– Eren myrza, ózińiz basqaratyn Islam tarıhy, óner men mádenıet ǵylymı-zertteý ortalyǵy qandaı uıym? Nemen aınalysady?
– Islam tarıhy, óner men mádenıet ǵylymı-zertteý ortalyǵy – Islam yntymaqtastyǵy uıymy aıasynda 38 jyl buryn qurylǵan mádenı mekeme. Qazaqstan – «IRCICA»-nyń turaqty múshesi ári quryltaıshylarynyń biri bolyp tabylady. Ortalyqtyń maqsaty – ıslam elderiniń tarıhyn, ónerin jáne mádenıetin zertteý. Búginge deıin júzden asa konferensııa uıymdastyryp, eki júzge jýyq ǵylymı maqalalar jarııaladyq. Ortalyqtyń kóptegen baǵyttary bar. Sonyń biri – kallıgrafııa, ıaǵnı qusnı hat óneri. «Quran Kárim – Mekkede tústi, Kaırde oqyldy, Ystanbulda jazyldy» degen kóne sóz bar. Buǵan negiz joq emes. О́ıtkeni, qusnı hat óneriniń sheberleriniń kóbi Ystanbul qalasynan shyqqan.
– Búgingi kórmege qandaı týyndylar qoıylǵan?
– Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq akademııalyq kitaphanasymen birlese uıymdastyrǵan kallıgrafııa kórmesine túrli baıqaýda júldeger atanǵan týyndylardy ónersúıer qaýymǵa usyndyq. Qazirgi kórmedegi 30-ǵa jýyq shyǵarmanyń bári baıqaýda úzdik shyqqan. Kórme esigi biraz ýaqyt ashyq bolady. Sondaı-aq, Ulttyq akademııalyq kitaphanamen birlese áli kóptegen joba ja-saýdy josparlap otyrmyz.
– Kallıgrafııaǵa baılanysty taǵy qandaı sharalar atqarasyzdar?
– Qazirgi tańda úsh jyl saıyn kallıgrafshylar arasynda baıqaý ótkizip turamyz. Saıystyń júlde qory da az emes. Mysaly, ótken jylǵy baıqaýǵa qatysqandar 2000 dollarǵa jýyq syıaqy aldy. Byltyrǵy 10-shy qusnı hat baıqaýyna álem boıynsha 600-ge jýyq kallıgrafshy qatysyp, 1000-nan asa jumys usynyldy. Túrli memleket ókilderinen quralǵan qazylar sol týyndylardyń ishinen júldege laıyq degenderin tańdap alady. Baıqaýlarda úzdik shyqqan týyndylardy odan ári kórkemdep, kallıgrafııa katalogyn turaqty shyǵaryp kelemiz.
– Kallıgrafııanyń qansha túri bar? Jalpy, bul kórkemóner musylman áleminde qashannan beri paıda bolǵan?
– Kallıgrafııanyń túri óte kóp. Solardyń ishinde 12-ge jýyǵy musylman áleminde keńinen taralǵan. Máselen, «nesı sýlýs», «jelı sýlýs», «dıvanı», «reıhanı», «kýfıı» sekildi túrleri qazirgi tańda jıi qoldanylady. Qusnı hat – Islam dininiń kórkeıý dáýirinde bastalǵan. Ol Qurandy kórkem jazýǵa arnalǵan óner túri. Sol kezeńnen bas-tap arab kallıgrafııasy tez damı bas-tady. Osman ımperııasy kezeńin – arab kallıgrafııasynyń damý dáýiri dep aıtýǵa bolady.
– Ǵylymı-zertteý ortalyǵy mindetteriniń biri zertteýmen aınalysý ekeni málim. Qaıbir jyly Anglııadaǵy Bırmıngem ýnıversıtetiniń ǵalymdary eń kóne Quran kitabyn tapqanyn málimdegen edi. Aǵylshyndardyń zertteýi qanshalyqty shyndyqqa jaqyn?
– Ortalyq Quran Kárimniń tasqa basylǵan tuńǵysh nusqalaryn tekserýmen, olardy jarııalaýmen aınalysady. Paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s) dúnıeden óte sala, Quran kitaby bir arnaǵa jınaqtalyp, basylǵan bolatyn. Qazirgi tańda úshinshi halıf Osmannyń kezinde jınaqtalǵan Qurandy tekserip, onyń anyq-qanyǵy týraly ǵylymı maqala jarııaladyq. Iаǵnı, eń kóne Quran kitaby búginde Ystanbuldaǵy Topkapy saraıynyń mýzeıinde jurtshylyq nazaryna usynylǵan. Ekinshisi – Kaırdegi kitaphanada tur. Sondaı-aq, Tashkent, Sana qalalarynda kóne Quran kitaby bar. Biz bul kitaptyń bárin tekserip, olardyń túpnusqa ekenin anyqtadyq. Bırmıngem ýnıversıtetiniń ǵalymdary taptyq dep málimdegen jazbalar Qurannyń keıbir paraqtary ǵana. Ondaı jazbalar kezinde óte kóp bolǵan. Endeshe, ony tolyqtaı Quran kitaby dep aıtýǵa negiz joq.
– Qusnı hat óneriniń Qazaqstandaǵy jaǵdaıyn qalaı baǵamdar edińiz?
– Kallıgrafııa qazaq eline jat óner emes. Kezinde Alashtyń din ǵalymdary qusnı hatty jetik meńgergen edi. О́kinishke qaraı, keıingi dáýirde atalǵan kórkem ónerden alystap ketti. Qazirgi tańda Qazaqstan kallıgrafııany qaıta jańǵyrtýǵa qadam jasap jatyr. Búgingideı kórme ótkizý arqyly bir kezderi Qazaqstanda keńinen taralyp, keıinnen umyt qalǵan bul kórkemóner túrin qaıta jańǵyrtýdy maqsat etip otyrmyz. Búginge deıin «IRCICA» aıasynda 150-ge jýyq qusnı hat sheberin tárbıelep shyǵardyq. Aldaǵy ýaqytta qazaqstandyq jastarǵa osy ónerdiń qyr-syryn úıretýge ázirmiz. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda kózdelgen mindetterdi júzege asyrýǵa bizdiń jasap jatqan jumysymyz da óz septigin tıgizetinine senimim mol.
– Bul kórkemónerdi meńgerý qanshalyqty qıyn?
– Kallıgrafııalyq jazý – adamnyń qarym-qabiletine baılanysty. Jalpy alǵanda, atalǵan kórkem ónerdi meńgerý ońaı emes. Ony úırenýdegi basty talap – kóp eńbektený. Alda-jalda osy salaǵa qyzyǵatyn adam erinbeı, talmaı jaza berse, odan myqty kallıgrafshy shyǵatynyna senimdimin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
