Olar úshin otanshyldyq ıdeıasy qoǵamnyń rýhanı ómirinde ǵana emes, onyń qyzmetiniń barlyq mańyzdy salalarynda – mádenıet, ıdeologııa, saıasat, dástúr-salt baǵdarly deńgeılerde erekshe oryn alady. Endigi jańa demokratııalyq betburysta bılik ókiletteriniń arasynda tepe-teńdikter men tıisti arasalmaq qurý; týǵan jer men Otanǵa degen teńgerim birlik pen bitim tutastyǵynda ekenin túsiný, dáıekti túsinýshilikke demeýshilik etý mindetteri mańyzdy. Kimde-kim saıası júıeniń tutastyǵy men turaqtylyǵyn kózdese, dittegen baǵdarǵa parasat pen erik-jigerdi jumyldyrýǵa beıimdelse, ol irgeli de aýqymdy ózgeristerdiń sebep-saldaryn aıqyndaı alatyn maman-patrıot.
Qazir qazaqstandyq otanshyldyq tárbıesi týraly, osy uǵymnyń mán-maǵynasy, onyń negizgi qaǵıdalary qandaı degen máseleler jıi, árqalaı talqylanýda. Onyń sebepteri alýan. Aldymen otanshyldyq uǵymynyń astary tereńde, onyń arqaýyn, mán-maǵynasyn tolyq baǵalaý qıyn da kúrdeli ekenin eskerelik. Otanshyldyq sezim – bul qasıetti de tulǵaly sezim. Keńestik tárbıede ósip qalyptasqan urpaq táýelsizdik pen dáýirlik ózgeristerdi kelte kesip qaıyrǵan túsinikterdi, qysymdardy bastan keshirdi. Al búginde memlekettiliktiń ulttyq tujyrymdamalaryn qurastyrý qajetin uǵynýshylyq ár qalypta órbýde. Desek te, jadynda úlgi ustaǵan, talaptyǵa qoldaý tustaǵan – shyn qaǵıdaǵa aınalýda.
Ozyq ıdeıa men tájirıbege júginý, naqty usynystardy saýatty saraptaý – otandyq, azamattyq boryshtan, kásibı jaýapkershilikten týyndaıdy. Azamattyq jaýapkershilik demokratııanyń elde ornyǵýyna yqpal etetin sheshýshi faktor. Jańa talap kásibılikten, tıimdilikten, ádildikten, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etetin áreketterden týyndaıdy. Prezıdenttik tuǵyr, osy ustanymda. Rýhy bıik azamattardyń baǵy sónbegen, al rýhy joǵary el óz erlerin qorǵaǵan. Azamattyq jańa deńgeıde ulttyq qadir-qasıetter tutastanyp shyńdalady, qoǵam sharttaryna enýdiń ótimdi tetikteri usynylady. О́ıtkeni, jadynda qundylyq saqtaǵan, ózin sabaqtap baptaǵan.
Tárbıeniń mańyzdylyǵy – aldymen adamzattyq qundylyqtardy jınaqtaǵanda, halyqtyń ozyq tájirıbesin iriktegende, adamgershilikti júrekte jańǵyrtqanda bilinedi. Jas urpaqtyń osyndaı izgi qasıetteri óz boıyna sińirgen, ómirge degen ótimdi kózqarasynan, ortadaǵy qarym-qatynasqa saı minez-qulyqty qalyptastyrýdan bilinedi. Eńbektenýdiń kózge kórinbes, biraq oıdan shyqpas tynymsyz túrleri, sirá, munymen shektelmes. Qazaq halqynyń tálimdik qazynasy – tárbıeli toqtamnyń bastaýynda, halyqtyń rýhanı murasynda. Qazaq halqynyń máni zor oı-tolǵanystary besik jyry, aıtys, terme, maqal-mátelderde kóptep kezdesedi. Rýhanı qundylyqtardy urpaqtan-urpaqqa ádeptilikpen, syılastyqpen, ádilettilikpen jetkizý – ulttyq qundylyqtardyń júıesin quraıdy.
«Qazaqstannyń joly – 2050» strategııalyq baǵdarlamasyndaǵy: «Tolyq órkenıetti el bolý úshin aldymen óz tarıhymyzdy, mádenıetimizdi boıymyzǵa sińirip, sodan keıin ózge dúnıeni ıgerýge umtylǵanymyz jón» – degen ustanym durys aıtylsa da, kúndelikti tirshilikte áli de tolyq eskerilmeýde. Ár saladaǵy kásibı mamannyń mindeti, maqsaty, talaptary der kezinde dóp eskerilmese, ret-retimen júzege aspasa, onda patrıottyq, ulttyq tárbıeniń qadiri artpaıdy. О́zine senetinder ozyq tájirıbeni tez ıgeredi, ony óz mindetine oraı oń ózgeriske qoldanýdan tartynbaıdy. Yntalylar saıası-mádenı jańarýǵa daıyn, oń tájirıbeni ártaraptandyrýǵa beıim.
