Qazaq onomastıkasy týraly ǵylymı- zertteýler ótken ǵasyrdyń basynan beri qaraıǵy kezeńde ǵana júıelendi. A.Baıtursynuly, Q.Jubanov, I.Keńesbaev, S.Amanjolov, Ǵ.Musabaev, Ǵ.Aıdarov salǵan izbenen A.Ábdirahmanov, Ǵ.Qońqashbaev, E.Qoıshybaev, V.Popova, O.Sultanıaev, t.b. ǵalymdar qazaq onomastıkasynyń týyn tiktep, ómirdiń túrli salalaryndaǵy ornyn anyqtaýǵa mol úles qosty. Osy toptyń bel ortasynda, belsendilerdiń qatarynda qazaq onomastıkasyn júıelep, teorııalyq negizin qalaǵan ǵalymdardyń biregeıi Telǵoja Januzaqov bar edi.
Túrli ǵylymdardyń basyn toǵystyratyn salanyń kúrmeýi kúrdeli tustaryna qalam tartyp, ótken zamandardan búginge deıingi tarıhyn túgendedi, ǵylymı negizderin aıqyndap, ózindik júıesin zerdeledi, búkil sanaly ǵumyryn qazaq onomastıkasynyń gúldenýine arnady. Jer-sý ataýlary, kisi esimi, etnonımder (halyq, rý, taıpa ataýlary), janýarlar ataýlary, aspan deneleriniń ataý-lary, t.b. júıelegende birneshe ǵana taqyryptyń aıasyna jınaqtalǵanmen, árqaısysy tamyryn tereńge jiberip, japyraǵyn bıikke jaıǵan alyp báıterek ispetti. T.Januzaqov olardyń eshbirin bóten kórmedi, barlyǵynyń ishki álemine úńildi, sybdyrynan syr aýlady. Keıingi býyn shákirtter Telaǵań dep atap ketti. Shyndyǵynda, ol onomastıkanyń bar salasyna tel qaraǵan, tól bolmysty tulǵa, sondyqtan bolsa kerek, ózine osy at tamasha jarasady.
Telǵoja Januzaqovtyń zertteýleri adamzat pen ǵalamzat esimderin qamtıdy. Aspan men jerdiń arasyndaǵy qazaq balasy at qoıyp, aıdar taqqan barsha jaratylystyń lıngvıstıkalyq tabıǵatyna ulttyń kózimen qarady, olardy ulttyq tanymymen tanydy. Osynsha aýqymdy salanyń ǵylymı negizin qalap, birtutas beınesin somdady.
Áýel basta qazaq onomastıkasynyń antroponımıka (kisi esimderi) salasyna at baılaǵan. Sebepshi bolǵan – belgili túrkitanýshy S.E.Malov. 1953 jyldyń jeltoqsan aıynyń sońynda 2 tomdyq «Qazaq tiliniń túsindirme sózdigin» jasaý jumystary boıynsha tájirıbe almasý úshin Qazaq KSR Ǵylym akademııasy janyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń amanatyn – akademık I. Keńesbaevtyń jazyp bergen hatyn alyp Lenıngradqa barǵan qarshadaı bala úlken oljamen oralady. Sózdik jasaý jumystarynan mol maǵlumat alýmen qatar, S.E.Malovpen jolyǵyp, kóp aqyl-keńes tyńdaıdy. Sol joly ǵalym «Qazaq tilindegi kisi esimderi» degen taqyrypty usynady. Alǵash ataǵy jer jarǵan túrkologtyń aldynda júreksinip otyrǵan jas talapker óziniń zerektigimen ǵalymnyń nazaryn aýdarsa kerek, bir aı boıy úıindegi kitaphanasymen tanysýyna múmkindik jasaıdy, ózi de altyn ýaqytyn qıyp bilgenin aıamaıdy. Rýhy jelpinip, jańasha túlep shyǵa kelgen talapkerge ǵalym úsh túrli shart qoıady: birinshisi – arab, parsy tilderindegi materıaldardy paıdalana biletindeı oqý, jazýyn bilýiń kerek; ekinshisi – Orhon-Enıseı jazýyn bilýiń kerek; úshinshi – tarıhı ári etnografııalyq eńbekterdi kóp oqyp, jetik bilýiń kerek. Bul úlken ómirge qadam basqaly turǵan jas shákirttiń baǵytyn aıqyndar sáttegi janashyrlyq talap edi.
Elge de úlken amanat arqalap oralǵan Telaǵań sodan beri kúni búginge deıin, toqsanǵa kelse de arqasyn sýytyp bir demalǵan emes. Qazaq esimine degen súıispenshiliginen jańylyp kórgen joq. Ony ómirlik otasqan jary, úıdegi jeńgeıdiń (professor Erǵazıeva Narıma Ismaıylqyzy) myna bir aýyz sózinen túsinýge bolady: «Men Tókeńniń adaldyǵyna kúmándanǵan emespin, biraq ómir boıǵy qyzǵanyshym onomastıka boldy, óıtkeni ol onomas-tıkany menen de beter súıedi!» – dep jurtty bir kúldirgen edi.
Ǵylymı baǵytyn aıqyndap alǵan jas talap aldynan ashylǵan onomastıkalyq keńistiktiń ár qıyryna qalam siltedi. Ilgeride atap ótkenimizdeı, qazaq tilindegi ataýlar álemin barynsha sharlady. Endi sonyń ishinde adam, jer-sý, aspan deneleriniń ataýlary deıtin úshtikke toqtalyp kórelik.
Kisi attary
Qazaq esimderiniń lıngvıstıkalyq tabıǵatyn ǵylymı turǵydan saralap, teorııalyq negiziniń qalyptasýyna T.Januzaqov erekshe eńbek sińirgen ǵalym. «Qazaq tilindegi kisi esimderi» taqyryby boıynsha 1961 jyly I.Keńesbaevtyń jetekshiligimen kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Sol eńbektiń negizinde «Qazaq tilindegi jalqy esimder» atty stýdentterge arnalǵan oqý quraly jaryq kóredi. 1971 jyly «Qazaq esimderiniń tarıhy» atty monografııasyn jarııalady. Kóne túrki jazba muralarynan qazirgi zamanǵa deıingi kisi esimderiniń lıngvıstıkalyq, tarıhı-etnografııalyq, tanymdyq-mádenı negizderin zerdelegen, ǵylymı qaýym úshin de, jalpy kisi esimderiniń tarıhy men taǵylymdyq mádenıetin bilgisi keletin kópshilik oqyrmandar úshin de asa mańyzdy bul eńbek túrki áleminde alǵash ret jaryq kórgen kólemdi ǵylymı-zertteý bolatyn. Osy zertteýlerdiń negizinde kisi esimderiniń maǵynasyn, shyǵý ýájderi men etımologııasyn aıqyndaýǵa arnalǵan eńbek qalyń qaýymǵa «Esimder syry» degen atpen usynyldy. Bul kitap ýaqyt talaptarymen ózgerip otyratyn kisi esimderiniń tabıǵatyna saı ár jyldarda tolyqtyrylyp, qoǵam suranystaryna sáıkes qaıtadan jarııalanyp otyrdy.
