Qysqasy, zamananyń kókeıkesti máselesine oraı, «Kasperskıı zerthanasy» +18 aqparat, áleýmettik jelilerdegi qaýipti toptar, onlaın-qýdalaý tóńireginde irgeli zertteýler júrgizip, ınternetten keletin kesapattar týraly resmı málimdep otyr.
Byltyrdan beri 21 elde saýaldama júrgizgen «Kasperskıı zerthanasy» zertteýine qaraǵanda, Qazaqstanda ata-analardyń 57 paıyzy balalarynyń ınternetke táýeldi bolýynan qaýiptenedi. Jáne balalarynyń áleýmettik jelilerden jasyna saı kelmeıtin aqparatty qaraıtynyna alańdaıdy. О́kinishtisi, jaǵdaı osyndaı bolyp turǵanyna qaramastan, áli de mańdaıyna tımegen áke-shesheniń kópshiligi balalardyń ınternet-qaýipsizdigine jetkilikti kóńil bólmeıdi. Al Qazaqstandaǵy ata-analardyń 18 paıyzy óz balalarynyń jelidegi is-áreketi jaıly eshteńe bilmeıdi. Muny naqty zertteýler aıǵaqtap otyr.
Ne desek te, ınternettiń kishkentaı qonaqtaryn torýyldaıtyn qara nıetti toptar jetkilikti. Úıdegi jetkinshek ul men qyz +18 kontentimen kezdeısoq nemese ádeıi kezigýi múmkin. Bul jerde áńgime pornografııalyq paraqshalar týraly ǵana emes, esirtkiler men sýısıd, zorlyq-zombylyq kórinisteri men qaýipti hobbı týraly da bolyp otyr. Áleýmettik jelilerde jasóspirimder beıtanys adamdarmen jıi sóılesedi. Munyń ózi olarǵa qaýip tóndiredi: monıtordyń arǵy jaǵynda otyryp alyp, balamen onyń qurdasy retinde tanysatyn adamnyń kim ekeni beımálim. Ata-ananyń oıynqumarlyq, fıshıng, zııandy baǵdarlamalar sııaqty eresekterge tán dertterdiń balalarǵa da ońaı aýyz salatynyn qaperde ustaǵany abzal.
«Kasperskıı zerthanasy» sarapshylary Qazaqstandaǵy jas ınternet-qoldanýshylar qyzyǵatyn jaıttardy zertteı kele, olardyń ınternet-belsendiliginiń 77 paıyzy qarym-qatynas quraldaryna, ıaǵnı kóp jaǵdaıda áleýmettik jelilerge qatysty ekenin anyqtady. Qazaqstandaǵy nómiri birinshi áleýmettik jeli – «VKontakte» (oǵan barlyq osyndaı saıtqa kirý kóleminiń 65% tıesili). Salystyrar bolsaq, «Odnoklassnıkıge» áleýmettik jelilerge qosylýdyń jalpy kóleminiń 25%-y, Facebook-ke tek 6%-y tıesili. Ár alýan qaýip-qaterdiń basym bóligi joǵarydaǵy áleýmettik jelilerde shoǵyrlanǵan. Balalar úshin keń taraǵan ári jyldam kúsheıip kele jatqan qaýip.
Soraqysy sol, «VKontakte» jelisindegi esirtkiler, alkogol, qatygezdik, anoreksııa, porno, sýısıd, qarý-jaraq jaıly aqparattary bar toptar men «vpıskalar» qazir ońasha úıde ótetin keshterde tanymal jáne oǵan keı jaǵdaıda kez kelgen adam qatysýy múmkin.
«Bir jaǵynan alǵanda áleýmettik jeliler balalar úshin sonshalyqty qaýipti emes. Kerisinshe, bul – olardyń óz qurdastarymen qarym-qatynasy men álemdi tanýdyń erekshe ádisi. Biraq ómirlik tájirıbesiniń joqtyǵynan balalar áleýmettik jelilerdegi qara nıetti áreketterdiń keleńsiz saldaryna urynyp qalatynyn uǵa bermeıdi. Bul jaıt balanyń psıhologııasyna, jeke basynyń qaýipsizdigine qater tóndirýi múmkin», – deıdi «Kasperskıı zerthanasynyń» balalardyń ınternet-qaýipsizdigi jónindegi sarapshysy Darıa Loseva. – Onyń ózinshe, ata-analardyń negizgi mindeti – balaǵa áleýmettik jeliler arqyly kimmen sóılesýge bolatynyn, kimmen sóılesý óte qaýipti ekenin úıretý kerek.
Osy máselege oraı mamandar balalarǵa onlaın-ozbyrlyqqa dýshar bolmaýdyń jolyn úıretetin Kaspersky Safe Kids sııaqty arnaıy baǵdarlamalar bar ekenin alǵa tartty. Erinbeı qarasa, mundaı baǵdarlamalar eresekterge naǵyz qaýip-qaterdi der kezinde baıqaýǵa da kómektesedi.
«Men «Sınıı kıt» jáne basqa da toptar paıda bolǵanda ınternet qaýipsizdigi týraly oılana bastadym. Eń aldymen úlken ulymmen sóılestim. Bul jaıynda balalar 9-10 jasqa kelgende áńgimelesýge bolady dep oılaımyn. Balanyń áleýmettik jelidegi ýaqytyn shekteýge bolady. Teris pıǵyldy toptardyń qandaı bolatynyn, neni qaraýǵa bolmaıtynyn, qandaı siltemelerdi múldem ashpaǵan durys ekenin túsindirý qajet. Jelide balanyń áreketin urys-keriske ulastyrmaı, baıyppen baqylaǵan durys. Sondyqtan balanyń qandaı saıttarǵa qashan kirgenin bilýge múmkindik beretin baǵdarlamany qoldanǵan óte tıimdi. Ony taldaǵanda, qandaı da bir áreketterdiń aldyn alýǵa bolady», – deıdi ınternet-qoldanýshylardy qorǵaý talpynysyn qoldaıtyn belgili jýrnalıst, qoǵam qaıratkeri Janna Ahmetova.
Osy máseleni buqaramen bólisý kerek dep eseptegen mamandar BAQ ókilderimen ótken kezdesýde «Kasperskıı zerthanasynyń» sheshimder qorynda balalardy ınternette qorǵaýǵa baǵyttalǵan Kaspersky Safe Kids ónimi, sonymen qatar, barlyq qurylǵyǵa arnalǵan Kaspersky Internet Security-de jáne «Ata-ana baqylaýy» atty modýl bar ekenin aıtady. Bul baǵdarlamalar ata-analarǵa qurylǵynyń paıdalaný ýaqytyn baqylaýǵa, ınternetke kirý kestesin retteýge jáne balanyń óz gadjetin qoldanýǵa ketiretin ýaqytynyń esebin alýǵa kómektesedi. Buǵan qosa, balany eresekterge arnalǵan kontentti qaraýdan qorǵap, ata-anany kıberbýllıng belgileri arqyly habardar etip otyrady. Shalynǵan qońyraýlar, SMS-ter men taǵy basqalardyń statıstıkasyn usynady. Jýyrda Kaspersky Safe Kids-te balanyń «VKontakte» áleýmettik jelisindegi toptary men pablıktaryna monıtorıng júrgizý qyzmeti paıda bolǵan.
Aınash Esalı,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty
