Arǵy ata-babalarymyz ejelgi halyq sanalyp, adamzat órkenıetine óziniń laıyqty úlesin qosqan, eńseli halyq bolǵanymen, sońǵy 300 jylda biz bireýdiń qol astyna qarap, jaltańkóz bolyp ómir súrdik. Kelimsekter jerimizdi «patshanyń menshigi» dep qaǵazyna engizip, ózimizdi sýly-nýly jerlerimizden qýyp, qumdy, shól-shóleıt aımaqtarǵa yǵystyrdy. Oǵan da kónip, ósip-ónip otyrǵanymyzda, bolshevıkter ókimet basyna kelip, qyzyl qyrǵyn bastaldy. Qoldan jasalǵan ashtyqtan jartysy qyrylyp, birazymyz jer aýyp kettik. Ulttyq rýhymyz basylyp, saǵymyz syndy. Ashtyqtan aman qalǵanymyzǵa shúkirlik aıtyp, tamaqtan basqanyń ne keregi bar dep, «otyrsa da táýbe, tursa da táýbe» deıtin qasqa kedeıdiń tobanaıaq qalybyna tústik.
Sol qyrǵynnan endi ǵana es jıyp kele jatqanda «halyq jaýlaryn áshkereleý» degen repressııalyq naýqan tap kelip, ultymyzdyń sút betine shyǵar qaımaqtaryn tegiske jýyq qyryp tastady. Bul endi bas ketip, moıyn qalǵan naǵyz zar zaman edi. Burynǵy burynǵy ma, qazaqtyń kúni endi tipti qarań boldy. Buryn saǵy synsa, endi jaǵy synyp, qıt etse qamap, uryp-soǵyp, halyqty tabadaǵy balyqtaı shyjǵyrdy. Osy kezden bastap qyzyl ókimet qazaqty mensinýdi de múlde qoıdy.
Kóp adam kóńil qoımaıdy, kóp qyrylsaq ta biz Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta ǵana bir kóterilip qaldyq. Qazaqtyń qatarda júrip myltyq atqandyǵy ǵana emes, naǵyz qaısar, erjúrek, ózindik dara minezi bar halyq ekendigi osynda kórindi. Qansha kózge ilmeımiz dese de batyl aıqasyp, batyrlyq kórsete alatyn myńdaǵan erlerimizdiń bary tanyldy. Bir Baýyrjannyń ózi nege turady? Ol soǵys kezinde soǵys týraly jazylǵan eń úzdik kitaptyń basty qaharmany boldy jáne sol kitaptaǵy oqıǵalardyń bári onyń óz basynan keshkenderi edi. Jazýshy A.Bek onyń aıtqandaryn qaǵazǵa túsirgendiginiń arqasynda ǵana úzdik kitaptyń avtory atanyp, ataǵy aspanǵa shyqty.
«Volokolamsk tas jolyn» alys shetelderdegi aıtýly qaıratkerler moıyndap, odan óz áskerleriniń úlgi alýyn qalady. Basqa túgil, «álemdegi aqyldy halyq» dep tanylǵan evreılerdiń ózi áskerı akademııany bitirgen ofıserlerine qarýmen birge Baýkeń týraly kitapty tabystap, óziniń áskerı jolyndaǵy ómirlik qaǵbasy osy bolýy kerektigin eskertti. Ataǵy búkil álemge máshhúr bolǵan Fıdel Kastro men Che Gevara bul kitapty ózderine úlgi etýmen qatar, polkovnık Momyshulyn Keńes Odaǵyna jalynyp, qaıta-qaıta shaqyryp júrip, eline keltirip, arnaıy qonaq etti.
Biraq soǵys bitken soń da KSRO-da qazaqty kem tutý qaıta bastalyp, báz-baıaǵy qalypqa tústi. О́zge túgil Baýkeńniń ózin kózge ilmeı, Batyr ataǵyn bermeýimen qatar, basqa da jaǵynan shómishten qaqty. Bas shtabtyń akademııasyn bitirgenine qaramaı, general ataǵy berilmedi. Irili-ýaqty sheneýnikteriniń ózi Baýkeńdi kózge ilgileri kelmedi. Mysaly, sol Kýbaǵa barǵan saparynda búkil eldiń aýzynda bolyp, «Bostandyq aralyn» shýlatyp jatqan otandasynyń qurmetine KSRO-nyń sol kezdegi elshisi A.Alekseev qabyldaý jasamaq túgil, Mońǵolııanyń elshisi ótkergen qabyldaýǵa qatysqanda, janyna kelip amandasýǵa da jaramaǵan.
Árıne, Baýkeńniń oǵan túkirgeni bar, biraq osy minezden-aq qyzyl ımperııa sheneýnikteriniń kishi halyqtarǵa degen teńgermeýshiligi kórinip turdy. Eger Baýkeńniń ornynda basqa ult ókili bolǵanda, ol quraq ushyp, asty-ústine túser me edi!..
Taǵy bir mysal. 1945 jyly uly Abaıdyń 100 jyldyǵy bolyp, Almatydan, oblystar men aýdandardan qazaqtyń ıgi jaqsylary baryp, Jıdebaıda toılap jatqanda sol sharaǵa aýdannyń birinshi basshysy bolyp esepteletin ulty ózge azamat barmaı, úıinde jatqan eken... Bul da sol qazaqty mensinbeýshiliktiń, teńgermeýshiliktiń aıqyn kórinisi, osy úderistiń joǵarydan tómenge deıingi aralyqty túgel qamtyǵanynyń naqty bir aıǵaǵy.
Mine, osyndaı da jaǵdaılardyń bastan ótkenin eskerip, azamattarymyz táýelsizdiktiń qadirin eshqashan umytpaı, jadyna túıip júrýi kerek ekeni kúmánsiz. Al munyń óz kezeginde bolashaǵymyzǵa sabaq bolatyny anyq.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