Qazaq esimderiniń kúrdeli tustarynyń biri onyń, ásirese, sońǵy júz jyldyq tarıhtaǵy kúrdeli taǵdyrymen baılanysty. Lıngvıstıkalyq tabıǵatyna tikeleı áser etken tarıhı faktorlar sol salanyń mamandaryn tolǵandyrmaı qoımaǵany belgili. Qazaq esimi orys tiline aýdarylmaıdy, biraq orys tiliniń zańdylyǵyna beıimdele jazylady. Bul talaptyń astarynda úlken shyǵyn jatyr edi. Úlken shyǵyn dep otyrǵanymyz ulttyq bolmysynan aýytqyp, sol tusta qujattarda ne oryssha emes, ne qazaqsha emes aty-jónder paıda bola bastaǵan. Onyń ulttyq tabıǵatymyzǵa qanshalyqty jat ekenin tek kisi esimderiniń syrlaryn tereń tanyp júrgen Telaǵań sııaqty mamandar ǵana ańǵara aldy. Qatal júıeni tek júıemen ǵana jeńý múmkin edi. Sondyqtan, osy qıyndyqty jeńýdiń joly retinde 1988 jyly K.Espaevamen birlesip, on myńǵa jýyq jıi qoldanylatyn kisi attaryn qamtyǵan «Qazaq esimderi» atty sózdigin jarııalady. Bul sózdikte er men áıel esimderi jeke tizilip, tek esimder ǵana emes, áke attary men famılııalarynyń oryssha, qazaqsha jazylý nusqalary da kórsetildi. Eń bastysy, bul eńbek qalyń kópshilikpen qatar, Azamattyq hal aktilerin tirkeý organdary men pasport oryndaryna, aýyldyq, selolyq, qalalyq, oblystyq ákimdikterge, buqaralyq aqparat pen mektep oqýshylaryna arnalyp edi. Qoǵam ómiriniń aýqymdy bóligin qamtyǵan bul eńbektiń negizgi maqsatyn túsine otyryp, ony patrıot ǵalymnyń ishki jan shyryly dep te, aýrýdy dál tabatyn tamyrshy dep te baǵalaýǵa bolady. Ideologııanyń bet qaratpaı turǵan tusynda, ol únsiz daıyndalyp, máseleniń yń-shyńsyz sheshilýine, ıaǵnı resmı mekemelerde birshama qıyndyqtardyń jeńildep, istiń ońǵa qadam basýyna yqpal etti. Eń bastysy, resmı mekemelerge qazaq esimderiniń artynda izdeýshisi baryn sezindirdi.
Qazaq esimderin osy qıynshylyqtan qutqarýdyń quqyqtyq-normatıvtik sheshimin izdeý táýelsizdiktiń eleń-alańynan bastap-aq qolǵa alyndy. Osy maqsatpen 1991 jyly qyrkúıekte «Egemendi Qazaqstan» gazetine «Aty-jón tarıhyna tereńdesek» deıtin maqala jazady. Artynan akademık Á.Qaıdarımen birigip «Qazaqstan Respýblıkasynda qazaq azamattarynyń esimderi men áke attaryn jáne famılııalaryn retteý týraly» tujyrymdamany usyndy. Bul eńbek te 1994 jyly aqpan aıynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalandy. Osy tujyrymdamanyń negizinde 1996 jylǵy sáýirde Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Ulty qazaq azamattarynyń tegi men ákesiniń atyn jazýǵa baılanysty máselelerdi sheshý tártibi týraly» Jarlyǵy shyqty.
T.Januzaqovtyń antroponımıka salasyndaǵy eńbekterinde qazaq esimderiniń tildik tabıǵaty, tynysy men tirshiligi, ótken tarıhy men bolashaq taǵdyry túgel qamtyldy. Olardyń árqaısysyna toqtalyp, taldaý jasaýdy maqala kólemi kótermeıdi. Osy aıtylǵandardan-aq onyń ulttyq esimderdiń joǵyn túgendeýge qanshalyqty úles qosqanyn shamalaýǵa bolady.
Jer-sý ataýlary
Kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵannan keıin zertteý eńbekteriniń kókjıegi keńeıe túsedi. Qazaq esimderimen qatar, onomastıkanyń toponım, etnonım, kosmonım, zoonım, t.b. salalaryn qamtyǵan «Qazaq esimderiniń negizgi problemalary» taqyrybynda 1976 jyly doktorlyq dıssertasııasyn sátti qorǵap shyqty. Áýelde onomastıkalyq ataýlardy jalqy esim retinde birtutastyqta qaraǵanmen, kele-kele árqaısyn tereńdete zerttep, jekelegen kólemdi eńbekterge arqaý etti. Izdenis barysynda el aımaqtary boıynsha jer-sý ataýlaryna arnalǵan birshama eńbekter jarııalady. «Ortalyq Qazaqstan jer-sý attary», «Qazaqstan geografııalyq ataýlarynyń sózdigi. Jezqazǵan oblysy», «Qazaqstan Respýblıkasynyń toponımderi», «Qazaqstan geografııalyq ataýlary. Almaty oblysy», t.b. kólemdi eńbekteri men ár kezeńdegi ózekti máselelerge arnalǵan maqalalary qazaq toponımıkasyna qosylǵan eleýli olja bolatyn.
Sońǵy ǵasyrlarda qazaq toponımıkasy da, halqymyzdyń ulttyq tarıhy sekildi, túrli qııanatqa dýshar bolǵanyn jaqsy bilemiz. Bul osy salanyń basy-qasynda júrgen mamannyń da jan jarasyna aınalmaı tura almaıdy. Geografııalyq nysan ataýlarynyń da qýǵynǵa ushyrap, ádeıi joıylyp, qalǵanynyń bur- malanýy sekildi qoldan jasalǵan qııanat T.Januzaqovtyń kóz aldynda ótti. Sondyqtan, bul baǵytta da máseleni quqyqtyq qujattardy retteý arqyly sheshý jolyn tańdady. Ol úshin de táýekelshildik kerek edi. Jeltoqsan oqıǵasynan keıin keńestik óktemdik tyıylmaı turǵan jyldarda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy tóraǵasynyń orynbasary V.S.Sıdorovaǵa Memlekettik onomastıkalyq komıssııa qurý týraly ashyq hat jazyp, osydan soń Joǵarǵy Keńestiń turaqty komıssııasynyń otyrysynda baıandama jasady. Qyzý talqylaýdan soń Mınıstrler Keńesi janynan Memlekettik onomastıkalyq komıssııa qurý týraly sheshim qabyldandy. 1990-2003 jyldary osy komıssııanyń turaqty múshesi ári ǵalym hatshysy retinde halqymyz qoldanǵan júzdegen geografııalyq ataýlardy qalpyna keltirý, ıaǵnı zamany ótip eskirgen ataýlardy ózgertý, burmalanǵan ataýlardy qaıta qalpyna keltirý – transkrıpsııasyn túzetý jumystaryn júzege asyrýǵa úles qosty. Osy jumystardy atqarý kezindegi jınaǵan tájirıbe barysynda ilgeride atalǵan qujat dúnıege keldi. Akademık Á.Qaıdarımen birlese otyryp, «Respýblıkadaǵy Memlekettik jáne ákimshilik aýmaqtyq birlestikterdiń ataýlaryn retteýdiń, eldi mekenderdiń attaryn ózgertý jáne tarıhı-geografııalyq ataýlaryn qalpyna keltirý tujyrymdamasyn» daıyndap shyqty.
Qandaı jumys atqarsa da ǵylymı negizin qalyptastyryp, onyń bolashaǵyna jol ashyp júretin ǵalym qazaq toponımderiniń de ótken tarıhy men aldaǵy bolashaǵynyń arasyndaǵy altyn arqaýdyń jibi sógilmegenin qalady. Osy sabaqtastyqtyń úzilmeýi úshin quqyqtyq-normatıvtik erejelerin daıyndady jáne shákirtterimen birlese otyryp, 2001 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń toponımderi. Toponımııa Respýblıkı Kazahstan» atty anyqtamalyqty daıyndap, qoldanysqa berdi. Tel avtorlyqpen 2002 jyly «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy geografııalyq ataýlardy oryssha jazý boıynsha nusqaýlyqty» daıyndap shyqty. Osy eńbekterdiń negizgi mazmunyn jınaqtaı qaraǵanda, qazaq ǵylymyna jáne táýelsiz Qazaqstannyń tildik-mádenı damýyna qajet baǵyttardy Telaǵańnyń dóp basyp tanyǵanyn baıqaımyz.
Aspanı ataýlar
Aspan deneleri kóne zamandardan jetken tildik jádigerlik. Olaı deıtinimiz, aspan syrlaryn túsiný, odan keler kúnniń, aıdyń nemese jyldyń raıyn boljaý, soǵan qarap qareketin qamdaý qazaq halqynyń ejelgi ádeti. Babalarymyzdyń sózdik qorynda osyǵan baılanysty túrli sózder men sóz tirkesteriniń, termınderdiń qalyptasqany belgili. T.Januzaqov bul salada da ózindik pikir aıtqan ǵalym. Onyń zertteýleri tek jalqy esimdermen shektelmeı, tildik júıesin jan-jaqty taldaıdy. Biriniń ornyna biri qoldanylyp júrgen kosmonım men astronım termınderiniń arajigin ashyp, túsinigin jasady. Qazaq uǵymyna tán Aı frazalary: Jańa Aı, Toly Aı ıakı Aı tolysy, Aı arasy, Aı oraǵy, Aı tutylý, t.b. sekildi tilimizdegi kóptegen ulttyq uǵym retinde qalyptasqan turaqty tirkesterdi aspan deneleri týraly halyqtyq bilimniń aıasynda qarastyrady.
