Atyraýda Azǵyr degen aýyldyq okrýg bar. Reseımen shekaralas sol Azǵyrǵa ótken ǵasyrdyń orta tusynda «Ońtústik seısmıkalyq ekspedısııasy» atom synaqtarynyń tehnıkalyq bazasy ornalasty. Sóıtip, qannen qapersiz tórt túligin ósirip, úrim-butaǵyn órbitip otyrǵan aýylda 17 jerasty atom synaǵy jasaldy. Jarylys áserinen kólemi 1,2 mln tekshe metrge jetetin qaýipti toǵyz jerasty shuńqyry paıda boldy. Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin ǵana polıgon jabyldy. Al jergilikti jurt sol keseldiń zardabyn áli de az tartyp otyrǵan joq.
2012-2014 jyldary aımaqtyń ekologııalyq mártebesin anyqtaý maqsatynda polıgon mańyndaǵy eldi mekenderge keshendi baqylaý júrgizgen Energetıka mınıstrligi «Azǵyrdaǵy jerasty sýy taza, turǵyndardyń densaýlyǵy jaqsy» degen qorytyndy beripti. Qujatqa qattalǵan ol derekterge bir kún aýrý, bir kún saý aýyl halqy senbeıdi. Jarylystan kóz ashpaǵan dalany mekendegen el geoekologııalyq jaǵdaıdyń áldeqaıda kúrdeli ekenin jaqsy biledi. Muny sol kezde Azǵyr ǵylymı-óndiristik radıologııalyq ekspedısııasynyń málimeti de anyq kórsetken. El iship otyrǵan sýda stronsıı, barıı, marganes, temirdiń shekti mólsherden áldeqaıda kóp ekeni anyqtalyp edi. Iаdrolyq jarylys bolǵan 11 alańnyń qorshaýlary qulap, malǵa qaýip tóndirip turǵany bólek áńgime...
Tapsyrma nege oryndalmady?
Odan beri on jylǵa jýyq ýaqyt ótti. 2008 jyldyń qyrkúıeginde Elbasynyń Batys Qazaqstan oblysyna sapary kezinde «Azǵyr» jáne «Kapýstın Iаr» polıgondarynyń zardaptary týraly másele qaraldy. Arnaıy jospar da jasalyp edi. Jospardyń 7-tarmaǵynda «Azǵyr» men «Kapýstın Iаr» polıgondarynyń áserinen zardap shekken halyqty saýyqtyrý jáne áleýmettik kómek kórsetý jónindegi respýblıkalyq salaaralyq baǵdarlama daıyndaý tapsyrylǵan. Sol kezdegi Úkimet basshysy 2009 jyldyń 5 aqpanynda atalǵan synaq polıgondarynyń áserinen zardap shekken halyqqa kómek kórsetý úshin baǵdarlama daıyndaý boıynsha jumys tobyn qurý týraly ókimge qol qoıady. Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri bastaǵan quramynda 18 adam bar jumys toby quryldy. Olarǵa baǵdarlama daıyndaý boıynsha usynystardy bir aı merzimde ázirlep, Úkimetke engizý tapsyrylǵan. «О́kinishke qaraı, Úkimet basshysynyń ókimi sol kúıi oryndalmaı qaldy», deıdi Parlament Senatynyń depýtaty Sársenbaı Eńsegenov. Qyzmetine kiriskeninen bastap senator Úkimet basshysynyń orynbasaryna, Úkimet Keńsesine hat joldap, aqparat suraǵan. 2009 jyldyń 23 shildesinde Úkimet Keńsesiniń sol kezdegi basshysy Ǵ.Ábdirahymovtyń tóraǵalyǵymen osy másele qaraldy. Hattamalyq sheshimge sáıkes «2010-2020 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan ekologııasy» memlekettik baǵdarlamasyna engizý qajettiligi jazylǵanymen, bul sheshimnen de eshteńe shyqpady.
2010 jyly senatordyń aralasýymen ǵana Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrliginiń buıryǵymen jumys toby quryldy. «Jasyl damý» salalyq baǵdarlamasy bekitildi. Baǵdarlamada 2011 jyldyń 11 aqpanynda «Kapýstın Iаr» jáne «Azǵyr» polıgondarynyń aýmaqtaryn tótenshe ekologııalyq jaǵdaı nemese ekologııalyq apat aımaǵy etip aıqyndaý týraly is-sharalar ótkizý boıynsha Úkimetke usynys engizý josparlanǵan. 2011 jylǵy 15 shildede polıgon áserinen zardap shekken turǵyndardy saýyqtyrý jáne áleýmettik kómek kórsetý boıynsha Úkimetke usynys daıyndaý tapsyrylǵan bolatyn. Sol jyly bir top mınıstrlik ókilderi senatormen birge Azǵyr óńirine kelip, halyqtyń jaǵdaıymen tanysty. Sol jumystardyń nátıjesinde 2013 jyldan bastap Azǵyr óńirindegi birinshi top múgedekterine 2 AEK, ekinshi top múgedekterine 1,5 AEK, úshinshi top múgedekterine 1 AEK, 18 jasqa deıingi múgedekterge 2 AEK mólsherinde aı saıyn áleýmettik kómek taǵaıyndaldy. Alystaǵy aýyl úshin ol da bolsa biraz qoldaý bolyp, el-jurt bir qýanyp qalǵan. Bıylǵy alǵashqy jartyjyldyqta Azǵyr óńirindegi 244 múgedekke 4 mln 478 100 teńge kóleminde áleýmettik kómek tólendi.
Shalǵaıda ornalasqan óńirdiń muń-muqtajyna qulaq túrer adam bolsa, másele kóp. 2013 jyly Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Baqytjan Saǵyntaev «Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń Batys Qazaqstan oblysyna 2008 jylǵy 22-23 qyrkúıektegi sapary barysynda bergen tapsyrmalaryn iske asyrý jónindegi is-sharalar josparynyń 7-tarmaǵyn oryndaý boıynsha jol kartasyn» bekitti. Ol qujatta polıgon aımaǵyna keshendi zertteý júrgizý, memlekettik ekologııalyq saraptamadan ótkizý syndy 25 mańyzdy is-shara qarastyrylǵan. Oryndalý merzimi 2017 jyldyń 15 qańtary dep kórsetilipti. Ol kún de ótti. Ne ózgerdi? Senator Sársenbaı Eńsegenov Azǵyr óńirine sapary barysynda osy máselege aıryqsha nazar aýdardy. О́zimen birge atalǵan «Jol kartasyna» jaýapty jeti mınıstrliktiń tórteýiniń ókilin jáne oblys ákiminiń orynbasary men Qurmanǵazy aýdanynyń ákimin Azǵyrǵa birge apardy. Ortalyq memlekettik quzyrly organdardyń ókilderimen kezdesken aýyl halqy birqatar problemalardy ortaǵa saldy. Endi soǵan toqtalaıyq.
Shekaradan ótý muń
Talaı minberde aıtylyp, talaı májiliste talqylanǵan bir másele áli kúnge sheshimin tappaı keledi. Ol Balqudyq-Qarabaıly shekara beketine baılanysty. Oblys ortalyǵynan – 600, aýdan ortalyǵynan 300 km alystaǵy Balqudyqtyń halqyna kerek-jaraǵyn alystan arbalamaı-aq, 60 shaqyrymda ǵana turǵan Reseıdiń Qarabaıly aýdanynan alǵan tıimdi. Alaıda, kóz ushynda turǵan shekaradan ótý ońaı bolmaı otyr. Azǵyrlyqtar Qarabaılyǵa barý úshin aldymen aýdan ortalyǵyna, odan ári Kotıaevka shekara beketi arqyly Astrahanǵa asýǵa májbúr. Qazirgi ereje boıynsha Balqudyq-Qarabaıly ótkizý bólimshesinen ótkisi kelgen adam atalǵan aýyldyń ǵana turǵyny bolýy kerek jáne Qarabaılydan ári qaraı Reseıdiń basqa qalalaryna shyǵa almaıdy. Úsh kúnnen artyq kórshiniń jerinde bolsa, zań buzdy dep jaýapqa tartylatyny taǵy bar. Tamaǵy men kıimin Qarabaılydan tasıtyn halyqty shekaradan 35 keliden artyq júk alyp júrýge bolmaıtyny taǵy qınaıdy. Sondyqtan da Azǵyr óńiriniń turǵyndary shekarany kesip ótý ornynyń mártebesi ózgerýin kútip otyr. Osy baǵytta senator Sársenbaı Eńsegenovtiń biraz jumys atqarǵanyn aıta ketý qajet. О́tken jyly Máskeýde bolǵan eki el arasyndaǵy úkimetaralyq komıssııa otyrysynda kólik salasyndaǵy yntymaqtastyq jaıy qaraldy. Onyń ishinde Balqudyq-Qarabaıly baǵytynda eki jaqty avtokólik bólimshesin ashý máselesi de bar. «Bıylǵy májiliste de sóz bolǵanymen, komıssııanyń sheshimi bizdiń qolaıymyzǵa kelmeı otyr, – deıdi UQK Shekara qyzmeti shekaralyq baqylaý óńirlik basqarmasynyń bastyǵy Danııar Malchýbaev. – Reseıdiń Kólik mınıstrligi bul usynysqa qoldaý kórsetti, biraq Federaldyq qaýipsizdik qyzmeti qarsylyq tanytty. Shekaradan ótýshiler sany az, sol sebepti onyń mártebesin ózgertýdiń qajettiligi joq, dep otyr kórshilerimiz». Jaqynda Atyraýda Parlament Senaty men RF Federasııa Keńesiniń yntymaqtastyq jónindegi komıssııasynyń otyrysynda da osy másele qaraldy. Endi alda Qazaqstan Premer-Mınıstriniń birinshi orynbasary, Reseı Úkimeti tóraǵasynyń birinshi orynbasary qatysatyn úkimetaralyq komıssııa otyrysy bar. Eki eldiń Prezıdentteriniń qatysýymen ótetin shekaralyq aımaqtardyń yntymaqtastyǵy jónindegi kezdesýden de azǵyrlyqtar úlken úmit kútip otyr. Azǵyrdaǵy jıynǵa qatysqan Investısııalar jáne damý mınıstrligi Kólik komıteti tóraǵasynyń orynbasary Samat Ǵılymov ta bul usynys júzege assa, halyqtyń ıgiligine qyzmet eter edi degen oıda.
«Nege bizder ý ishemiz sýattan?»
Azǵyrlyqtar Qoıandy toptyq sý qubyry arqyly beriletin jer asty sýyn tutynady. Buǵan qol jetkizý de uzaq hıkaıa boldy. 2012 jyldyń sáýirinde Azǵyrda bolyp, máseleniń shynymen qıyn ekenine kóz jetkizgen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Sý resýrstary komıtetiniń tóraǵasy Islam Ábishev senatordyń usynymen bul joly taǵy da aýylǵa keldi. «Qoıandy toptyq sý qubyrynyń qurylysy biraz izge túskenimen, kúrmeýli tustar áli de bar», – deıdi Islam Ábishev. – Mysaly, bir shaqyrymnyń ústindegi elektr baǵanalary Reseı jerinde qalyp qoıǵan. Ol jerlerdegi elektr jelisinde aqaý bolǵan kezde qıyndyqtar týyndaıdy. Sýǵa qatysty problemalar jyl sońyna deıin sheshimin tabady. Qurmanǵazy bólimshesine biraz tehnıkalar qajet eken. Úshtaǵan men Asan aýyldaryna sý tartýǵa aýdan ákimdigi qajetti qujattar daıyndasa, respýblıkalyq bıýdjetten qarjy qarastyrýǵa jumystanamyz».
Aýyl halqy sońǵy kezderi sýdyń dámi men túsiniń buzylyp ketkenine alańdaıtyndaryn aıtady. Balqudyq aýylynda turatyn Saǵynǵalı Saqıbıdenov Azǵyrdyń geoekologııalyq jaǵdaıyna keshendi zertteý júrgizilse, sý men topyraq, aýanyń tazalyǵyna kóńil bólinse deıdi. Qansha degenmen, bul aımaqta 17 jerasty jarylysy bolǵanyn umytpaýymyz kerek... Bir jaqsy jańalyq – jyl sońyna deıin Azǵyr óńirine tabıǵı gaz beriledi. Sóıtip, qysta qı jaǵyp, tezekpen úı jylytatyn aýyl bir azaptan qutylady.
Azǵyrdaǵy jıynǵa Energetıka mınıstrligi ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Zulfyqar Joldasov, Ulttyq ekonomıka vıse-mınıstriniń keńesshisi Tileýǵazy Bespalınovtar da qatysty.
Túıin
Qazaq jeriniń bir buryshyndaǵy Azǵyr óńirinde 7 myńǵa jýyq halyq turady. «Búginge deıin 73 otbasy kóship ketti. Jylyna kem degende 10-15 úı qańyrap bos qalady, – deıdi aýdandyq máslıhat depýtaty Mansýr Qýanshalıev. – Jol shalǵaı, jaǵdaı qıyn bolsa da, atakúldiginen alystaǵysy kelmeıtin aǵaıynnyń muń-muqtajyna kóńil bólinse deımiz».
Iá, kórshi elmen barys-kelis jolǵa qoıylyp, áleýmettik máseleleri sheshim tapsa, azǵyrlyqtardyń el aýa kóshýge qulyqtary da joq. Olar úshin ata-babalarynyń qany tamǵan jer qasıetti. XXI ǵasyrda, órkenıetten alystaý qonysta otyrǵan eldiń erligine biz de laıyqty jaýap berýge tıis shyǵarmyz. Aýyldy tozdyryp, shekarany jalańash tastaý jaqsylyq emes...
Baqytgúl BABASh,
«Egemen Qazaqstan»
ATYRAÝ
Sýretti túsirgen Erkin BOZJIGITOV
