Abyroı bıigi

Bul áste kezdeısoqtyq emes edi. Tákeńniń mereıtoıy jaqyn­dap kele jatqanyn bile­tinmin. Telefon arqyly sóıles­kenimizge de kóp ýaqyt óte qoıǵan joq-tyn. Eń bas­ty­sy, ol Ońtústik pen Batystaı eki óńir­diń, ýnıver­sıtettik jáne aka­de­mııalyq eki ǵylym­nyń or­taq per­zenti bola alǵan telqara ekendigi.

Tuıaqbaı Jambyl oblysyna qarasty Talas aýdanynyń Aqkól aýylynda jetpis jyl buryn dúnıe­ge kelipti. Bul – soǵystan keıin­­gi qıyn kezeń. Adamdar bir-birine kómek qolyn sozýǵa ázir ýaqyt qoı. Osyny kórgen balalar da qamqor, meıirimdi bolyp ósti.

Tuıaqbaı aýyl mektebinde bilim aldy. Balalyq shaqpen qoshtaspaı jatyp, Jambyl qalasyndaǵy Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ýchılıshege oqýǵa túsedi. Bilimdi azamat bolý sol ýaqytttaǵy qazaq qoǵamynyń ult­tyq ıdeıasy desek, artyq aıt­qan­dyq emes. Balań jigit bilim nári­nen sýsyn­daýǵa baryn salady. Pedýchı­lı­sheni úzdik dıplommen bitirip, eńbek jolyn bastaýysh mektep muǵalim­digi­nen bastaǵanda da ári qaraı oqý kerek­tigin bir sát esten shyǵarmaıdy.

Asyl arman ony Almatyǵa, qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetine alyp keldi. Mine, tap osy stýdenttik shaqta Tuıaq­baı oqý men ónerdiń, bilim men ǵylymnyń telqarasy bola aldy. Ýnıversıtettegi «Jeti mýza» qoǵa­mynyń, teatr stýdııasynyń, «Aqqý» ansambliniń belsendi múshesi oqýdy úzdik úlgerimmen kómkerdi. Tipti, M.Áýezov teatryn­da «Beý, kyzdar-aı» pesa­sy qo­ıyl­ǵanda dosent Qa­sen rólin oı­naý­ǵa tartyl­ǵany bar.

Ýnıversıtettegi oqýyn akade­mııalyq ortaǵa enýmen ushtastyrdy. Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń tabaldyryǵynan attaǵan sátti kúni keshegideı áli jadynda. Eńseli ǵımaratta ornalasqan Sh.Ýálı­hanov atyndaǵy tarıh, arheo­logııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń ǵalymdary jas stýdentti jatyr­kaǵan joq. Áıgili etnograf H.Ar­ǵyn­baev ekspedısııaǵa shaqy­ryp, qazaq otbasyn zertteýdiń tamasha mektebinen ótkizdi.

1971 jyly ýnıversıtetti aıaq­ta­ǵan jas tarıhshynyń taǵ­dy­ryn­daǵy jańa kezeń Oral ped­ıns­t­ıtý­tyna joldama arqyly qyz­met­ke ornalasýmen bastaldy. «Aı­haı jıyrma besinde» Talasy men Qara­taýyn, Alataýy men Esen­taıyn art­ta qaldyryp, Edil men Jaıyqtyń jaǵa­syna jaı­ǵas­qan Tuıaqbaı jalǵyz emes edi. Janynda qudaı qosqan qosaǵy Baıan Ǵabbasqyzy bar bolatyn.

Sodan beri de jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt tulpardaı zýlap óte shyǵypty. Jas maman eseıdi, qyz­mette ósti, ǵylymda kemel­den­di, otbasynda qamqor áke, aqyl­góı ata atandy. 1977 jyly ózi oqyǵan Qazaq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetinde kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵaǵan soń, Oral pedınstıtýtynda kafedra meńgerdi, jańadan ashylǵan tarıh fakýltetin basqardy. Al 1990 jyly Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyndaǵy mamandandyrylǵan keńeste tarıh ǵylymdarynyń doktory dáre­jesine dıssertasııasyn qorǵaı­dy. Munda akademıkter K.Nur­peıis pen M.Asylbekovtiń qamqor­ly­ǵy­­na bólengenin Tákeń kúni bú­gin­ge deıin tebirenispen eske alady.

Dıssertasııalarynda ulttyq tarıhymyzdyń osynaý taǵylymyn jan-jaqty zerdelegen T. Rysbekov ony, Muqaǵalı aqyn aıtqandaı, zamana talabyna laıyq shapan jaýyp, týǵan halqyna qaıtardy. 1991 jyly Oral pedınstıtýtyna rektorlyqqa saılanǵan ol qysqa merzim ishinde joǵary oqý ornyn ýnıversıtet mártebesine jetkizdi, jańa mamandyqtar men kafedralar uıymdastyrdy, professor-oqytýshylar quramyn nyǵaıtty. Túıip aıtar bolsaq, T. Rysbekov 20 jylǵa jýyq rektor bolǵan ýaqyt ishinde M.О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnı­versıteti elimizdegi mań­daıaldy bilim men ǵylym ortalyǵyna aınaldy, álemdik ıntellektýaldy keńistikte alǵashqy qadamdaryn jasady. Kásibine qatysty izdenisi men jetilýin bir sátke toqtatqan joq. Birinshiden, teorııalyq-meto­do­logııalyq ustanymdardy jań­ǵyrtý ońaıǵa soqpady, ekinshiden, derekterdi jańadan súzip shyǵýǵa jáne oqýǵa týra keldi, úshinshiden, tarıhtaǵy aqtańdaqtardy joıýǵa belsene aralasty. Nátıjesi búginde kimdi bolsyn tánti qylǵandaı. 600-den astam ǵylymı jáne ǵylymı-kóp­shilik eńbekterin jarııalady, bedel­di ǵylymı forýmdarda baıan­damalar oqydy, tarıhshy ǵalym­dardyń Batys óńirindegi tany­mal mektebin qalyptastyrdy, shet­el­­derge is-saparǵa shyǵyp, ın­tel­­lek­týaldy áleýetti artty­rý­dyń álem­dik tájirıbesin kádege jarat­­ty. Qalalyq jáne oblystyq más­lı­­hat­­tar­dyń birneshe dúrkin depý­­taty retinde táýelsiz­digimiz­diń demo­kra­tııalyq bastaý­laryn bekem­­degeni óz aldyna bólek áńgime.

Búginde Batys Qazaqstan aýma­­­ǵynyń bilimi men ǵylymyn, rýha­nııaty men qoǵamdyq-saıası ómirin, tarıhı ólketanýy men tulǵatanýyn Tuıaqbaı Rysbekovtiń esimi men tyndyrǵan isinsiz elestetý múmkin emes. Qarataýdyń keshegi qara­domalaǵy, Jetisýdyń qyran búrkiti, Edil men Jaıyqtyń, Abaı ulyqtaǵandaı, «tolyq adamy», tarıh ǵylymdarynyń telqarasy eńbegimen, aqylymen aıalap, baptap ósirgen jasyl baǵynyń saıasynda eliniń berekeli erteńine tilek qosýda. 

Hankeldi ÁBJANOV, 
UǴA akademıgi