýir, mamandyq almaı qalǵany joq. Ata-anasynyń otaý qurǵanyna alpys jyl bolǵan otbasylyq qýanyshyn balalary qarııalardyń densaýlyǵyna baılanysty meıramhanada toılatpaı, qonaqtaryn eńseli úıinde kútti. Qazaqtyń saltymen jaıylǵan keń dastarqanǵa zamandastary, aýyldastary, quda-jekjaty jınaldy. Tek jastar ǵana kózge shalynbaıdy...
О́zderi jaılap otyrǵan Selınnoe selosynda jıyrmadan asa úıdiń barlyǵy derlik qazaq otbasylary eken. Sonymen qatar, Qyzyl aýdanyndaǵy basqa eldi mekenderde de qazaqtar shashyraı ornalasqan. Selınnoe aýylynda negizinen eresek, zeınet jasyndaǵy kisiler ǵana qalǵan. Jastardyń barlyǵy da Magnıtogor, Chelıabi qalalaryna jumys isteıdi, páter jaldap turady.
– Aýylda mamandyǵy boıynsha jumys joq, al jastar quryq ustaǵysy kelmeıdi. Atalarymyz osy jerde myńdap jylqy aıdaǵan edi, túgin tartsa maıy shyǵatyn Jaıyqtyń boıy úshin bir jaǵy bashqurtpen, ekinshi jaǵynda ormandaı oryspen alysyp-julysyp ómir súrgen, aqyry turyp qalǵan. Al qazir zaman basqa, jastar qalany qolaılaıdy, – deıdi kelgen qonaqtardyń qaısysymen tildesseń de. Qyzyl aýdanyndaǵy qandastardyń barlyǵy tek malmen, eginmen kún kórip otyr. Joq degeninde 5-6 jylqy, 5-6 sıyr bar, aldy 30-40 jylqy, 15-20 sıyr, júzdep qoı ustaıdy. Qaımaq, sútin, irimshigin, etin sol mańdaǵy Sıbaı, Magnıtogor qalalaryna, týrıster kelip jatqan Arhaım tabıǵı-arheologııalyq qoryǵyna aparyp satyp, nápaqasyn tabady.
Qyzyldy jaılap otyrǵan at tóbelindeı qandastar óz ata-babasynyń tarıhyna tym shorqaq. Bir aýyl bolyp otyrǵan qandastardyń úlkeni deıtin Erǵalı ataı men Maǵzıma ájeıdiń ózi «Biz tek Keńes zamanynyń tárbıesimen óstik, tarıhty qolmen qoıǵandaı aıtatyn qarııalardyń barlyǵy ómirden ótti, olar barda áńgimelerine qulaq qoımadyq», dep ókinedi.
– Bul jer – Jaǵalbaılynyń jeri, bizdiń atalarymyz jaılaǵan. Men Naıza bolystyń tikeleı urpaǵymyn, biraq neshinshi atam ekenin dóp basyp aıta almaımyn. Osy mańda onyń jaılaýy bolǵan desedi, – deıdi osy Qyzyl aýdanyndaǵy Pobeda aýylynda turatyn Qazbek Nuǵymanov. Onyń Naıza dep otyrǵany–Naıza Sarbasov. «Na Ýral-reke.Zapovednye ýgolkı Iýjnoýrale» dep atalatyn kitapta Naıza týraly: «Verhneýralsk ýezdi qazaqtarynyń arasynan qalalyq dýma janynan ulttyq keńesshi bekitildi. Osy keńesshi mindetin 1891 jyly ordasy Naıza aýylynda (qazirgi Naǵaıbaq aýdany) ornalasqan Naıza Sarbasov atqarǵan. Sarbasovtyń sanksııasynsyz polısııa qazaqtardy qamaýǵa ala almaıtyn, ol sotta isti tyńdaıtyn» degen málimet beriledi.