Aspan deneleri ataýlarynyń kóne túrki jazbalarynda saqtalǵan túrlerine toqtala otyryp, jazba muralar tilinde HI-XIV ǵasyrlarda molynan kezdesetin, al qazirgi tilimizde qoldanylmaıtyn túrlerin kórsetedi. Qazaq tiline tán tól ataýlar men arab, parsy tilinen kelgenderin, keıingi astronomııa ǵylymynyń damýymen birge orys tilinen tikeleı aýdarylǵan nemese aýdarylmaı qabyldanǵan jáne orys tili arqyly shet tilderinen engen ataýlardy taldap, túsindirip beredi. Ǵalymnyń túrkilik keńistiktegi jan-jaqty bilimi aspan deneleriniń ataýlaryna taldaýlar jasaǵanda aıqyn kórinip turady. Qaı ataýdyń túrki tilderiniń qaısysynda qalaı dybystalatynyn naqty atap kórsetip, túpki negiziniń ortaqtyǵyna mán beredi jáne soǵan súıenip kóptegen ataýlardyń shyǵý kezeńin kóne túrki dáýirlerimen baılanystyrady. Aspan deneleri ataýlarynyń etımologııasyn ashýda da ǵalymnyń ǵylymı boljamdary naqty derekter men dálelderge súıenedi.
Qazaq qoldanysyndaǵy kosmonımder negizinen halyqtyq ańyzdarǵa negizdeledi. Árqaısynyń shyǵýy týraly mıftik tanymmen sabaqtasyp jatqan aýyz ádebıetinde ańyz-ápsanalar bar. T.Januzaqov etımologııalyq taldaýlar jasaǵanda olardy da nazardan tys qaldyrmaıdy. Sóıtip, tilimizdegi leksıkalyq qory asa mol emes kosmonımderdiń tildik tabıǵatyn ár qyrynan qarastyra otyryp, ǵylymı turǵydan júıelengen, taldanǵan, ǵylymı qaýymǵa da, jalpy bilýge qumar qarapaıym kópshilikke de túsinikti zertteý usynady. Kosmonımder boıynsha zertteýleri kólemi shaǵyn bolsa da, júıeliligi, mazmundylyǵy, derektiligi men dáıektiligi jaǵynan baǵaly.
T.Januzaqovtyń zertteýleri, sóz basynda aıtyp ketkenimizdeı, aspan men jerdiń arasyndaǵy qazaq balasy at qoıyp, aıdar taqqan barsha jaratylys ataýlaryn qamtydy. Olardy ózara sabaqtastyqta tanı otyryp, árqaısynyń ózindik mártebesin aıqyndady, ıaǵnı uly júıesin qalyptastyrdy. Ataýlardyń tabıǵaty arqyly qazaq balasy, dalasy, ulttyq álemi úshtiginiń birligi anyqtaldy. Osy úsh salanyń tizginin teń ustap, talaı belesterden asqan Telaǵań búginde mereıli bıiginde.
T.Januzaqov kóp jyldar Til bilimi ınstıtýtynyń onomastıka bólimin basqardy. 1979 jyly jabylyp qalǵan bólim 1981 jyly qaıta ashylyp, osy kúnnen bastap jetekshilikti qolǵa alǵan ǵalym 1994 jylǵa deıin taban aýdarmaı tynymsyz eńbek etti. Onomastıkanyń túrli salalary boıynsha 300 myńnan astam asa baı kartotekalyq qor jasaldy, kóptegen onomast-mamandar daıyndaldy. Bólim jumysy júıeli, josparly qalypqa túsip, qyzmetkerlerdiń ǵylymı-zertteý jumystary qazaq onomastıkasyn jańa deńgeıge kóterdi.
Sanaly ǵumyrynyń 70 jylyn qazaq onomastıkasyna arnaǵan ǵulama ǵalym, ulaǵatty ustazdyń áli de aıtary az emes.
Bekjan ÁBDÝÁLIULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory
