– Til teńizinde erkin júzgen Muhtar Áýezovtiń ózi sizdi «Ol bir óte aqyldy, mádenıetti jas» dep baǵalaǵan eken. Ǵulamanyń osy sóziniń rastyǵyna sizdiń sonaý 1957 jyldan bergi jetpis jylǵa jýyq qazaq til bilimine qaltqysyz qyzmet etip kele jatqanyńyz dálel. Búgingi qazaq til biliminiń damý úrdisine, zerttelýine, ǵylymǵa qosyp otyrǵan jańalyǵyna, ǵalymdardyń sapasyna kóńilińiz tola ma?
– Suraq tym kúrdeli eken. Qazaq til bilimi sııaqty ǵylym salasynyń damý úrdisi, ondaǵy jańalyqtar týraly birden aıta salý ońaı emes. Ol úshin jańalyqtardy, jazylyp jatqan eńbekterdi bilip otyrý kerek. Qandaı jumystar jazylyp jatyr, kimder jazdy, qalaı jazyldy, ol tolyq pa, qanaǵattanarlyq pa, joq pa? – bulardy bilý úshin oqyp, tanysý qajet. Shyǵarmalardy oqyp, jazǵan adamdardy bilip otyrsań, árıne, tushymdy oı aıtýǵa bolar edi. Búginde men úshin ol qıyndaý soǵyp tur. О́ıtkeni, ondaı jańa eńbekterdi oqyp-tanysý úshin kóz kerek, kórý kerek. Sosyn sol adamdarmen sóılesip, áńgimelesip, tanyp-bilip otyrý kerek. Qazirgi kezde oǵan shamam jetpeı qaldy. Úsh jyl boldy: bir sátte kózimniń shyraǵynan aıyrylyp, oqı almaı, jaza almaı qaldym. Jańa dúnıeler shyǵyp, oǵan jaqsy resenzııa, pikir jazylyp jatsa, oqytyp ta alýǵa bolar edi. Buryn gazet-jýrnaldarda sońǵy kezderi jaryq kórip jatqan ǵylymı eńbekterdi tanystyryp, jan-jaqty taldap, jetistigi men kemistigin bildirip jatatyn resenzııalar jarııalanatyn. Sodan tanyp-bilip otyratynbyz. Kóp jyl boldy ondaı resenzııalar toqtady, óıtkeni, dástúr úzilip qaldy. Ony jazatyn adam joq.
Qazaq tilin ǵylymı turǵydan taldap, zertteıtin bir ǵana ǵylym ordasy – Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń jumysy sońǵy 4-5 jylda Úkimet tarapynan jetkilikti qarajat bólinbegendikten, mamandar basqa jumystarǵa aýysyp, tarap ketti. Bul, árıne, ınstıtýttyń jumysyn birshama álsiretti.
Instıtýt qyzmetkerleri janaıǵaıynyń nátıjesi me álde Úkimet óz tarapynan qajet dep tapty ma, – sońǵy 1-2 jylda ınstıtýttyń jumysyna kóńil bólinip, isker, bilimdi, jańa basshy keldi. «Instıtýtymyzdyń jumysy endi qaıta jandanady» degen senimdemiz. Degenmen, «Sońǵy 5-10 jylda eshteńe bolmady, qazaq tili ǵylymı turǵydan zerttelmedi!» – deýge taǵy bolmaıdy. О́ıtkeni, jastarynyń ulǵaıǵanyna, kún kórý qamymen ózge de mindetter atqaryp júrgenine qaramastan, ınstıtýttyń aǵa jáne orta býyn qyzmetkerleriniń ishinde jańa eńbekter berip júrgenderi de bar. Sońǵy jyldary qazaq til bilimi ınnovasııalyq baǵytta zerttele bastady. Sonyń nátıjesinde kognıtıvti lıngvıstıka, fýnksıonaldy grammatıka, kommýnıkatıvti grammatıka, korpýstyq lıngvıstıka t.s.s. jańa salalar damyp keledi.
