Mysaly, Almaty qalasyndaǵy Ortalyq kıno-fotoqujattar jáne dybys jazý arhıvinde, shynyn aıtqanda, orasan baılyq jatyr. Alǵashqy kınosıýjetterden bastap 1991 jyldarǵa deıingi elimizde túsirilgen kórkemsýretti, derekti, anımasııalyq fılmder týraly jazba qujattardyń barlyǵy sodan tabylady. HIH ǵasyrdyń sońynan bergi dybystyq jáne beınemuralar tarıhy jınaqtalǵan (jarty mıllıonǵa jýyq saqtaý birlikteri) respýblıkadaǵy birden-bir mamandandyrylǵan arhıv qory keshe men keleshekti jalǵap turǵan altyn kópir ispetti qyzmet etýde. Osyǵan baılanysty, 2001 jyly «Asyl mura» jobasy aıasynda muraǵat alǵash ret, tehnıkalyq jaı-kúıi nashar dybystyq jazbalardy tyńdaýǵa, qalpyna keltirýge, sandyq tasyǵyshtarǵa aýdarýǵa múmkindik beretin jabdyqtar alǵan eken. Munan keıin de qordaǵy baǵa jetpes baılyqty kóz qarashyǵyndaı saqtap, keıingi urpaqtyń rýhanı azyǵyna aınaldyrý ıdeıasy, ol úshin zamanaýı tehnologııanyń ozyq úlgilerine kóńil bólý esh báseńsigen emes. Arhıv qoryndaǵy kınohronıkalardy saqtaýdyń munda ózgeshe ádis-tásilderi paıdalanylady. Derek boıynsha eń alǵashqy kınoqujat 1925 jyly tirkelipti. Kınodokýmentalıstıkadan «Qazaqstan ómiri men turmysy» (1927 jyl), «Túrksib», «Alǵashqy poez» (1929 jyl), «Altyn jaǵalaýlar», «Ulttyq polk», «Túrksibtiń ushtasýy», «Túrksib ashyq» (1930 jyl) tárizdi dybyssyz, sýbtıtrleri bar kınolar saqtaýly.
Sonymen qatar, jańaǵy fılmderdiń ádebı, rejısserlik ssenarıılerinen bastap (qansha nusqasy bolsa da), fılmniń túsirilip bolǵanǵa deıingi barlyq qujattaryn osy jerden taba alasyz. Tipti, fılmniń túsirilimine ketken qarjynyń býhgalterııalyq esepshottary, ártúrli túsiniktemeler men ótinishterge deıin. Keıbir fılmderdiń ádebı, rejısserlik ssenarııleriniń birneshe nusqasy bar jáne ár nusqa boıynsha kınostýdııanyń ssenarıı bóliminde, Kórkemdik keńeste birneshe dúrkin talqylanǵan hattamalary saqtalǵan. Oǵan montaj aldyndaǵy túsirilgen kınomaterıaldar men montajdan keıingi daıyn fılmdi talqylaýdyń hattamalaryn qosyńyz.
Osydan eki-úsh jyl buryn sol arhıvte biraz fılmderge qatysty qujattarmen tanysýǵa múmkindik boldy. Sondaǵy bir túsingenimiz – jalpy óner tarıhyndaǵy birde-bir qubylystyń óz-ózinen paıda bolmaıtyny. Onyń qandaı da bir sebepteri bolady. Sol joly 1960 jyldyń 4 aqpan kúni shyqqan «Ssenarlyq jumysty jaqsartýdyń is-sharalary» atty taqyryptaǵy buıryqtyń kóshirmesimen tanysýǵa múmkindik boldy. Onda kınostýdııalardaǵy ssenarlyq bólimderdiń jumysyn synaı otyryp, kınodramatýrgııa salasyndaǵy jumysty jolǵa qoıýdyń sheshimi retinde jazýshylardyń shyǵarmashylyǵyna súıený kerek ekendigine nazar aýdarylady. Jazýshylardyń kınoǵa kelýi týraly másele qozǵalady. Al bul kınodramatýrgııa jumysyn jaqsy jolǵa qoıýdyń birden-bir joly delingen. Nátıjesinde kıno ónerine qazaq ádebıetiniń belgili ókilderi tartylady. 1960-1970 jyldary Ǵabıt Músirepov, Ákim Tarazı, Oljas Súleımenov sekildi qazaq ádebıetiniń basqa da kóptegen belgili ókilderi «Qazaqfılm» kınostýdııasynda jumys isteıdi. Kóptegen klassıkalyq fılmderdiń ssenarıı avtorlary boldy. Jáne sol 60-jyldardyń basynda ádebıet shyǵarmalary boıynsha ekrandaýdy qolǵa alý kerek degen de buıryq shyǵady. Al munyń sońy, bárimizge belgili, «Meniń atym – Qoja», «Arman – ataman», «Qyz Jibek», «Qarash-Qarash oqıǵasy» sııaqty taǵy da basqa kóptegen klassıkalyq fılmderdiń dúnıege kelýimen ulasty. Tipti, sol arhıvtegi qujattardyń negizinde fılmniń túsirilý tarıhyn jazýǵa bolady.
Bul máselege nelikten nazar aýdarylyp otyr? Osy bizdegi memlekettik bolsyn (árıne, «Qazaqfılmde» túsirilgen fılmderdiń materıaldary kınostýdııanyń arhıvine ótkiziledi. Biraq, joǵaryda aıtyp ótkendeı, qazir asa mańyzdy bolyp kórine bermeıtin, elý jyldan soń taptyrmas qundy dúnıege aınalatyn bir bet qaǵazdaǵy jazbaǵa deıin saqtalyna ma?), jeke kınostýdııalarda bolsyn, sońǵy jıyrma-jıyrma bes jylda túsirilgen fılmderdiń barlyq materıalyn qyryq-elý jyldan keıin izdegen adam taba alar ma eken?..
О́ıtkeni, kınoarhıvte saqtalǵan materıaldar ótkenimizdi búginge jalǵap, búgingimizdi erteńge amanattaý úshin óte-móte qajet ekeni belgili...
Názıra RAHMANQYZY,
kınotanýshy, ónertaný kandıdaty
