О́z oıymyzdy áriden bastaǵandy jón kórdik. Ásem qalanyń kógaldandyrý tarıhy 1868 jyldan bastaý alǵany, ıaǵnı eń alǵash Kýrsk oblysynan qonys aýdarǵandar baq sharýashylyǵymen aınalysa bastaǵany kópshilikke málim. Vernyı qalasy kógaldandyrý jumysynyń tez qarqynmen júrýine general-gýbernator Kolpakovskııdiń de eńbegi sińdi. Sol ýaqyttarda kóshe boıyna aryqtar qazylyp, terekti tez ósetin aǵash retinde tańdaǵan sııaqty.
Al 1874 jyly E. Redko degen qonys aýdarýshy sharýa adam Reseıdiń ortalyǵynan almanyń kóshetin ákelip, ony jergilikti jabaıy almamen býdandastyrady. Nátıjesinde, aty álemge áıgili aport paıda bolyp, qalanyń aty Alma-Ata bolyp ózgertiledi.
20-shy jyldardyń basynda, ıaǵnı 1918-1919 jyldardaǵy qysta bolǵan qatty sýyqtyń áserinen oblystaǵy baq sharýashylyǵynyń jartysy úsip ketedi. Sonymen qosa, asyǵys qabyldanǵan is-sharalar da boı kórsetip, otyrǵyzylǵan toǵaılar, tuqymbaqtar, baqtar tárkilenip, áleýmettik-ekonomıkalyq teńestirý retinde, qaıta bólip beriledi. Nátıjesinde Almaty qalasy men irgeles aýdandardaǵy baq sharýashylyǵyn qaıtadan qalpyna keltirý jumystary pármendi júrip jatty.
Qalanyń bas syzbasyn jasaý barysyndaǵy «Almatybasjospar» ınstıtýtynyń málimetterine súıener bolsaq, 1980 jyldyń sońynda barlyq sanattaǵy alqaaǵashtardyń jalpy aýdany – 5704 ga, ıaǵnı qalanyń jalpy aýdanynyń 30%-yn alyp jatty. Jalpy paıdalanýdaǵy alqaaǵashtar – 719 ga nemese bir adamǵa shaqqanda 50,4 m2 kógerishten kelgen.
Kógaldandyrýdyń bas josparynyń negizinde jasyl alqaaǵashtar damýynyń negizgi konsepsııasy jasyl qordyń ekologııalyq jáne rekreasııalyq fýnksııalaryna basa kóńil bólý bolyp tabyldy. Osyǵan baılanysty kógaldandyrýdyń torlanǵan júıesi usynyldy. Mamandar kógaldandyrý júıesiniń negizgi elementteri retinde ózenderdi saıabaq, tynymbaqtar men býlvarlardyń endes ornalasýymen úılestire bildi, aqyrynda tikburyshty ornalasqan torlar – kógaldandyrylǵan kósheler paıda boldy. Negizgi magıstral boılaryna jasyl jelekteri tyǵyz ornalasqan, japyraǵy mol, bıik aǵashtarmen (emen, qaraǵash túrleri, terek) qosa, úıeńki, shaǵan jáne butaly ósimdikterdiń keıbir túrlerin (jóke, ushqat, qyzyl buta) 2-3 qatarlap otyrǵyzyldy. Bul júıe tańerteńgilik taýdan soqqan samal jeldiń kóshe boıymen kedergisiz ótýine jáne keshke soltústikten, ıaǵnı Almatynyń tómengi jaǵynan keri qaıtýyna yqpal etip, aýa aınalymyn jaqsartýǵa áserin tıgizdi. Al osy úlken kóshelerdi kóldeneńinen qıyp jatqan kishirek kóshelerdiń boıyna jelekteri seldir ornalasqan qaıyń, qarmala, qaraǵan, t.b. aǵash-butaly ósimdikter egildi. Sóıtip, ońtústikten soltústikke baǵyttalǵan jeldiń ońǵa-solǵa kedergisiz enýine jaǵdaı jasaldy.
Burynǵy Almatynyń aýasynyń taza bolýy, birinshiden, bıik úıler qurylysynyń júıege sáıkes durys josparlanýynan, ekinshiden, jasyl alqaaǵashtar assortımentiniń durys tańdalyp, júıeli túrde otyrǵyzylýynan, úshinshiden, kólikterdiń, jylý-energetıkalyq kásiporyndardyń, t.b. kóp bolmaǵandyǵynan dep oılaımyz. Al qazirgi tańda aýanyń lastanýy boıynsha qala aldyńǵy qatarda tur, árıne, bul ókinishti. Basty sebep, burynǵy tikburyshty túzý magıstraldardyń ornyn qısyq kósheler men dańǵyldar basyp, ornalasýy boıynsha normaǵa sáıkes kelmeıtin, qalaı bolsa solaı boı kótergen bıik úıler aýa aınalymyn buzýda. Sondyqtan, qalany qoıý qara tútin basty, oǵan kún sanap ósip jatqan avtokólikter sanynyń artýy qosymsha sebep bolýda. Osyndaı problemalardy sheshý joldarynyń biri – qaladaǵy saıabaqtardyń, tynymbaq, býlvarlardyń, toǵaılardyń sanyn kóbeıtý.
