Saıasat: syr men sıpat

Saıasat – obektıvti shyndyq. О́mir­de materıaldyq zattar qan­sha­lyqty oryn alsa, saıasat­tyń da alatyn óz orny bar. Onyń erek­sheligi kózge kórinip tur­maı­tyn­dyǵy, qolmen ustap ala al­maı­­tyndyǵymyzda. Saıasat bizdiń ómi­ri­mizge, qoǵamdaǵy ornymyzǵa, biz­­di qorshaǵan dúnıege óziniń erek­­she yqpalyn tıgizýimen de erek­shelenedi. Saıasat – sóz, maq­sat­­tar, josparlar, ıdeıalar, usy­nys­­tar, baǵdarlamalar, zańdar men konstıtýsııalardan kórinis ta­bad­y. Ol – sýbektıvti qubylys. De­­mek, saıasat adamdardyń túrli top­­tarynyń, halyqtardyń, mem­le­ketterdiń, transulttyq uıym­dar­dyń maqsattar, mindetteri men múd­de­lerin jınaqtaǵan kórinisi jáne sıntezi. Saıasat, sondaı-aq, múddeler negizinde qalyptasady.

Saıasat bılikpen baılanys­ty bolǵanda reformalardyń iske asýy jyldamdaıdy. Ásirese, mem­le­kettik bılikke qol jetkizgen top óz saıasatyn elge tańýǵa, ony mem­le­ket­tik basqarý organdarynyń qyz­meti arqyly júzege asyrýǵa múm­kin­dik alady. Bılikke qol jetkize almaǵan múddeli toptar óz saıasatyn halyq arasynda nasıhattaýmen jáne bılikke yqpal etýge tyrysýmen aınalysady. Demek, saıasat pen bılik táýeldi baılanysta. Bılik máselesi únemi saıasat máselesine, al saıasat máselesi bılik máselesine aı­nalyp otyrady. Bılik saıasatty iske asyrýdyń quraly. Saıasat bı­likti júrgizýdiń, iske asyrýdyń, us­tap turýdyń jáne bılikti paıdalanyp qoǵamdy ózgertýdiń joldary, aıla-tásilderi jáne baǵyt-baǵ­dary. Saıa­sat­y joq el men ha­lyq bolmaıdy. Sondyqtan saıasat adam­zatqa tán jal­pylyq sıpatqa ıe jal­py­adam­zat­tyq qubylys.
 Saıasat – ǵylym jáne óner. Onyń ǵy­lym bolýy kúrdeli qoǵamdyq qa­ty­nastar men obektıvti shyn­dyq­tar­ǵa tikeleı qatynasta, solardan tý­yndaýyna baılanysty. Saıasatty óner etetin adamdar, túrli toptar, saıası partııalar. Kim halyqqa ja­ǵym­dy, kim súıkimdi, kim eldi óz sońynan erte alady. Munyń bar­ly­ǵy saıasat óneri. Keıbir partııa­lar ultshyldyq, otanshyldyq uran­­darymen elektoratty tartsa, ke­le­si partııalar ekologııalyq má­se­­lelerdi sheshý joldaryn usy­nyp, halyqty óz sońynan ertýge ty­­rysady. Tipten agressııalyq, sho­­vınıstik urandarmen halyqty óz sońynan ertip áketetin partııa­lar da bar. Saıasatta ádilet, qýlyq, aram­dyq, halyqshyldyq, patrıotızm, t.b. túrli kózqarastar shym-shytyryq oryn alyp jatady. Saıasat fenomeniniń kúrdeli bolýy da osynda.
HH ǵasyrdaǵy KSRO-da bas­tal­ǵan sosıalıstik qoǵamdy qurý saıasaty 60 mıllıonǵa jýyq adam­nyń ómi­rin jalmasa, sho­vınıstik fa­shızm saıasaty da osyn­shama adam­nyń ómirin qur­ban etti. HH ǵa­syr fashızm men sosıalızmniń te­ketiresi bolsa, HHI ǵasyr ja­han­­dyq qarama-qarsylyqtyń shı­e­lenise tú­sýimen erekshelenýde. Teh­n­ı­kalyq progresti adamzatty saq­t­aý, adamnyń ómir súrý múm­kin­digin arttyrýǵa jumyldyrý saıasaty sheshýshi mańyzǵa ıe bolýda.

Memleketter men halyqtardy jaq­sylyq pen jasampazdyqqa ne­mese jaýlyq pen zorlyqqa da bastaıtyn saıasat. Múddeli top izg­ilikti, gýmanızm men demo­kra­tııa­ny basshylyqqa alsa, ór­ke­nı­ettiliktiń jolyndaǵy damý baǵyty ashylady. Ol top agressııany, zorlyqty basqa halyqtardy baǵyndyrýdy maqsat etse agressııashyl, zorlyq saıasaty tań­dalady. Qoǵamdyq shyndyqqa sáı­kes kelmeıtin saıasatta nemese ony burmalaıtyn saıasatta bolashaq joq. Ondaı saıasat qoǵamdy, mem­le­ket­ti toqyraýǵa ushyratady, ke­ri ke­ti­redi. Jalǵandyqqa, maqtaý men uranshyldyqqa negizdelgen saıasat ta tıimdi emes. Ondaı qoǵamdar únemi daǵdarystarǵa ushyrap otyra­dy. О́tirik ýaǵdalardan, orynsyz maq­taýlardan halyq tez jerinedi. О́z halqyn obektıvti shyndyqtar men naqty ahýalǵa durys baǵa berý saıasatymen tárbıelegen memleketter udaıy tabystarǵa jetedi. 
Saıasat qubylysy barlyq memleketterge ortaq bolǵanymen árbir el óziniń múddelerine sáıkes saıa­sat ustanady. О́kinishke qaraı, keı­bir memleketterdiń saıasatyn az san­dy bıleýshi toptyń egoıstik, jem­-
q­orlyq, toptyq saıasaty aı­qyn­daı­dy. Ondaı memleketterde halyq bı­leý­shi top saıasatyna ishteı nemese ashyq qarsylyq kórsetýde bolady. Adam­zat tarıhynda basym memleket­ter óziniń saıasaty ar­qyly óz qundylyqtaryn álem ha­lyq­taryna tańýǵa únemi umtylyp ke­ledi. Agressııalyq, basqynshy saıa­satty ustanǵan memleketter de bar. Álsiz halyqtardyń jer baı­lyqtaryn, eńbek resýrstaryn ǵ­asyrlar boıy qanaǵan otarshyl mem­leketterdiń otarlyq saıasaty olar­ǵa kóp paıda ákelgendigi belgili. Eýropa qalalaryn kórkeıtip turǵan záýlim, ásem saraılar men úıler HV ǵasyrdan bastalǵan otarlaý saıasatynyń tabysyna salynǵany belgili.

Qazir damyǵan memleketter dás­túrli otarlaý saıasatynan bas tar­tqanymen neshe túrli aı­la-tá­silderge negizdelgen ne­o­ım­pe­rı­a­-
lıstik saıasat ustanýda. Teh­no­­logııa, aqparat, bıznestik joba­lar, ınvestısııalar t.b. álsiz ha­lyqtardy «sorýdyń» jańa saıa­sa­tyna aınalǵan. Ásirese, álem­dik buqaralyq mádenıetti ýa­ǵyz­daý, ta­­ratý keń qanat jaıýda. Ame­rı­ka­lyq pop mýzyka, estrada, djaz, t.b. álem halyqtaryn mádenı bi­re­geı­lendirýde.
HH ǵasyrdyń aıaǵy men HHI ǵa­syr­dyń basyndaǵy adamzat tarıhyn­da sheshýshi ról atqaryp otyrǵan ba­sym saıasat – jahandaný saıasaty. Jahandaný úrdisteri álemdik ýnı­fıkasııalanǵan na­ryq­tyq qa­ty­nastar negizinde paı­da boldy. Biregeılengen eko­no­mıkalyq, qar­­jylyq júıeler, ame­rıkalyq tran­­sulttyq ko­r­po­rasııalardyń kú­­sheıýimen bir­ge kelgen AQSh dollarynyń álem­­dik valıýtaǵa aı­na­lýy, álem mem­leketterin ja­qyn­das­tyr­ǵan saý­da-sattyq, aq­pa­rat­tyq tas­qyn men ortaq tehnologııa­lar ja­­handaný tendensııasyn tip­ten kú­sheıte túsýde. Barlyq elder­de derlik materıaldyq baı­ly­q­qa qushtarlyqtyń artýy, adam­dar sanasynyń aqshaǵa qu­ny­ǵýy jahandanýdyń jańa bir ortaq belgisin ashyp berdi. Ol belgi – qaıtsem de aqsha tabam, qaıtsem de baı bolamyn deýge qul­shynys. Basym derjavalar óz mı­l-
lıarderleriniń jáne mem­le­ke­tiniń baıýy múddesi úshin damý­shy elderge neshe túrli aıla-tá­sil­der­men, kúsh kórsetýmen zor­lyqtar ja­saýda. 
Neoımperıalıstik, jańa otarlaý saıasatynyń maqsaty – damýshy elderdiń resýrstaryn «sorý» ar­qyly baı túsý. Jahandaný saıa­sa­tyndaǵy osy qaıshylyq álem­dik qaý­ipter men qaterlerdiń se­bep­­te­rine aınalýda. Batys der­ja­va­la­rynyń jahandaný saıasaty ar­qy­ly álemdi baǵyndyrý saıasatyna ashyq qarsy bolǵan Irak, Lıvııa, Aýǵanstan sııaqty memleketter ha­lyq­aralyq agressııaǵa ushyraýda. Álem­di baǵyndyrýǵa umtylǵan AQSh memleketi «amerıka ulty­nyń memlekettik qaýipsizdigine nuq­san keltiredi» degen syltaýmen Aý­ǵanstandy, Sırııany tas-talqan et­ti. Árıne, bul memleketterdiń ish­ki ahýaly men saıasaty óz h­al­yq­tarynyń múddelerine sáıkes kel­gen joq. Biraq, AQSh pen onyń odaqtastary úshin ár ulttyń óz taǵ­dyryn ózi sheshýi, óz bıligin ózi tań­daýy mańyzdy bolyp otyrǵan joq. Jahandaný saıasaty kúrdeli úr­dister arqyly halyqtar men mem­leketterdi birine-biri uqsas ete túsýde. Batystyq standarttar qa­zirgi kezeńde ınvestısııalar, tehno­logııalar, qaryz berý, birikken qu­rylystar salý, ortaq buqaralyq mádenıet arqyly tipten jyldam taralýda. Álem memleketteri men halyqtarynda ortaq belgiler men qubylystar kóbeıe túsýde. 
Jahandaný saıasatynyń túpki maq­saty – álem halyqtaryna ame­rıkalyq, batystyq oılaý júıe­sin jáne ómir saltyn ta­ńý. Son­y­men qatar, jahandaný úrdi­si­niń ta­bıǵı tarıhı sebepteri de bar. Adam­zat qoǵamynyń damýynyń ózi jahandaný úrdisterin ákelýde. Mun­­daı sebepterdiń qataryna álem­­dik ekologııalyq daǵdarysty, túr­­li indet aýrýlardyń taralýyn, azyq-túlik pen qýat kózderiniń tap­­­shylyǵyn, halyqaralyq ter­ro­rızmdi, taǵy basqa da quby­lys­tar­dy jatqyzýǵa bolady. Son­dyq­tan jahandaný úrdisiniń bir ja­ǵy­nan jasandy, ekinshi jaǵynan ob­ek­tıvti sebepteri bar.

Qazirgi qoǵamda álem mem­le­ket­teri saıası júıeleriniń jahandaný úr­disiniń yqpalyna ushyraǵany baı­qalýda. Halyqtardyń neǵurlym ádi­letti, tıimdi, halyqqa jaqyn saıa­sı júıeni jasaýǵa umtylýy álem­dik arenadaǵy demokratııa­laný úrdisin ómirge ákeledi. Dem­o-
k­ratııa – álem halyqtarynyń ádi­­l­etti bılik jasaýdaǵy ortaq, ozyq tá­jirıbeleriniń jıyntyǵy. Saıa­sat­taǵy izgilikti, gýmanıtarlyq oı­dyń ozyq jetistikteri adamnyń bos­­­tandyqtary men quqyqtaryn qor­­­ǵaýdyń, onyń ómirin qalypty etý­diń joldaryn demokratııa qun­dy­l­yqtarynan tapty. Son­dyq­­tan qa­zirgi kezeńde álemdegi 194 mem­­le­kettiń 150-den astamy de­mo­­kra­tııa­­lyq júıeni jáne de­mok­ra­tııa­lan­dy­rý saıasatyn tańdap otyr.
Adamzattyń gýmanıtarlyq oıy demokratııadan basqa durys, ádi­letti qoǵam qurý jolyn taba al­ǵan joq. Belgili kemshilikterine qa­ra­mastan, demokratııalyq qoǵam qu­rý saıasatynan ozyq eshteńe joq. De­mo­k­ratııany tańdaǵan memleketter ǵa­na damýdyń jolyna senimdi túrde tú­se alýda. Biraq, demokratııa jasandy, kózboıaý úshin ǵana bolmaýy kerek. Shyn mánindegi demokratııa álemdik saıası oı men tájirıbede ábden synalǵan ámbebap prınsıpterge negizdeledi. Olar: bıliktiń halyq aldynda esepti, jaýapty bolýy, negizgi bılik tarmaqtaryn halyqtyń basym kópshiliginiń daýys berýimen saılanýy, saılaý nátıjeleriniń ádil bolýy, ony bur­malaýǵa jol bermeý, bılik tar­maq­tarynyń bólinýi, birin-biri qa­tań baqylaýy, Konstıtýsııa men zań­dardyń tolyqqandy oryndalýy, sóz, baspasóz, kózqarastar bos­tandyqtarynyń bolýy, qoǵam úshin ortaq normalar prınsıpteri men erejelerdiń oryndalýy, t.b. Mi­ne, osyndaı memlekettik saıasatty tań­d­aǵan elderdiń áleýmettik-eko­no­­mıkalyq damýda tabysqa jete ala­­tyndyǵyna senim kúshti.
Demokratııalandy­rý saıasaty Qazaqstanda shyn má­nin­degi damyǵan memleket qurýǵa jol ashýda. Qazaqstan álemdik demok­ratııa tolqynyna enip, naqty de­mokratııalyq qundylyqtardy qa­lyp­tastyrýda. Joǵaryda atal­ǵan demokratııalyq qoǵam bel­gi­lerimen qatar qazaq halqynyń ult­­tyq tiliniń, mádenıeti men óne­ri­niń, tarıhy men dástúrleriniń saq­­talýyna kúsh salatyn saıasat Qazaqstannyń baǵyn ashady. De­mokratııa talaptary men ult­tyq qun­dylyqtardyń ushtasýy Qaz­aq­-
stannyń damý modeliniń neg­izgi belgisi bolmaq. Osy talaptar oryn­d­alǵan jaǵdaıda ómir súrýge qo­laıly qaýipsiz memleket jasala­dy. Onda azamattar sapaly bilim ala alady, medısınalyq kómekten ken­de bolmaıdy. 
Memlekettik bılik óz aza­mat­ta­­rynyń belsendi eńbek etýine baryn­sha qolaıly jaǵdaı týǵyzady. Ta­bys­ty eńbek arqasynda ár otbasy azyq-túlikten tarshylyq kórmeıdi. Olar­dyń árqaısy óz úılerinde tu­rý­ǵa qol jetkizedi. Eńbek demalysy tolyqqandy bolyp, ár azamat má­denı demalý múmkindigine ıe bo­lady. Azamattar saıası pikirleri men kózqarastaryn ashyq aıta alady. Osyndaı áleýmettik memleket qu­rý saıasaty durys saıasat retinde tań­dalady. Qazirgi halyq úshin ka­pıtalızm, lıberalızm, sosıalı­zm mańyzdy emes. Ol úshin tynysh, otbasynyń baı-qýatty ómiri ma­ńyzdy. 
«Qazaqstan-2050» strategııa­syn­da osyndaı halyqtyq jáne mem­lekettik qundylyqtardy ush­tas­­tyryp sheshý mindetteri kún tár­ti­bine qoıylyp otyr. Álemdik 
4 ın­dýstrııalyq revolıýsııa kóshinen qal­maý maqsatynda «100 naqty qadam» Ult jospary bekitilgen. Ol qadamdardy óz merziminde oryndaý Qazaqstandy jahandyq básekege qabilettilikke jetkizedi. El bıligi durys saıasat tańdap otyr. Osy halyqtyq saıasatty iske asyrsaq, Qazaqstan shyn mánindegi Máńgilik Elge aınalady.

Saıyn BORBASOV, 
saıası ǵylymdar doktory, professor 

ALMATY