Eldiktiń eń basty qaǵıdasy – tártip

– Qurmetti Qalmuhanbet Nur­muhanbetuly, Táýel­siz­dikke qol jetkizgen ýaqyt­tan bastap ishki ister sala­synda kóptegen ózgeris júze­ge asyrylyp, birneshe iri re­for­ma qabyldanǵany bel­gili. Osy jańa bastamalar men baǵyttar júıeni óz­derińiz kózdegen mejege kótere aldy ma?
– Ishki ister mınıstrligi sany jaǵynan da, atqaratyn mindetteri turǵysynan da eli­mizdegi eń iri quqyq qor­ǵaý organy ekeni belgili. Táýel­sizdikke jańa qadam bas­qan elimizde ishki tártip­ti nyǵaıtý, halyqtyń qaýip­siz­digin qamtamasyz etý eń basty mindetterge aınaldy. О́ıtkeni, sol ýaqytta jas mem­lekettiń shańyraǵyn shaı­qal­typ, tir­ligin tozdyrý­dy kózdegen toptar belsendi ju­mys jasaǵan edi. Olar ha­lyq­tyń berekesin alyp, túr­li aıla-sharǵylar uıym­das­tyryp, eldiń birli­gin álsi­retýge, ishtegi tártipsiz­dikti órshitýge tyrysty. Son­dyqtan ishki ister salasy jańa memlekettiń ishki tártibin nyǵaıtý, halyq­tyń tynyshtyǵyn saqtaý, qyl­mysqa der kezinde tosqaýyl qoıý sııaqty basty mindetterdi eshqandaı kedergisiz oryndaý úshin biqatar artyq qyz­met­terden arylýy tıis bol­dy. Soǵan baılanysty 90-shy jyldardyń basynda quqyq­tyq statıstıka men ar­naıy esepti júrgizý min­deti Bas prokýratýraǵa, saraptama júrgizý ókilettigi Ádi­let mınıstrligine, órt qaýip­siz­digin saqtaý óz aldyna bólek qurylǵan Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine berildi. Osyn­daı ózgeristerdiń nátıje­sin­de ishki ister salasy jańa zaman­ǵa laıyq jetile tús­ti. Elbasy­nyń kórsetken baǵy­ty, sara joly naq­ty táji­rıbede barlyq salada da ózi­niń ómirsheńdigin, kóre­gen­di­lik­pen tańdalǵan saıası usta­nym ekenin dáleldep shyqty. 
Budan soń Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi merzimge arnalǵan Quqyqtyq saıasat konvensııasyn júzege asyrý aıasynda Ishki ister mınıstrligi júıesin artyq qyzmetterden aryltý isi qaıta jalǵasqan edi. Sonyń nátıjesinde medısınalyq aıyqtyrǵyshtar densaýlyq saqtaý organdarynyń, al jasóspirimderdi ýaqytsha oqshaýlaý, beıimdeý jáne ońaltý ortalyqtary bilim berý júıesiniń quzyryna ótti. Kúzet salasy boıynsha bizdiń mınıstrlikte tek asa mańyzdy memlekettik jáne strategııalyq nysandardy kúzetý mindeti qaldy. Basqalary báse­kelestik or­taǵa berilgen bolatyn. Mu­nyń ishinde mindetti tehnı­kalyq baıqaýdan ótkizý de bar. Birden aıtý kerek, ishki ister sala­syndaǵy osyndaı ózgerister is júzinde ózin aqtady. Bul óte durys jasalǵan qadam bolǵanyn ýa­qyt­tyń ózi kórsetti. 
Negizgi mindetter sátimen oryn­­­­dalǵannan keıin qylmys­tyq at­qarý júıesi, tótenshe jaǵdaılar jáne taǵy basqa qyzmetter ishki ister organdaryna qaıtaryldy. Osyn­daı qadamdar salanyń qyz­met aýqy­myn keńeıtip, eldegi eń úlken quqyq­­tyq qurylym re­tinde nyǵaıa túsýimizge sep­tes­ti. Kóp salaly organǵa aınaldyq.
