«Eńbek qaı elde de eleýsiz qalmaıdy»

– Ereke, shet elde júrip joǵary laýazym atqarǵan qazaqtardyń bi­ri­siz. Jalpy, Alataýdyń arǵy be­ti­ne qaı jyldary, qandaı jaǵdaıda qonys aýdardyńyzdar?
– Meniń arǵy atalarym Qazaq­stan­nyń qazirgi Qara­ǵan­dy oblysynyń aý­ma­ǵyn­da turǵan. Otyzynshy jyl­dar­da­­ǵy zobalań kezinde taǵdyr daýyly aıdap, Arqa jerinen Qyrǵyzstanǵa qo­nys aýdarǵan eken. О́zim 1961 jy­ly Qyrǵyzstannyń Shý oblysynda dúnıege keldim, mektepti sonda bi­tir­dim. Eńbek jolyn qarapaıym kolhoz­shy bolyp bastadym, brıgadır boldym, eńbek ete júrip, komsomolǵa qa­byl­dandym. Áskerı boryshymdy óte­gennen keıin Bishkek qalasynda jo­ǵary bilim aldym. Keıinirek AQSh-taǵy Boston ýnıversıtetin «Zań shy­ǵarý» mamandyǵy boıynsha tá­mam­dadym. 
Jalpy, qaı elde, qaı jerde júrse de, eńbegi men óziniń kúsh-qaıratyna sengen adam eleýsiz qalmaıdy. Qyrǵyz eline, halqyna qolymnan kelgenshe eń­be­gimdi sińirdim, aıanyp qalǵan jerim joq. Sonyń arqasynda biraz laýazym­dy qyzmet atqardyq. ­Áli de attan tú­se qoıǵanym joq, eldiń qoǵamdyq-saıa­sı ómirine qatysty jumystarǵa qo­lymyzdan kelgenshe atsalysamyz degen josparymyz bar. 
– Qyrǵyzstandaǵy qazaqtar qaý­ymdastyǵyna basshylyq jasa­ǵa­nyńyzǵa biraz jyl boldy. Ol jaq­taǵy aǵaıyndardyń hal-ahýaly qa­laı?
– Qudaıǵa shúkir, ol jaqtaǵy qan­das­t­arymyzdyń hal-ahýaly jaqsy, esh­kimnen kem ómir súrip jatqan joq­pyz. Qaýymdastyq quramynda qa­zir 40 myń qazaq bar. 40 myń qa­zaqtyń 13 myńy – Bishkekte, 14 my­ńy – Shý oblysynda, 8 myńy – Ys­tyq­kólde, 4 myńy Talas oblysynda sho­ǵyrlanǵan. Ár oblystaǵy qazaq­tar­dyń kóshbasshylary bir-birin biledi, jaqyn qatynas ornatqan. 
Qyrǵyzstanda saıası qyzmetterde, ǵylymda, mádenıet, rýhanııat, sport sa­lalarynda júrip elge tanylǵan qan­dastarymyz jeterlik. Qazirgi Jogorký kenesh quramynda Ekmat Baı­paqpaev pen Gúlshat Asylbaeva degen eki qandasymyz depýtat, Konstıtýsııalyq sotta bir aǵamyz bar. Eńbek erleri, ǵylym doktorlary to­lyp jatyr. Eńbek etken, óz kúshine sen­gen qazaqtardyń jaǵ­da­ıy jaqsy. Qazaqstanmen de baı­la­nysymyz jaqsy, qalaǵan aq­pa­ratymyzdy qajetimizshe ala alamyz. Qaýymdastyqtyń qa­zaq tilinde shyǵatyn «Alash» at­ty ga­ze­ti bar, ózimizdiń baspamyz bar. Qa­­zaq­tardyń Dostyq úıi Bish­kek­tiń Or­ta­lyq ala­ńy­nyń dál janyn­da, Má­denıet mını­strliginiń ǵı­ma­ra­tyn­da orna­las­qan. Prezıdent saraıyna, Jogorký keneshke jaqyn jerdemiz. 
Buǵan deıin tórt Quryltaıdyń tór­teýine de delegasııa jibergen edik, besinshi quryltaıǵa 40 myń adam­nyń amanatyn arqalap jıyrma adam kel­dik. Jıyrma adamnyń jarty­sy­na jý­yǵyn belsendi jastardan ja­saq­ta­dyq, atajurtpen baılanysyn arttyra bergenderi durys. 
– Qazaqstanda bolyp jatqan oqı­­ǵalardy ol jaqtaǵy qan­das­ta­rymyz qalaı qabyldap jatyr?
– Qazaq elinde bolyp jatqan ja­­ńa­­lyqtardyń bárinen habardarmyz, aqparat alý jaǵynan eshqandaı kedergi joq dep aıta alamyn. Ásirese, jaq­sy jańalyqtarǵa qashannan qula­ǵymyz túrik júredi.  Jaqynda ǵana EKSPO kórmesi bastalǵanyn qýana qabyldadyq. Shyny kerek, ol jaqtaǵy aǵaıyn da EKSPO-ny bes jyl boıy júregimiz lúpildep kúttik. Ortalyq Azııa­da birinshi ret bizdiń elimiz ótk­iz­ge­nin estip, qatty tolqydyq. Ke­she osy jaq­qa júrerde de «EKSPO-ny kórip qaı­tyńdar» dep qaldy eldegi azamattar.
– Irgedegi elsizder, EKSPO-ǵa ádeı­ilep kelip ketýge nıettiler kóp shy­ǵar?
– Kelemiz dep qulshynyp júrgender de, osyǵan deıin kelip ketkender bar. Naq­ty sany týraly eshteńe aıta almaı­myn biraq. О́zim eki aı buryn sáýi­r­de kelip, ázirlik barysymen tanystym, keshe biraz araladym.
Sáýir aıynda «Astana EKSPO-­2017» kompanııasynyń bas­shy­­­sy Ahmetjan Esimovtiń atyna Qyr­ǵyz­standaǵy qazaq dıasporasynyń aty­nan arnaıy hat jibergenbiz. Buıyrtsa, Bishkekten Astanaǵa «Dos­tyq» poıyzyn shyǵaryp, kórmege týrıs­ter ákelsek deımiz. Bul másele qazir qarastyrylyp jatyr, sheshilip qalady dep senip otyrmyn. 
– Siz Jogorký keneshtiń eki sha­qy­ry­lymynda depýtat bolyp saıl­an­dyńyz...
– Qyrǵyzdar aǵaıyndar dostyqqa adal, eńbekti baǵalaıdy, belsendi. Eń alǵash 1995 jyly Jogorký kenesh depýtattyǵyna saılaýǵa tústim. Shý oblysy Aksý okrýginen túsken jeti úmit­kerdiń ishinde 35 myńǵa jýyq adam­nyń daýsyn jınap, birinshi oryn aldym. Daýys berýshilerdiń 90 paıyzy qyrǵyzdar edi, al 7 úmitkerdiń ishindegi jalǵyz qazaq edim. Kolhozda ekonomıst bolyp isteıtin qarapaıym adamdy jergilikti halyq kóterip ketti. Maǵan daýys bergenine qarap, eńbekti baǵalaǵanyn túsindim. Menen keıin ekinshi nátıje kórsetken úmit­ker-­
ge ­6 myńǵa jetpeıtin adam daýys beripti. 
Ekinshi ret taǵy da sol okrýgten saılaýǵa qatystym. 28 myńnan astam daýys jınap, taǵy bir shaqyrymdaǵy Jogorký keneshke depýtat boldym. Úshinshi ret saılaýǵa Bishkektegi Ýnı­versıtetskıı okrýginiń atynan qa­tysqan edim. Depýtattyqqa ótýge 270 daýys jetpeı qaldy.
– 2011 jyly Qyrǵyzstandaǵy pre­zıdent saılaýyna qatysýǵa nıet bildirgen edińiz. Alaıda, jo­ly­ńyz bolmady. Sol joly neden súrindińiz?
– Prezıdenttik saılaýǵa qatysýǵa nıettengenim ras. Biraq tirkeý kezindegi qıyndyqtarǵa baılanysty saılaýǵa qatysa almadym. Emtıhan tapsyrý kezinde súrindim. О́kinishke qaraı, orta mektepte, ınstıtýtta oryssha oqydym, qyrǵyz tili bolǵan joq. Qyrǵyzsha jaqsy sóılep, jaza alǵanymmen, keremet bilemin dep aıta almaımyn. Sol qıyndyq týǵyzdy. Degenmen, joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, áli de attan túse qoıǵan joqpyn. 
– Qyrǵyzstandaǵy halyqtyń jaǵdaıy qalaı?
– Halyqtyń jaǵdaıy Qazaqstanmen salystyrǵanda nasharlaý. Qazaqstanda birinshi – ekonomıkaǵa, sodan keıin saıa­satqa kóńil bólinse, Qyrǵyzstanda saıa­sat – birinshi, ekonomıka sodan keı­ingi orynda. Degenmen, demok­ra­tııalyq baǵytty betke alyp damyp kele jatyrmyz, buıyrtsa áleýmettik-ekonomıkalyq ahýal da jaqsara túsýi tıis. 
– Ol jaqtaǵy aǵaıyndar ata­jur­t­qa kelýge asyǵyp otyr ma?
– Árıne. 2000 jyly statıstıka boıynsha alpys myńnan astam qazaq bolsaq, qazirgi sanymyz 48 myń shamalas. Eki el irgeles bolǵandyqtan, eki­jaqty qatynastar da jaqsy. Ásirese, jastar Qazaqstanda oqýǵa, jumys isteýge qumar. Almatydaǵy ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ-da, Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıtetinde, Nazarbaev ýnı­­­versıtetinde bilim alatyn jas­ta­ry­myz bar. Bilim jáne ǵylym mı­nı­s­trligi Qyrǵyzstannan kelgen qazaq jastarynyń daıyndyq kýrstarynan ótýine jaǵdaı jasap otyrǵany da úlken kómek. 
Jalpy, Qyrǵyzstandaǵy qazaq­tar Qazaqstanǵa qonys aýdarýǵa qul­­shynyp otyr. Qazaqtar túgili, qyr­ǵyz­dardyń ózi kóship kelýge qarsy emes.
– Qazaqstanda týystaryńyz bar ma?
– Otyzynshy jyldary Alataý asyp ketkenimizde elde qalǵan aǵa­-
ı­yn­darymyz bar, solarǵa kelip tu­ra­myz. Úlken ulym ál-Farabı atyn­daǵy QazUÝ-dy bitirip osynda qal­dy, Qazaqstan azamattyǵyn aldy. Ke­li­ni­miz – Shymkenttiń qyzy. 
Qyrǵyzstanda da sharýa bastan asa­dy, qaıta-qaıta kelýge qol tıe bermeıdi. Zeınet jasyna jetkennen keıin Qazaqstannan shyqpaı qoıatyn shyǵarmyn.
– Áńgimeńizge rahmet. 

Áńgimelesken 
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»