Qazaq jýrnalıstıkasy ardagerleriniń biri, ólketanýshy Qýanysh Ormanov ta Naıza týraly qyzyqty málimet aıtady. «Naıza bolystyń jylqysy óte kóp bolǵan. Ol bireýde jaqsy aıǵyr bar dese, sony jigitterin jiberip, urlatyp alady eken. Úıirine qosyp bolǵan soń, aıǵyrdy ózine sińirmeı, ıesine tartý taralǵysymen qaıtaratyn bolǵan. Naıza jylqysynyń tuqymyn osylaı irilendirip, asyldandyryp otyrǵan», deıdi Qýanysh Tórebekuly. Jaıyq boıynda osyndaı yqpaldy, baı adamdar bolǵanymen de jalpy kóship-qonǵan qazaqtardyń jaǵdaıy HIH ǵasyrda, HH ǵasyrdyń basynda sonshalyqty jaqsy bolmaǵan. Jaıyq boıyna orys kazaktarynyń ornalasýyna baılanysty, qazaqtardy shuraıly jerden yǵystyrǵan. «Na Ýral-reke» degen kitapta: «Qazaqtar kıiz úıde turdy, keıbireýleri ǵana jer kepe qazyp aldy. Qystan aýyr, teńselip shyǵatyn olarǵa Spasskıı kentiniń kazaktary kómek beretin.Tońyp bara jatqan qazaq otbasylaryn olar ózderiniń jyly úıine kirgizetin. Jazda kazaktar olarǵa jer úı qazýdy, aǵashtan úı turǵyzýdy, baqsha salýdy úıretti. Tatý kórshiliktiń qaıtarymyna qazaqtar baı kazaktardyń malyn baqty» degen sypaıy joldardan ótken ǵasyrlardyń aýnap ketken paraqtaryndaǵy Jaıyq boıy qazaqtarynyń ezilgen aýyr turmysy seziledi. Qazbek Nuǵymanovtyń: «nesin aıtasyń, kóship-qonǵan atalarymyzdyń qolynda pýlemetke qarsy quryqtan basqa eshteńe de bolmaǵan. Odan bergi jerde orystyń saıasatyna qarsy birligi taǵy bolmady, sondyqtan quıqaly jerden shegine-shegine ketken» deýi bir tarıhtyń nobaıyn beredi.
Al qazir Chelıabi oblysynda 36 myńdaı qandastarymyz turady. Solardyń uılyǵa otyrǵan jeriniń biri Qyzyl aýdany ekenin aıttyq. Turmys-tirligi eshkimnen kem bolmasa da, tilden aıyrylyp barady. Jasy 70-80-nen asqan aǵa býyn ókilderi qazaq tilinde sóıleıdi. Odan keıingi býynda til shubarlana kele, sońǵy balalar taza orys tiline kóshken. Qazaq tilinde sóıleý túgili túsinbeıdi. Toıǵa kelgen dúıim jurtqa qandastardyń ana tilinen alystap bara jatqany týraly pikir tastaǵanymyzda, aqsaqaldar qamyǵa jaýap berdi.
– Jas kezimizde aldymyzda ata-anamyz, aǵalarymyz boldy. Biz – úıde taza qazaq tilinde sóılep ósken urpaqpyz. Balalarymyz da eptep ana tilde sóıleıdi. Biraq qazir nemere-shóberelerge kelgende bojydan aıyryldyq, bular tipti basqa adam sekildi. Qazaqsha bir sóz aıtsań, betińe qarap turady, balalarmen qazaq tilinde sóılesińder degendi olardyń ata-anasyna da aıta almaımyz. О́ıtkeni, olardyń da tili kóp sózge kelmeıdi qazir, – deıdi qonaqtyń biri Baqytjan Qypshaqbaıuly qarııa.
Ana tili tirliktiń tasasynda qalǵan qandastarda urpaq sabaqtastyǵy da álsiregenin jasyryp qajeti joq. Toı-tomalaq, qýanysh bolmaı turmaıdy. Mundaıda úlkender jaǵy bólek, jastar bólek bas qosady eken. Úılený, qyz uzatý toıynda bul qaǵıdaǵa, dástúrge aınalǵan. Eki býynda oı da, maqsat ta bólek, qıylyspaıtyn qos syzyq sekildi. Aǵa býyndy tilden aıyrylǵan urpaǵynyń bolashaǵy oılandyrǵanymen qoldan keler dármeni joǵyn bildirdi. Qazany ortaq bolǵan keńestik saıasat kezinde Qyzyldaǵy qazaqtar shetelde turmyz dep eseptemegen. Tipti, ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldaryna deıin Naǵaıbaq aýdanynda qazaq mektebi jumys istedi. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin «turymtaı tusyna» zaman keldi. Al qazir sanany turmys bılep turǵan syńaıly. Árkim óz sharýasyn terbetken, mal-janynyń amandyǵyn oılaǵan qandastarymyz til taǵdyryn ýaıymdaýdan buryn tirligin oılaıdy. Sanany silkip tastar serpilis baıqalmaıdy. Sý tynyp qalar ma eken?..
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI – QYZYL – QOSTANAI
Sýrette: Erǵalı jáne Maǵzıma Imanovtar