Ulttyq dúnıetanymdy ıgerý – aldymen qazaqtyń ózine ǵana tán minezdi, júris-turysyn, salt-sanasyn, ulttyq dástúr men tárbıe nysandaryn ıgerý, ıaǵnı otandyq tarıh pen halyqtyń áleýmettik tájirıbesin jaqsy bilý, olardyń ustanymdaryn ulaǵat tutý. Sonda ǵana qazaqtyń qadir-qasıetteri, dúnıetanymy onyń rýhanı tutastyǵy men ulttyq bolmysynyń qaınar kózine aınalyp, urpaq sanasyn baýraı túsedi. Árbir halyq óziniń dúnıetanymy arqyly tarıhı damý kezeńi men oılaý júıesin zerdeleıdi. Ulttyq dúnıetanym siresip qatyp-semip qalǵan jalań uǵym emes, ol halyqtyń ómir saltynyń baǵdarshamy, mádenı zerdesi. Qubylmaly álemde adamdardyń naqty qoǵamdyq qatynasta qalyptasatyn oılaý júıesi, oılaý saltynyń rýhanı jemisi, ádet-ǵuryptardyń júrekjardy jeńisi óristerin keńeıtken saıyn, eldik sanada berik ornyqqan saıyn, mundaı jasampazdyq ulttyq dúnıetanymnyń qalyptasýyna, ózgerýine aıryqsha yqpal etetini beımálim emes. Sondyqtan, kemshiliktiń bolmaǵany – zor tabys, al kemshilikti elemeý – bardan qalys ekenin umytpalyq.
Qalystardyń oıyna kreatıvti bastaýlar, ınnovasııalyq qarqyn jetispeıdi. Ondaıda tulǵalyq áreket pen tárbıelik is toqyraıdy, adamnyń jeke qasıeti men shyǵarmashylyq qasıetteri arasyndaǵy baılanys úziledi, adamnyń kisilik qasıetteri ǵylymı deńgeıde kem talqylanady. Jalań uranda – adamnyń rýhanılyǵy qysymǵa tosqaýyl bola almaıdy; rýhanı jańǵyrý tolyqqandy bolmystyń, adamgershiliktiń kózi, saralanǵan sanaly tálimniń aıasy ekenin dáıekteı, dáleldeı almaı qalamyz.
Qazaqtyń danalyq rýhy – onyń jarasty dúnıetanymy, qazaq ómiriniń bolmysymen, sharýashylyqtaǵy turmys jaǵdaıymen, saıası qyzmet ahýalymen, halyqtyń boıyna bitken tálim-tárbıesimen, halqymyzdyń keremet baı, ári tereń oıly asyl tilimen, uly muralarymen tyǵyz baılanysty. Ýájdiler iske adal, amanatqa berik, ómirde moıymas adal serik. Adamgershilik pen ımandylyqty, meıirimdilik pen qaıyrymdylyqty, qanaǵat pen rahymdy, sanalylyq pen izdenimpazdyqty, eńbekqorlyq pen ónerpazdyqty bolmysymyzda arqaý ete alǵanda, jas-tardy ǵylym-bilimge, eńbekke, qaırat-jigerge, súıispenshilikke, ulttyń asyl qasıetterin qadirlep-qasterleýge úıretkende rýhymyzdy asqaqtata alamyz. Uly oıshyldar ǵıbratty sózderin únemi jas urpaqtyń adamgershil, ulttyq qasıetterin qalyptastyrýǵa arnaýymen, jeke basynyń úlgisimen ulaǵatty bolǵan.
Rýhanı jetilgender syrtqy dúnıedegi ózine uqsas qoǵamdyq ólshemderdi ishki qajettilikterge jaratyp, ulttyq dil negizderin qalyptastyrýǵa múmkindikter ashqan. Osydan dúnıetanymnyń negizgi máni tek dúnıeni taný ǵana emes, onyń adamdar araqatynasynyń adamgershilik negizde qurylýynda degen tyń túsinik taraldy. Qazirgi túsinikke ulttyq sıpat berý – ult bolashaǵyn oılaýdan týǵan daralyq. Qazaq mádenıetinde, elimizdiń ǵasyrlar boıy qalyptasqan tárbıede adamı-rýhanı qundylyqtar álemin júıeleýdiń orny erekshe ekenin jańa zamanda bar bolmysymyzben uǵa bastadyq.
Ultynyń ulylyǵyn boıyna sińirgender ǵana tulǵalyq qadirge jetti. Olardyń mádenıeti alýan túrliligimen tartymdy. Ulttyq mádenıetin meńgergen adam adamzat pen tól mádenıettiń úılesimdiligin, qazaqtanýdy jetildiredi. Bul – tárbıeli bolýdyń, túzý júrýdiń, usynylǵan ıdeıa men qaǵıdalardyń durystyǵyn dáleldeýdiń, óz túsinigin dál paıymdap, kózqarasyn uǵyndyra bilýdiń, tyńdaýshylarǵa jaǵymdy yqpal ete otyryp, olardyń talǵamyna oń yqpal etýdiń aıǵaǵy.
Ulttyń uly muraty – adamı qundylyqtardy – bilimdi, bilgirlikti, birlikti, bitimdi, erkindikti, yqpaldastyqty jaqtaýda, jańa urpaqtyń rýhanı serpilisinde, patrıottyq seziminiń ólshemderinde, bolashaǵy zor jańǵyrýdyń áleýmettik órisinde.
Ulttyq qundylyqtardyń ómirdegi róli adam men qoǵam arasyndaǵy úılesimdi qatynastarda mazmundalǵan, adamdyq qulshynysta – tulǵalyq kúshke, áleýmettik qarqynǵa, mádenı ólshemge aınalǵan. Bul úsh birdeı adamdyq qulshynysta rýhanı jańǵyrý – azamattyń jasampaz isinde, ilgerileýdiń úlgilerinde, izgilikti qoǵamǵa jetkizer amal-árekette, adamnyń boıynda ómirsheń ıdeıany oıatýda, ınnovasııaǵa jol ashýda, muragerlikti uıymdasa, ujymdasa ıgerýde ómirsheń qoldaý tappaq demekpiz.
Jaqan MOLDABEKOV,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor,
Y. Altynsarın atyndaǵy syılyqtyń ıegeri
ALMATY