– О́zińiz aıtyp ótkendeı, ishki ister salasy – búginde kóp salaly quzyrly organ. Quqyq qorǵaýǵa qatys­ty mindetterden bólek, ha­lyqqa memlekettik qyz­metter kórsetýdi de júzege asy­rasyzdar. Bul  siz basqa­ratyn mınıstrlikke artyq júkteme emes pe?
– Suraqqa jaýap bermes úshin birqatar qyzmettiń ishki is­ter organdaryna qaıtarylý sebebin túsindire ketsem deı­min. Máselen, Ádilet mı­nıstr­liginde on jyldan asa ýaqyt bolǵan qylmystyq at­­qarý júıesin keri qaı­tarý – jedel jaǵdaıdy saýyq­tyrý boıynsha tez shara qoldaný qajettiligine jáne túzeý mekemelerindegi sottal­ǵan­dardy ustaý júıesi men tártibin retke keltirýge baı­lanysty júrgizildi. Biz osy mindetterdi abyroımen oryn­dap, qysqa ýaqyt ishinde sala­daǵy salǵyrttyqty jónge kel­­tirdik. Iаǵnı, mundaı min­­­det­­terdi atqarýǵa bizdiń áleýe­­ti­­miz tolyq jetkilikti eke­­ni is júzinde kórindi. 
Sondaı-aq, ádilet organdary­nan turǵyndardy qujat­tan­dyrý jáne tirkeý mindeti de bizdiń mı­nıstr­­likke osyndaı sebeptermen qaı­tarylǵan bolatyn. Búginde biz 39 túrli memlekettik qyzmet kór­­se­­te­miz. Jańa aıtyp ótken­deı, aza­­mat­­tarǵa jeke kýá­lik, tól­­qu­­jat resimdeý men tir­keýden bó­lek, meken­jaı anyq­tamasyn berý, aza­mat­­tyq qarýlardy tirkeý sııaq­­ty kóptegen memlekettik qyz­met­­ter kórsetiledi. Usynylatyn osyn­­daı qyzmetterge qolje­tilim­­dik­ti jaq­sartý úshin bir­qatar qyz­met­ter elek­trondy formatqa kóshi­ril­di. Ola­r­dyń bárin tikeleı «elekt­ron­dy úkimet» portalynan alýǵa bolady. 
Memlekettik qyzmetter­diń kóp bóligi HQO arqy­ly kórsetiledi. Al 12 oblys or­talyǵynda mamandan­dy­ryl­ǵan halyqqa qyzmet kór­setý ortalyqtary jumys isteı­di. Mundaı ortalyqtarda avto­kólik­ter tirkelip, olarǵa tehnı­ka­lyq tólqujattar beriledi. Kólik júrgizý kýrstarynda oqyp shyq­qan­­dar emtıhan tapsyryp, júr­gizý­shi kýáligin alady. Bola­shaq­ta osyn­daı HQO-ny taǵy tórt oblys or­talyǵynda ashý josparlanyp otyr.
– Qylmystyq atqa­rý júıesi Ishki ister mınıstr­ligi quzy­ryna berilgennen keıin keń kólemdi penıten­sıarlyq reforma júrgi­zilip kele jatqany belgili. Onyń búgingi nátıjesi týraly ne aıtar edińiz?
– Bul reformanyń negizgi maq­saty – qylmystyq saıasat­ty izgi­lendirý. Sol arqy­ly túzeý me­ke­melerindegi «túr­­me tur­ǵyn­dary­nyń» sanyn azaıtý kózdelip otyr. Osy maqsatty júr­gizilgen saıa­­sat­tyń nátıje­sinde búgin­­de túr­medegiler sany 1990-jyldarmen salystyrǵanda úsh ese azaıdy. Jańadan qabyl­danǵan qylmystyq zańnama bas bostandyǵynan aıyrýmen baılanysty emes jazalardy keńinen qoldanýǵa múmkindik berdi. Bul da túzeý mekemelerindegi sottal­ǵandardyń sanyn azaıtýǵa yqpal etkeni anyq. Elimiz 2016 jyly «túrme turǵyndary» sany boıynsha álemdik reıtıngte 62-shi orynǵa tústi. 1990-jyldary biz AQSh pen Reseı Federasııasynan keıin úshinshi orynda edik. 
Sońǵy jyldary QAJ ká­sip­oryndarynyń óndiristik-sharýa­shylyq qyzmetin jetil­dirý baǵy­tynda birqa­tar mańyzdy sharalar qabyl­danyp, sottalǵandarǵa qo­symsha jańa jumys oryn­­dary ashyldy. Qazirgi qol­da­nys­taǵy zańnama sottalǵandarǵa tipti jeke kásipkerlik qyz­metpen aınalysýǵa da múm­kindik beredi. Munyń qan­sha­lyqty mańyzdy ekeni túsi­nikti. Jumys istegen nemese kásippen aınalysqan sot­talǵan­dar ózderiniń otbasyna kómektesip, bostandyqqa shyq­qan­sha ózine qajetti qarjy jınaý múmkindigine de ıe bolady. 
Sottalǵandar qonys-kolo­nııa­lar ishinde 35 túrli maman­dyq bo­ıynsha kásiptik bilim alady. Sonyń nátıjesinde olar bostandyqqa shyqqanda qoǵamǵa tez beıimdeledi, óziniń oqyǵan mamandyǵy boıynsha jumys taýyp, tolyqqandy azamat retinde qalyptasýyna múmkindigi mol. Shartty túrde sottalǵan­dar­dy, sondaı-aq bostandyǵy shek­telgen­derdi, merziminen shartty túrde bosaǵandardy qadaǵalap, baqylaý mindetin atqaratyn probasııa qyzmeti de damý ústinde. Jergilikti atqarýshy organdarmen birge, olardyń jumysqa turýyna, emdelip, bilim alýyna, belgili bir kásip­ti meńgerýine jáne quqyqtyq járdem alýyna septesemiz. 
– Tótenshe jaǵdaılar jónin­degi mınıstrliktiń mindet­teri men ókiletteri IIM-ge berilgeli de úsh jyl ótken eken. Jańa komı­tet­tiń jumysy qalaı júr­gizilýde?
– Tótenshe jaǵdaılar jónin­degi komıtet quramyn­da qazir 16 ámbebap qutqarý­shylar bólimshesi bar. Oǵan jedel qutqarý jáne sýda qutqarý qyzmetteri birik­tiril­gen. Qazirgi ýaqytta qut­qarý­shylar men órt són­dirý bólimsheleriniń tehnı­kalyq jabdyqtalý deńgeıin kóterý baǵytynda jumystar júrgizilýde. Tótenshe jaǵ­daı­lar jónindegi komıtet­tiń adamdardy qaýip-qater­­ler­den qutqarý jáne qorǵaý baǵy­tynda jınaqtaǵan jumys táji­rıbesi mol. О́tken jyldar ishinde qutqarýshylar 320 adamdy qıyn jaǵdaıdan alyp shyqty. Otyz myńnan astam zardap shegýshige medısı­nalyq kómek kórsetip,  jalpy quny 1 mıllıon teńge bola­tyn apattyq-qutqarý ju­mys­taryn júrgizdi. 
Al órt sóndirýshiler bóli­mi jylyna 1,5 myń adam­nyń ómirine arasha túsip, 20 myń­nan astam adamdy qaýip­siz jerlerge kóshiredi. Tóten­she jaǵdaı týyndaǵanda jedel medısınalyq den qoıý júıesin damytý jumystary da jalǵasýda. Medısınalyq apat ortalyǵynyń medısına qyzmetkerleri men psıhologtary Qazaqstan men shetel­derdegi qyryq shaqty iri tótenshe oqıǵalarǵa qaty­syp, me­dısınalyq-sanıtarlyq jaǵ­­daıdy saýyqtyrýǵa óz úlesterin qosty, 20 myńnan as­tam zardap shegýshige bilik­­ti medısınalyq jáne psıho­lo­gııalyq járdemin tıgizdi. 
Qaýipti jol ýchaskelerinde 40 shaqty medısınalyq qut­qarý pýnktteri qurylǵan bola­tyn. Osy pýnktterdiń brı­gadalary jol-kólik oqı­ǵalarynan zardap shekkender­ge medısınalyq kómek kór­setedi. Osyndaı pýnkt­ter qu­rylǵannan beri 17 myńnan astam zardap shegýshige tıisti járdem jasalǵan. 
– Elimizdegi qylmys deńgeıin tómendetý jáne qoǵam­dyq qaýipsizdikti art­tyrý baǵytynda 2012 jyl­­dan bastap usaq buza­qy­lyqqa «múldem tóz­beý­shilik» saıa­sa­ty iske asyryla bastady. Sol kezde birqatar qoǵamdyq uıym­dar «qazir ýaqytsha ustaý oryn­daryn­da kópshilik jerde she­mish­ke shaǵyp, kóshede qaǵaz laq­tyr­ǵandary úshin otyrǵandar kóp» dep baıbalam salyp edi. Búgin­de halyq usaq buzaqylyq ta jazalanýǵa jatatyn qu­qyq buzý­shylyq ekenin jaq­sy túsingen syńaıly. Halyq­tyń quqyqtyq sanasyn osyndaı deńgeıge kóterý ońaıǵa túspegen shyǵar? 
– Usaq buzaqylyqqa «múldem tózbeýshilik» qaǵı­dasy óz bastaýyn Elbasy­nyń «Qazaqstan-2050 Stra­te­gııasy – qalyptasqan mem­­lekettiń jańa saıası baǵy­ty» Joldaýynan bastaý alady. Osy Joldaýda Elba­sy eli­mizdegi qyl­mystyń deńgeıin tó­mendetý jáne qoǵamdaǵy qaýip­sizdikti joǵary deńgeıde qamta­ma­syz etý baǵytynda naqty tapsyr­malar bergen bolatyn. Túsine bil­gen adamǵa tapsyrmanyń mánisi tereńde. Osy oraıda qazaq­tyń áıgili batyry Baýyrjan Momysh­ulynyń «Tártipsiz el bolmaıdy, tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy» degen ataly sózi eske túsedi. 
«Nóldik tózimdilik» qaǵı­dasy qalyptaspas buryn bizde qoǵamdyq oryndarda spırttik ishimdikter ishý, kez kelgen jerge qoqystardy laqtyra salý, kóshedegi usaq buzaqylyqtar asa bir úlken zań buzýshylyq retinde qaralǵan joq. Biraq osyndaı usaq buzaqylyqtardyń keıin úlken zardaptarǵa uryndyratynyna ózimiz talaı kýá bolǵanbyz. «Usaq-túıekterge» zań júzinde tyıym bolmaǵan soń jalpy qoǵamdyq ortanyń da mádenıeti tómendep bara jatqan edi. Bolmashy buzaqy­lyqtar qalypty jaǵdaı retinde qabyldanyp, etimiz úırene basta­ǵan­dyqtan, qo­ǵam­nyń jalpy tártibi de tómen­dedi. Atamyz aıtqan sóz ras, eldi tártipsizdik jaı­laǵan soń, berekeden, eldik­ten aıyrylatyn edik. Bizde «nóldik tózimdilik» qaǵıdasy Elbasynyń kóregendigi ar­qa­synda der kezinde qabyl­dandy. 
Árıne, basynda ózińiz aıt­qan­daı, eldiń tynyshtyǵy buzyl­ǵanyn qalaıtyn keıbir toptar «búginde bolmashy nárselerge bola jazaǵa tartylyp jatqandar kóp» dep baıbalam saldy. Alaıda, alǵa jyljyǵan ýaqyt munyń bári óte durys sheshim bolǵanyn dáleldedi.  
– Polısııa qyzmet­ker­leri usaq buzaqylyqtarǵa, qoǵamnyń tynyshtyǵyn buzatyn áreket­terge der kezin­de shara qol­danýy arqa­synda, eldegi jalpy qyl­mystyń deńgeıi tómen­degeni baı­qalatyn sekildi kórinedi bizge. 
– Saqshylar tek usaq bu­za­qy­lyqtardy anyqtap, sha­ra qol­danýmen shektelgen joq, onyń aldyn alý baǵytynda keshendi jumystar júrgizdi. Halyqpen jıi kezde­sý­ler ótkizip, usaq buzaqy­lyq­tardyń ózine zań júzin­de qan­daı jaza qoldanylatynyn túsindirdi. Mundaı jumys­tarǵa qoǵamnyń nazaryn aýdarý úshin túrli is-sharalar ót­kizildi. Jyl saıyn respýblıka aýmaǵynda «tártipsizdik pen quqyq buzýshylyqtarǵa «nóldik tózimdilik» qaǵıda­syna qatys­ty aksııalar uıym­das­tyryldy. Qoǵam­dyq oryndarda ornatylǵan aq­parattyq ekrandarda, telearnalarda da osy qaǵıdaǵa baılanysty beınejazbalar únemi kórsetiledi. 
Bul baǵyttaǵy jumystar áli de jalǵasýda. Sonyń nátı­je­sin­de halyqtyń quqyq­tyq saýaty búginde burynǵy­sy­nan áldeqaıda joǵarylady. Qoǵamdaǵy usaq quqyq buzý­shy­lyqqa turǵyndar­dyń ózi tózbeıtin dárejege jetti. Qazirgi ýaqytta shetelderden kelgen qonaqtar jalpy elde tártip baryn, turǵyndar­dyń quqyqtyq sanasy joǵary ekenin birden baı­qaıdy. Bizdegi halyqtyń qoǵam­dyq oryndarda júrip-turý mádenıeti joǵary qa­lyp­tas­qanyna eriksiz tańda­nyp jatady. Osyndaı jo­ǵary mádenıet, biryńǵaı tártip elimizdiń zańyn syılaý, soǵan sózsiz moıynsuný nátı­jesinde keldi ǵoı. Son­dyqtan zań talaptaryn túsin­dirý, quqyqtyq saýatty odan ári kóterý baǵytyndaǵy ju­mystardy toqtaýsyz júr­gize berýge tıispiz. Sonda tártip burynǵysynan da nyǵaıa túsedi. Al tártip – el­dik­tiń eń basty qaǵıdasy!
– Ishki ister salasy ótken jyldy da iri ózgeristermen bastap, jergilikti polısııa qyzmetin damytýdy qolǵa alǵan edi. Jańa ózge­ris polısııanyń qoǵammen óz­­ara ashyq baılanysqa túsý saıa­­satyn jetil­dirýge septi­gin tıgizdi me?
– Tıgizgende qandaı! Qu­qyq­tyq tártipti qamtamasyz etý­diń jer­gilikti jerdegi jańa úlgisi sol aýmaqtaǵy halyqtyń bas­ty ókil­deri men polısııa qyzmetker­leri ara­syndaǵy ózara is-qımyldy burynǵydan da jandandyra tústi. Jergilikti polısııa qyzmetiniń basshy quramyn ákimder men máslıhat depýtattary taǵaıyndaıdy. Sol sebepten Jergilikti polısııa qyz­metiniń basshylary jylyna bir ret halyqtyń aldynda, eki-eki retten ákimniń jáne máslıhat depý­tattarynyń aldynda esep beredi. Olardyń jumys sapasyna da jergilikti máslıhat pen halyqtyń ókil­deri ózderi baǵa beredi. 
Jergilikti jerdegi osyndaı úlken qaýymdastyqtar polısııa qyzmetin tikeleı qadaǵalap otyrǵan­dyqtan, tártip saqshysy jumy­synyń ashyqtyǵy men tıim­diligi de artyp keledi. Jer­gi­lik­ti polısııa qyzmetine qoǵamdyq jáne jol qaýipsizdigin qam­ta­masyz etý, ıývenaldyq, tabıǵatty qorǵaý, áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý qyzmetimen qosa, qabyl­dap-taratý jáne arnaıy qabyl­daý bólimderiniń jumysy da júktelgen.
Jergilikti polısııa qyz­metiniń iske kiriskenine bir jarym jyldaı ýaqyt ótse de, búginde kóńil kón­shi­terlikteı nátıjeler bar. Bul polısııa qyzmeti jergilik­ti mańyzdy máselelerge oraı jospar­la­nyp, sol baǵytta jumys ja­saıtyn bolǵandyqtan, aı­maq­taǵy ákimder de jaqsy nátıjege jetýge múddelilik tanyta bastady. Jergilikti polısııa qyzmetiniń materıal­dyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýda belsendiligi artty.
Jalpy polısııa qyzmeti­niń ashyq­tyǵyn qamtamasyz etý másele­sine keletin bolsaq, ol bizde jaqsy jolǵa qoıyl­ǵan. IIM-niń resmı saıty kóp jyldan beri halyqqa qajetti aqparatty der kezinde taratyp keledi. Bul saıttan ýchaskelik polısııa pýnktteriniń mekenjaıyn, qoldy bolǵan uıaly telefondar, aıdap ketken avtokólikter, ákimshilik quqyq buzýshylyqtar úshin bereshek aıyppuldar jóninde jáne basqa máselelerge qatysty aqparatty der kezinde bilýge bolady. Al «Ishki ister mınıstriniń blogyna» tur­ǵyn­dar ózderin mazalaǵan suraq­taryn tikeleı qoıyp, oǵan tıisti jaýaptar men túsiniktemeler alyp otyrady. 
Buǵan qosa, IIM BAQ-qa kún­delikti monıtorıng júr­gizip, ishki ister organyna qatysty birde-bir synı ma­qalany nazardan tys qal­dyrǵan emes. Árbir aımaqtyq IID-de senim telefony orna­tylǵan. Kelip túsken habar­larǵa, synı maqalalarǵa der kezinde tıisti tekserýler júrgizilip, qajetti sharalar qabyl­danady. Zańdylyq pen tár­tipti buzǵan qyzmetker­ler qatań jazaǵa tartylady. Mundaı fakti­lerdi biz qoǵamnan jasyrmaımyz. Aıqyndyq pen ashyqtyq qana jaqsy jumys nátıjesine jetkizedi dep oılaımyn.
– Jalpy, Ishki ister mı­nıstr­­ligi polısııa qyz­me­tiniń ashyq­ty­ǵy­na qan­sha­lyqty kóńil bólip otyr? 
– Osy maqsatta mınıstrlik deń­geıinde ishki ister organdary qyzmeti máseleleri boıynsha Qoǵamdyq keńes qurylǵan bolatyn. Bul qurylym arnaıy qabyldanǵan «Qoǵamdyq keńester týraly» Zań aıasynda jumys isteıdi. Onyń 12 múshesi azamattyq qoǵam ókili bolsa, 5-eýi IIM-niń ókili. Buǵan qosa, óńirlerdegi ishki ister departamentterinde de konsýltatıvti-keńesshi organdar qurylǵan edi. Mun­daı qoǵamdyq uıymdar­dyń ókildigine qoǵam qaıratkerleri, elge belgili adamdar, halyqaralyq jáne res­pýb­lıkalyq qoǵamdyq uıym­dardyń ókilderi, quqyq qorǵaý­shylar men salanyń arda­ger­leri tartyldy. Osy­nyń bári óz kezeginde ishki ister salasynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, halyqtyń ókilderimen bir­lesip belsendi jumystar atqarýǵa múm­kindik berip otyr. 
Halqymyzda «keńesip pishken ton kelte bolmas» degen maqal bar, ártúrli salada bilim-biligi, aqyl bıigimen tanylǵan azamattarmen qoıan-qoltyq keńes júrgize otyryp, quqyqtyq tár­tip pen halyqtyń qaýipsiz­di­gin qamtamasyz etýge qatysty barlyq máseleni tereń talqyǵa salamyz. О́ıtkeni, bizdiń eń basty mindetimiz – ádilettiń aq jolyn saqtap, Ar men Namystyń týyn bıik ustaý, halyqqa adal qyz­met etý. Bul dástúrlerdi bizden bu­ryn­ǵy ardager-aǵalarymyz be­rik saq­taǵan, endi ony bolashaqqa laıyq­ty jalǵastyrý – kıeli paryzymyz!
– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Samat MUSA, 
«Egemen Qazaqstan»