Jasyl jelekter, onyń ishinde aǵash-butaly ósimdikter, gúlder, kógal-shópter – barlyǵy aýadaǵy shań-tozań, kólikten shyqqan ýly gazdardy boıyna sińirip, qorshaǵan ortany tazartyp turatyny barshamyzǵa málim. Áıtkenmen, alqaaǵashtarymyzdyń qazirgi jaıy syn kótermeıtin jaǵdaıda tur. XX ǵasyrda otyrǵyzylǵan japyraqty aǵashtar, ásirese, qaraǵash, terekter qartaıǵandyqtan, sál jel bolsa qulap, adamdarǵa qaýip tóndirip jatqany ras. Atalǵan aǵash túrleriniń ortasha tirshilik uzaqtyǵy, Almaty jaǵdaıynda, 60-80 jyl dep esepteýge bolady, al bulardyń dál qazirgi kezdegi jasy bir ǵasyrǵa taıap qaldy. Aǵashtardyń tez qýraýyna der kezinde kútim bolmaýy da áserin tıgizbeı qoıǵan joq.
Bizdiń oıymyzsha, qalanyń kósheleri men dańǵyldarynda nemese qala syrtyndaǵy Almaty – Qorǵas, Almaty – Talǵar kúre joldarynyń jıeginde ósip turǵan aǵashtar bolsyn, olardyń qartaıǵandaryn, kóshege qaraı qısaıyp ósip, kólikke nemese jaıaý júrginshilerge, sol mańdaǵy ornalasqan úılerge, baǵdarshamdarǵa qaýip tóndirip turǵan, dińderi aýrýǵa ushyraǵan aǵashtardy birinshi kezekte túbimen kesip tastaý qajet. Bulardy standartqa saı keletin, bıiktigi 3 metrden kem emes, japyraqty aǵashtardyń iri kóshetterimen almastyrý kerek.
Úlken aǵashtardy alyp tastap, ornyna sol mezette iri kóshet otyrǵyzsa, kúndelikti kóz úırengen qala turǵyndaryna da asa baıqalmaıdy, olar da durys qabyldaıtyn bolady. Áıtpese, aǵashtardy qyrqyp, otap jatyr degen sııaqty túsinbeýshilikten týyndaıtyn qate oılar qalyptasýy múmkin. Taǵy bir aıta ketetin jaıt, qyrqýdy jaqsy kóteretin aǵash túrleriniń (qaraǵashtyń barlyq túri) jasyl jelegin túzýlep neshe túrli pishinde qııýlastyrýǵa da bolady.
Kóshet túrlerin tańdaýda qatelik jiberip jatatyn tustar kezdesedi. Oǵan mysal, ortalyq kóshe sanalatyn Fýrmanov kóshesi boıyna (Sátbaevtan Abaı dańǵylyna deıin) kádimgi qaraǵaıdy otyrǵyzǵan. Bul aǵashty, negizinen saıabaqtarda toptastyryp nemese shıpajaılardyń, aýrýhanalardyń aýmaǵyna qatarlap otyrǵyzǵan jón. Sebebi, onyń qylqandarynan bólinetin ushqysh zat (fıtonsıd) qydyrystap, demalyp júrgen adamdardyń ókpesine paıdasyn tıgizedi, mıkrobtardy joıady. Al kóshe boıyndaǵy qaraǵaılar kólikten shyqqan gazdarmen tunshyǵyp, óz fýnksııasyn atqara almaı, dińderi jalańash, sıdıyp, kóriksiz bolyp tur. Onyń ornyna, japyraqtary shańdy jaqsy ustaıtyn, gazǵa tózimdi, jasyl jelegi shýdy basatyn, jaıaý júrginshilerge jazda kóleńke bolatyn aǵashtar (qarmala, atbastalshyn, shynar tústi úıeńki, t.b.), sondaı-aq, keıbir qylqandy aǵash túrlerin (kádimgi shyrsha, tikenekti shyrsha, sibirlik balqaraǵaı, dáriarsha, kúnbatys týıa, t.b.) jáne birqatar butalardy (ushqat, jupargúl, ıtmuryn, sháńkish, skýmpııa, forzısııa, yrǵaı, t.b.) otyrǵyzý qajet.
Jalpy, qala jaǵdaıyndaǵy jasyl alqaaǵashtardy qalpyna keltirý úshin kútim jasaý maqsatynda júrgiziletin qyrqý, kesý jumystaryn birneshe tásildermen atqarýǵa bolady. Biraq, bul irikteı ádisimen, birtindep, kezekpen, ıaǵnı qartaıǵan, qýraǵan, t.s.s. aǵashtardyń ornyn neǵurlym baǵaly jáne kórikti aǵash túrlerimen almastyrý arqyly júzege asyrylýy qajet.
Bolat MUQANOV,
«Qazaq orman sharýashylyǵy ǴZI» JShS bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor,
Baǵıla MAISÝPOVA,
jetekshi ǵylymı qyzmetker, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty