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń aýyz toltyryp aıtýǵa bolatyn, úlken, jemisti eńbegi retinde 15 tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdigin» ataýǵa bolady. Mundaı sózdik ázirge túrkitildes halyqtardyń eshqaısysynda joq. Sózdiktiń qundylyǵy kóleminiń, tom sanynyń kóptigimen (ár tomnyń kólemi 3-4 monografııanyń kólemindeı) emes, qazaq tiliniń bar baılyǵyn kórsete bilgendiginde. О́ıtkeni, tildiń baılyǵy sózderdiń kóptiginde emes (ol jaǵynan qaı-qaı til de kem túspeıdi), tildiń baılyǵy uǵymdy bildiretin amaldardyń kóptiginde, sol amaldarǵa baılanysty paıda bolǵan dúnıelerdiń kóptiginde.
Jeke sózderdi, sóz tirkesterin, qos sózder, kúrdeli sóz t.s.s. qazaq tiliniń qazynasyn álipbı tártibimen tizip, maǵynasyn, kórkemdigin, durystyǵyn kórsetken sózdik – óte qundy sózdik. Bul sózdikti qurastyrý úshin ınstıtýttyń jas mamandaryn uıymdastyrǵan – meniń shákirtim, professor Nurgeldi Ýálı.
Jastary ulǵaıǵanyna qaramastan, birqatar ǵylymı qyzmetkerler kúni búginge deıin irgeli izdenisterin jalǵastyryp keledi. Ondaı ǵalymdardyń qatarynda Telǵoja Januzaqov, О́mirzaq Aıtbaev, Asqar Jubanov, Jamal Mankeeva, Kóbeı Husaıyn, Zeınep Bazarbaeva, t.b. ataýǵa bolady. Instıtýt quramy burynǵysynsha saqtalsa, jetistigi, tabysy áldeqaıda kóp bolar edi.
Búgingi tańda ǵylymı zertteýlerdi jandandyrý qajet. Ol úshin tarap ketýge sál qalǵan ınstıtýt ujymyn tolyqtyrý kerek. Sońǵy 3-4 jylda kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııalar qorǵalatyn keńes jabylyp qaldy. Búginde mundaı keńestiń qajettigi erekshe seziledi.
Birqatar tyń taqyryptardy zertteýge kirisý kerek. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty «Babalar sózi» 100 tomdyǵyn shyǵardy. Onda qazaq tiliniń shynaıy baılyǵy – beıneli tirkester, kóne sózder, túrli ǵasyrda paıda bolǵan qoldanystar tunyp tur. Sol eńbektiń negizinde ujymdyq zertteýlerdi qolǵa alý qajet. Qazaq jazbalarynyń tekstologııasy boıynsha eńbekter óte az. Onymen til mamandary aınalysýy kerek. Mahambettiń jınaqtarynda qate jazylyp júrgen óleń joldary barshylyq. Demek, Mahambet, Dýlat sııaqty sóz zergerleriniń kanondyq mátinin beretin ýaqyt jetti.
– Siz ádebıetimizdegi aldyńǵy qatarly aqyndardyń óleńderin lıngvostılıstıkalyq jaǵynan tereń zerttegen ǵalymsyz. Talaı aqynnyń juldyzyn jaqtyńyz. Abaı, Dýlat, Maǵjan, Qasymnan bastap, Muqaǵalı, Tólegen, Iztaı, odan beridegi Tumanbaı, Farıza, Aqushtap, tipti «mundaǵy» Svetqalılarǵa deıingi aqyndardyń sóz mashyǵy týraly paıymyńyz qandaı?
– Ádebıettiń tarıhyn zerttep, Abaı sııaqty qazaqtyń sóz qudiretin tanytqan aqynnyń tildik tulǵasyn zertteý maqsatymen úsh monografııa jazdym. Abaıdyń aldyndaǵy Mahambet, Dýlat, Shortanbaı, taǵy basqa sóz zergerleriniń ádebı tildi damytýdaǵy ornyn, eńbekterin kórsetpeı ketý múmkin bolmaǵandyqtan, ádebı tildiń tarıhy, aýyzsha damyǵan ádebı til máselelerin de sóz ettim. Abaı shyǵarmalarynyń tilin, Abaıdyń sóz órnegin taldaı otyryp, odan burynǵy aqyndardyń shyǵarmalaryn jeke taldap-tanytýǵa tyrystym.
«Sóz qudireti» degen kitabymda Muhtar Áýezovten bastap on jazýshynyń qazaq tilindegi sózdiń qudiret-kúshin, ásemdigin, beıneliligin, áserliligin, durystyǵyn qalaı kórsetkeni týraly jazdym. Osy baǵyttaǵy taldaýlarymdy jalǵastyryp, Farıza Ońǵarsynovanyń shyǵarmalary boıynsha kóp materıal jınap, arnaıy zertteý eńbegin jazbaq bolyp edim, kózimniń kórmeı qalýyna baılanysty ol isim aıaqsyz qaldy. Alaıda, Farıza poezııasynyń kórkemdigi týraly jekelegen maqalalarym jaryq kórdi. Onda sóz zergeriniń shyǵarmashylyǵyn qaı baǵytta taldaý qajettigin birshama kórsetip berdim.
– Siz ǵylymı ortaǵa «aýyzsha ádebı til» degen jańa uǵym men tyń termındi endirip, múldem jańa baǵyt usyndyńyz. Sizdiń bul batyl baılamyńyzǵa qarsylyq tanytqandar, joqqa shyǵarýǵa jantalasqandar kóp bolypty. Orasan pikir qaıshylyǵynyń ishinen sizdi ústem etken dálel-dáıekterińizdi alǵa tartsańyz.
– Birqatar ǵalymdar orys ádebı tiliniń tarıhyn zertteýshilerdiń úlgisimen ádebı tildi jazý-syzýmen baılanystyryp keldi. Sondyqtan qazaqtyń aýyz ádebıeti tilin bylaı qoıǵanda, Abaı, Ybyraılarǵa deıingi aqyn-jyraýlardyń tilin de «ádebı emes» dep tabady. Osy pikirles ǵalymdar belgili bir tildi «ádebı» dep taný úshin jazýdyń bolýy shart ekenin alǵa tartyp, «hatqa túsken nusqalary joq nemese olar óte az jerde ádebı til de joq» degendi kesip aıtady. Osynyń nátıjesinde «ádebı til» degen termın «jazba til» degenniń balamasy retinde usynyldy. M.Balaqaev: «Ádebı til – jazba til. Jazba ádebıet arqyly til baılyqtary, onyń qurylysy symbatty qalypqa túsip, eksheledi. Jazýy bolmaǵan halyqtyń tili ádebı til dárejesine kóterile almaıdy», – dep jazdy. Dál osyndaı tujyrymdy Ǵ.Musabaev ta aıtty: «Ádebı til eń áýeli-aq jazýǵa súıenedi. Jazý stılinsiz ádebı til bolmaq emes». Birqatar zertteýshiler qazaqtyń ádebı tilin XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap, Abaı men Ybyraıdyń esimderimen baılanystyrdy. T.Qordabaev qazaqtyń ádebı tili sovet zamanynda ǵana qalyptasqanyn aıtty.
Ádebı tildiń tarıhyn zerdeleý úshin aldymen «ádebı til» degenimizdiń ne ekenin anyqtap alý qajet. Ádebı tildiń eń basty belgisi – onyń óńdelgen, suryptalǵan, normalanǵan til bolýy, bul – bir. Qyzmeti jaǵynan sol halyqtyń ómirinde uıymdastyrýshy, qoǵam músheleriniń basyn qosýshy sıpaty, ıaǵnı jalpyǵa ortaqtyq qasıeti bolýǵa tıis, biraq ádebı tilderdiń bir kezeńderdegi jazba túrlerinde árdaıym sońǵy belginiń bolýy shart emes. Ár nárseniń, ár qubylystyń zaty (mán-mánisi, tabıǵaty) salystyrý arqyly, ózge qubylystardyń qarama-qarsysyna qoıý arqyly tanyla túsedi. Ádebı tildi taný úshin onyń qarama-qarsysyna qoıylatyn basty qubylys – aýyzeki sóıleý tili. Bul – úshinshi shart. Ádebı til qoldanylý tájirıbesinde qoǵam synynan ótken, normalaryn qoǵam sanasy durys dep qabyldaǵan jáne ol normalar barsha úlgilerge ortaq bolýy shart. Bul – ádebı tildiń tórtinshi sıpaty.
Osy sıpat-belgilerdi negizge ala otyryp, qazaqtyń til qoldaný tájirıbesinde «ádebı» degen atrıbýtty ulttyq dáýirge deıin de berýge bolatyn ýájderin anyqtadyq. «Ádebı til» degen kategorııany qazaq tiline qalaısha qatystyrýǵa bolady? Qazaqtyń jazba ádebı tiliniń jańa kezeńi (osy kúngi túri) bastalǵanǵa deıin, ıaǵnı XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysyna deıin qazaqta ádebı til boldy ma? Bolsa, jeke-dara bireý ǵana ma, joq, bir qoǵamǵa eki ádebı til qatar qyzmet etti me?» degen sııaqty suraqtarǵa jaýap berý kerek boldy. Zertteı kele, taldaı kele, «aýyzsha damyǵan qazaq ádebı tili» degen ataý usyndyq.
– Ádette Ahmet Iаsaýı, Qadyrǵalı Jalaırı týraly sóz bola qalsa, oıshyldardyń dinı, sopylyq, fálsafalyq dúnıetanymy týraly kóbirek aıtamyz da, al olardyń eńbekterin siz sekildi lıngvıstıkalyq, stılıstıkalyq, tekstologııalyq turǵyda zerttegen ǵalym joqtyń qasy eken. Nysan bolýǵa jaraıtyn ádebı baı muramyz jetkilikti emes pe, kóne túrki eskertkishteriniń tilin zertteıtin ǵalymdar shoǵyry osy ýaqytqa deıin nege qalyptaspaı keledi?
– Qazaq ádebı tiliniń tarıhyn sóz etken, qazaq tiliniń sońǵy eki-úsh ǵasyrdaǵy kúı-qalpyn tanytqan ǵalymdar qatarynda S.Amanjolov, H.Jumalıev, T.Qordabaev, Á.Quryshjanov, Q.О́mirálıev, Sh.Sarybaev, S.Isaev, E.Janpeıisov, B.Ábilqasymov, M.Tomanov, S.Hasanova, Ǵ.Qalıev, E.Jubanov, t.b. ataýǵa bolady.
«Eskertkishterdiń tili múlde zerttelmeı jatyr», – deýge bolmaıdy. Ábjan Quryshjanov kóne eskertkishterdi, «Kodeks kýmanıkýstyń» tilin zerttep, kóne qypshaq tiliniń qazaq tiline qatysy týraly sóz etti. Qulmat О́mirálıev «Oǵyz-name» eskertkishin zerttep, óte jaqsy eńbekter jazdy. Babash Ábilqasymov Ábilǵazy bahadúrdiń «Túrik shejiresin» zerttedi. Eset Jubanov «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jyryn zerttedi. Men Qadyrǵalı bı Qosymulynyń «Jamıat taýarıh» atty eskertkishtiń tilin zerdeledim.
Bir kezderi Til bilimi ınstıtýtynda túrki eskertkishteriniń qazaq tiline qatysy boıynsha zertteýler júrgizilip edi. Qazirgi kezde bul baǵyttaǵy zertteýler birshama azaıyp qaldy. Áıtse de Botagóz Súıerqul, Gúlfar Mamyrbekova, Aınur Seıitbekova syndy jas zertteýshiler osy baǵytta eńbekter jazyp, sózdikter shyǵaryp júr.
– Siz jyl saıyn bir eńbek shyǵaryp otyrǵan ekensiz. Jarııalanǵan ǵylymı eńbektiń sany jaǵynan da, sapasy jóninen de sizben birde-bir lıngvısimiz jarysa almaıtyn kórinedi. Áli de qajyrlysyz. Táýliktik jumys tártibińiz týraly bilgimiz keledi...
– Ár jylda bir ǵylymı monografııa jazý múmkin emes. Ǵalymnyń eńbegi shyqqan kitaptarynyń sanymen emes, kópshilik oqyrmanǵa qajettigimen, qoldanysta jıi bolatyndyǵymen ólshense kerek. Men ınstıtýtta qolǵa alǵan jobalarǵa baılanysty ádebı tildiń tarıhyna qatysty zertteýler júrgizdim, «Qazaq ádebı tiliniń tarıhy», «Aýyzsha damyǵan qazaq ádebı tili», «Qazaq tilindegi eskilikter men jańalyqtar», t.b. monografııalar jazdym. «Qazaq tilindegi eskilikter men jańalyqtar» atty eńbegimde «Edige» jyrymen qatar basqa da jyrlardaǵy kóne qoldanystardy, sóz tirkesterin taldadym.
Ǵylym jolynda túrli baǵytta eńbek ettim: ádebı tildiń tarıhy, sózderdiń etımologııasy, kórkem shyǵarmalardyń tili, Abaı shyǵarmashylyǵy, Iаsaýı «Hıkmetteriniń» tili, Qadyrǵalı bı Qosymulynyń «Jamıat taýarıh» atty eńbeginiń qazaq tiline qatysy, tildik norma t.s.s. Til tarıhyna arnalǵan eńbekterimde kóp ýaqytym arab árpimen jazylǵan mátinderdi qazirgi jazýǵa kóshirýge ketti. Bul – óte qıyn ári jaýapty jumys. Qadyrǵalı Jalaırıdiń jylnamasy HVI ǵasyrda jazylǵan. Arab qarpimen jazylǵan qoljazbany alǵash tatar ǵalymdary jarııalaǵan. Odan keıin mátindi qazirgi jazýmen qalyń oqyrmandarǵa usyndym. Iаsaýı qoljazbasynyń Samarqan nusqasyn (Samarqannan tabylǵan qoljazbany) búgingi oqyrmandarymyz oqı alatyndaı etip ekinshi ret arab qarpimen berilgen mátindi qazirgi jazýymyzben usyndym. Bularǵa kóp ýaqyt ketti. Sondyqtan «jumys rejimi» degen bolmady.
«Sózder sóıleıdi» degen kitabymdy jazǵan kezde bir sózdiń (mysaly, tolǵamaly naıza degen tirkestegi tolǵamaly degen sózdi) maǵynasyn anyqtaý úshin ony qaı jyraý qaı zamanda qandaı maǵynada qoldanǵanyn, qazirgi kezdegi qoldanysyn egjeı-tegjeıli zerttedim. Bul jaǵynan alǵanda, bizder, til mamandary, hımıkterge uqsaımyz. Hımıkter qandaı da bir tujyrym jasaý úshin aldymen qospany daıyndap alyp, qaıta-qaıta tájirıbe jasaıdy, saraptamadan ótkizgen soń ǵana tujyrym jasaıdy ǵoı. Sol sııaqty tilshiler de birneshe kitapty oqyp, ıllıýstratıvtik materıal (mysal) jıyp, qaı kezde qandaı mánde qoldanylǵanyn, ýaqyt óte kele qandaı reńk jamaǵanyn birneshe ret tekserip, sonan soń ǵana túıindeıdi.
– Ǵalym-ádebıetshi Qaıym Muqametqanov sizdiń ǵylymı eńbekterińiz týraly bylaı deıdi: «Basqa kitaptaryńyz, ǵylymı eńbekterińizdi aıtpaı-aq qoıaıyn. Myna orfografııa men pýnktýasııa jaıly anyqtaǵyshyńyzdyń orny óte erekshe. Bul kitap arqyly siz bárimizge de ustaz bolyp otyrsyz». Sizdi jalpy «orfografııanyń anasy» dep ataıdy. Al búgingi baspasózdegi bylyqqan qateler týraly ne aıtasyz?
– Birinshiden, men kúni búginge deıin shyǵyp jatqan orfografııalyq sózdikterdiń redaktory bolǵan emespin. Sońǵy 10 shaqty jylda orfografııalyq sózdikter meniń redaktorlyq etýimsiz shyǵyp jatyr. Qazirgi kezde orfografııalyq sózdikterde qatelikter ketip jatqany týraly estımin. Keıde telefon arqyly habarlasyp jatady. Sońǵy anyqtaǵysh 2000 jyly jaryq kórdi. Onyń ózinde de baspadan shyǵý prosesi tolyǵymen qolymnan ótken joq. Sońǵy nusqasyn ákelmesten, qolymdy qoıdyrmastan, shyǵaryp jiberdi. Áıtpese shaǵyn maqaladan bastap, eńbekterimniń barlyǵy baspadan shyqqanda baspa redaktorlarymen, korrektorlarymen birlesip, bastan-aıaq qaıta-qaıta qarap shyǵatynmyn.
2013 jyly shyqqan emle sózdigine meniń qatysym joq. Biraq sózdiktiń shyǵyp jatqanyn estip, shekara, kókónis, qyrkúıek sózderiniń jazylýy týraly surap, sózdiktiń redaktory bolyp otyrǵan Nurgeldi Ýálıge ádeıi telefon soǵyp, osy úsh sózderdiń ortasyndaǵy k árpin g árpine ózgertý týraly usynysymdy aıtyp edim. Mundaı sózder úsheý ǵana emes, birneshe júzdep sanalýy da múmkin. Osy ýaqytqa deıin tilimizde ábden ornyqqan bıyl, búgin, kógal, qolǵap t.s.s. kirikken sózderdiń qatarynda kóptegen sózderdi tulǵasy ózgergen qalpynda jazý kerek.
Sońǵy kezderi birneshe maqalamda sózderdiń durys jazylýy, dybystalýy týraly aıtyp, osyndaı sózderdi uıańdaǵan túrde jazý kerektigin eskertkem. Biraq bireýleri uıańdatyp, bireýleri uıańdatpaı aıtyp júrgendikten, eki túrli aıtylyp ketti. Teledıdar men radıo tilshileri tehnıkanyń kómegimen aldyndaǵy materıaldy birden oqıdy. Burynǵy dıktorlardaı aldyn ala daıyndalyp, jattyqpaıdy, taspada qalaı jazylsa, sol kúıinde oqı beredi. Jazylǵan kúıinde oqý, orfoepııalyq normalardyń saqtalmaýyna, eń aldymen, mektep kináli. Mektepterde «Qazaq tili» sabaǵynda orfoepııalyq zańdylyqtarǵa kóńil bólinbeıdi.
– Sońǵy 15-20 jylda basylym betteri pýnktýasııalyq qatelerden demigip tur. Amal neshik, bul qateliktiń basynda fılolog ǵalymdardyń ózi tur, ony taratyp, qalyptastyrýǵa kelgende jýrnalıster de aldyna jan salmaı keledi. Ár basylymdaǵy ár tilshi men ár korrektordyń qolynda múıizi qaraǵaıdaı bir-bir professordyń sózdigi, árqaısynyń óz «professory» bar, dálelin soǵan súıenip keltiredi. Dál qazir túzetýdi qajet etetin myńdaǵan sózdi bylaı qoıǵanda, óte jıi kezdesetin «biraq», «alaıda», «óıtkeni», «sebebi», degen sózden soń negizdi-negizsiz útir qoıý, «kez kelgen», «aragidik», «shash etekten», «kóńil kúıdi» birde defıspen, birde defıssiz jazý, taǵy basqa tolyp jatqan tynys belgilerin óz bilgenimen qoıyp, jappaı saýatsyzdyqty qalyptastyryp jatyr. Ne isteýge bolady, muny qalaı júıeleımiz, qalaı júgendeımiz?
– Sońǵy jyldary árkim óz betimen jazyp, qospaıtyn sózderdi qosyp, ajyratpaıtyn sózderdi ajyratyp, qoıylmaıtyn jerge útir qoıyp jazyp júr. A.Baıtursynuly zamanynda óıtkeni, sebebi, biraq, alaıda sııaqty jalǵaýlyqtar eki jaı sóılemniń ortasynda turatyn. Qazirgi kezde aldyńǵy sóılem tym uzaq bolyp kete me álde orys tilindegi aýdarmalarǵa qaraı ma, – sondyqtan, óıtkeni, sebebi, biraq degenderden bastalatyn sóılemder kezdesedi. Ol sózderdiń sońynan útir qoıý durys emes. Útir jalǵaýlyqtardyń aldynan qoıylǵanmen, sońynan qoıylmaıdy.
Sol sııaqty kóńil kúı, aldyn ala, kez kelgen sııaqty tirkesterdi defıs arqyly jazýǵa eshqandaı ýáj joq. Bular – qos sóz emes, tirkester. Sondyqtan defıs qoıý negizsiz. Syzyqshanyń, defıstiń, útirdiń qoıylatyn oryndary bar. Olardy beıbereket qoıa berýge bolmaıdy. Ol týraly «Qazaq tiliniń anyqtaǵyshy» atty kitabymda naqty toqtalǵam. Sol erejelerdi negizge ala otyryp, ala-qulalyqqa jol bermeı, birizdendirý kerek. Mektepte tynys belgilerdi oqytýǵa erekshe kóńil bólip, saǵat sanyn kóbeıtý kerek.
– Latyn álipbıine kóshýge qalaı qaraısyz? Latyn álipbıi qazaq til máselesin sheshedi dep oılaısyz ba?
– Latyn álipbıine kóshýdi qoldaımyn. Latyn tańbalarymen jazý erejelerin daıyndaý kerek. Ol – óte kúrdeli ári jaýapty is. Sondyqtan oǵan jumyla kirisý kerek.
Qaı áripti qoldansaq ta, emle erejelerinde uqsastyq bolady. Mysaly, a árpi barlyq býynda jazyla beredi; o, ó, u, ú áripteri úsh býyndy sózderdiń sońynda jazylmaıdy. Latyn jazýyna kóshkende halyqaralyq termınder men orys sózderiniń jazylýynda birqatar qıyndyqtar bolady. Mysaly, redaktor degendi redaktor dep jazamyz ba álde redaktr dep eki daýyssyzdy qatar jazamyz ba, arasyna y árpin qoıyp (redaktyr) jazamyz ba? Onyń bárin júıelep, birizdendirý kerek. Latyn jazýyna kóshkende ch árpin almasaq, chek, chempıon degen sózderdi qalaı jazamyz? Eń qıyny – jazý erejelerin túzý.
Latyn álipbıine kóshkende qazaq tili, ana tili, memlekettik til máselesine erekshe mán berý qajet. Meniń oıymsha, balabaqshada, bastaýysh mektepte aǵylshyn tilin múlde oqytpaý kerek. Latyn jazýyna negizdelgen qazaq sózderin saýatty jazyp, oqyp daǵdylana qoımaǵan balaǵa aǵylshyn tilin úıretýge bolmaıdy. Tildik sanada aǵylshyn tiliniń áripteri saqtalyp qalǵan balalar keıin qazaq tilin úırengen kezde ol tańbanyń basqasha dybystalatynyn qabyldaı almaı, shatastyratyn bolady. Bala bastaýysh mektepte qazaq tili boıynsha saýatty jazyp, ábden daǵdylanǵan soń ǵana shet tilderdi úıretýge bolady. Mektep tabaldyryǵyn attaǵan bala ana tilinde ǵana sóıleýi kerek. Bala bastaýyshta orys tilinde de emes, aǵylshyn tilinde de emes, tek qana ana tilinde oqýy kerek. Úsh tildi birden oqytqanda balanyń ana tili bolmaıdy. Ana tili bolmaǵan adamnan eshqandaı aqyn da, jazýshy da, sýretshi de shyqpaıdy. Ǵalym shyǵar, maman shyǵar, tipti ataqty adam da shyǵar. Biraq onda eshqandaı mádenı azyq bolmaıdy. Aǵylshyn tilinde tamasha jazsyn, orys tilinde óleń shyǵarsyn, biraq ol – ana tili emes. Sondyqtan Úkimet, basshylar, oqý-aǵartý salasyndaǵylar qazaq mektebin qolǵa alyp, qamqorlyq kórsetýi kerek. Qazaq mektebin kóbeıtý kerek. Bala ana tilin bastaýysh mektepten meńgerip, keıin basqa tildi qosý kerek. Aınalasyn ana tilinde tanyp, ár zattyń qazaqsha ataýyn bilgen soń ǵana onyń orysshasyn, aǵylshynshasyn úırenýi ońaı. Qazaq halqynyń saqtalýy tiliniń saqtalýyna baılanysty. Jahandaný zamanynda ana tilimizdiń bolashaǵyna, tazalyǵyna erekshe mán berýimiz qajet.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
