Salamatty ult qalyptastyratyn salıqaly eńbek

Búginde kúlli adamzat qaýymy je­del, ıaǵnı tez qartaıý degen má­s­e­lemen betpe-bet kelip otyr. Má­selen, Amerıka Qurama Shtat­ta­rynda kári adamdar jalpy ha­lyq­tyń 19,7 paıyzyn qurasa, bul kór­set­kish Germanııada – 23,2%, Uly­brı­tanııada – 28 %, Japonııada – 32,3 %. Bizdiń elimizde de halyqtyń qar­taıý qarqyny jyldan jylǵa arta tú­sýde. Ǵalymdar 2050 jylǵa qaraı respýblıkamyzdaǵy árbir tórtinshi tur­ǵynnyń 60 jastan asatynyn bol­jap otyr.

Al bul jaǵdaı óz kezeginde eń­bek resýrstary týraly máseleni ót­kir túr­de kún tártibine qoımaq. Eýro­pa­l­yqtar muny eńbek mıgranttaryn óz elderine kóptep shaqyrý arqyly sheshýge tyrysýda. Bul tásildiń de memlekettiń demografııalyq, mıg­ra­sııalyq saıasatyna qandaı sal­qy­nyn tıgizip jatqanyn kórip-bilip jat­qan joqpyz ba?!

Bizde bul turǵyda Prezı­dentimiz bel­gilegen Qazaqstan Res­pýb­­­lı­ka­synyń 2030 jylǵa deı­ingi áleý­met­tik damýynyń Jal­py­­ulttyq kon­sep­­sııasyna sáıkes sha­­ralar júzege asy­rylýda. Osy kon­­sepsııa­da El­basy N.Á.Na­za­r­­­baev by­laı degen bola­tyn: «Kez­ kelgen jas­taǵy adam qo­ǵa­­mymyzdyń áleý­mettik-eko­no­mı­­kalyq ómirine belsendi túr­de at­salysýǵa múm­kin­dik alady. Egde jas­taǵy adam­dardyń eń­bek­ke ara­la­­sýy olar­dyń teńdessiz ómir­lik já­­­ne ká­sip­tik tájirıbelerin paı­da­­la­ný­ǵa, tirshilikterin jaqsartýǵa kó­­mekteseri anyq».

Qazir elimizdiń ǵalymdary adam­dar­dyń densaýlyǵyn jaqsarta otyryp, qartaıý merzimin qysqartý múm­kindikterin zertteýmen aınaly­sýda. Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdenti Is basqarmasynyń Me­dı­sınalyq ortalyǵy men osy or­ta­lyqtyń Almatydaǵy emdeý ba­­zasy – Ortalyq klınıkalyq aý­rý­hanasynyń ǵylymı taqyryby da osy belsendi uzaq ómir súrý má­se­lesi ekenin estigenimizde osy emdeý mekemesine degen qurmetimiz ese­lene túskeni aqıqat. Ortalyq uzaq jyldar boıy egde adamdardyń den­saýlyq jaǵdaıyna turaqty túr­de baqylaý jasap keledi eken. Mun­da 60 jastan asqan egde adam­dar­dyń basym kópshiligi, 75 jas­tan joǵary qarttar men 90 jas­tan asqan uzaq ómir súrýshilerdiń medısınalyq kómek alatynyn da emhana qyzmetkerlerinen estip-bildik.

Emdelýshilerdiń densaýlyq jaǵ­­daıyn kóptegen jyldar boıy úz­­diksiz zerdeleý, tekserý ju­mys­ta­ry belsendi uzaq ómir súrý­diń áleý­mettik-medısınalyq fak­tor­la­ryn ǵylymı zertteýge negiz bol­ǵan.

Osynyń nátıjesinde adam ómiri­niń uzaqtyǵy men sapasy tuqym qýa­laý­ǵa (19,2 %), memlekettiń áleý­met­tik-ekonomıkalyq saıasaty men densaýlyq saqtaý deńgeıine (12,5 %), ekologııaǵa (8,1%), geo­gra­fııalyq já­ne basqa jaǵ­daı­larǵa (6,5%), al ne­gizinen, ár adam­nyń ózi­niń ómir sú­rý saltyna baılanysty ekendigi anyq­talǵan.

Bul derekterdiń alyp-qosary joq aqıqatqa jaqyn ekenine esh shek kel­tirmeımiz.

О́zimiz kúndelikti ómirden kórip-bilip júrgenimizdeı, ár adamnyń ár­túrli qartaıatyny belgili. Al­pys­qa jetpeı aljyǵandar men jet­pis­ke jet­peı jer taıanǵandardy, ke­r­isin­she seksen men toqsandy ses­­kenbeı ba­ǵyn­dyryp, dene eń­be­gi men oı eń­beginiń jemisin jep júr­gen­derdi kórip júrmiz. Qa­lyp­ty sal­maqty ustanyp, únemi fı­zı­ka­lyq jat­tyǵýlar jasap, shylym men al­ko­gol sııaqty zııandy ádet­terden bas tartqan adamdardyń uzaq jasaıtyny dáleldeýdi qajet et­peıtin shyndyq.

QR Prezıdenti Is basqarmasynyń Medısınalyq ortalyǵy men Nazarbaev ýnıversıteti avtorlar ujy­m­ynyń áleýmettik jáne emdeý-labo­ratorııalyq zertteýleriniń ná­tı­jesinde «uzaq ómir súrýdiń sı­qyr­ly dárisi», ıaǵnı eshqandaı elı­k­­sırdiń bolmaıtyny dáleldendi.

Iаǵnı qarapaıym tilmen aıtsaq, «sıqyrly dári» degenimiz salamatty ómir súrý salty eken. Avtorlar ujymy keltirgen uzaq ómir súrýdiń negizgi áleýmettik faktorlary mynalar: ıntellektýaldy eńbek, tár­tiptilik, dene salmaǵyn qalypty mólsherde ustaý, úzdiksiz qımyl-qozǵalys, sapaly tamaq.

Búginde kózimiz jetip júrgen bir shyndyq bar. Medısınamyz asa damı qoımaǵan anaý bir jyldary basymyz aýyryp, baltyrymyz syzdasa, shetel asyp emdelip kelýge asy­ǵyp turatynbyz. Qazir jaǵdaı múl­de ózgerdi. Zamanǵa saı kúrdeli teh­nıkalarmen jaraqtandyrylǵan sáý­letti medısınalyq mekemeler de, bilimi men tájirıbesi mol bilikti dá­ri­gerler de ózimizden kóptep ta­by­lady. Endi kerisinshe shetel aza­mat­tary Qazaqstanǵa kelip emdele bastady. Bul, árıne, qýanarlyq ári súısinerlik oń ózgeris.

Endi medısına salasynda, onyń ishinde, uzaq ómir súrý qaǵıdalaryn kún­delikti tirligimizge engizý bary­synda álemdi ózine qaratatyn ja­ńalyqtar Qazaqstanda ashylyp jat­sa, esh tań qalýdyń da reti joq shy­ǵar.

Adamnyń fızıkalyq jáne psı­hıkalyq ahýalyn barynsha jaq­sartatyn belsendi uzaq ómir – qo­ǵamǵa da, sol qoǵamnyń árbir mú­shesine de barynsha paıdaly dep oı túıedi joǵaryda áńgimemizge ar­­qaý bolǵan avtorlar ujymy. Iаǵ­nı, tolyqqandy eńbek ete alatyn de­ni saý qarttary qanshama kóp bol­sa, el ekonomıkasyna qosar úles te sonshama mol bol­maq. О́ıt­keni qarttarymyzdyń myq­t­y den­saýlyǵy osy sanattaǵy aza­mat­tar­ǵa jumsalatyn medısınalyq shy­ǵyndardy da edáýir mólsherde azaıtatyny belgili.

Salamatty ómir salty uzaq ómir súrip, egdeliktiń der shaǵyna jetken qarııalar úshin de asa mańyzdy. Eger adam óziniń myqty fızıkalyq já­ne ıntellektýaldyq belsendiligin saq­taı bilip, aýrý-syrqattarynan der kezinde emdelip, qorshaǵan orta­ǵa, aınalasyna senimmen qarap, bo­la­shaǵyna úlken úmitpen kóz tige al­sa, onda onyń belsendi uzaq ómir sú­rý­ge tolyq múmkindigi bar dep esep­teımiz.

Egde adamdardyń medısınalyq minezdemesi retinde, biz sóz etip otyr­ǵan ǵylymı jumys avtorlary, qartaıý kezeńiniń jyldamdyǵyn, bıologııalyq jas pen egdelikke beıim­delý erekshelikterin túbegeıli zert­tegen. Osynyń nátıjesinde QR Prezıdenti Is basqarmasy Me­dı­sınalyq ortalyǵynyń Orta­lyq klınıkalyq aýrýhanasynda tu­raqty emdelýshi pasıentterde qartaıý jyldamdyǵynyń azaıǵany anyqtalǵan. Bul prosess, ásirese 75-89 jas aralyǵyndaǵy qarttarda naqty baıqalǵan. Osy oraıda erler men áıelder arasynda sonshalyqty óz­geristiń joqtyǵy da zertteý nátı­je­sinde kórsetilgen.

«Adamnyń denesindegi qan tamyr­lary qanshalyqty eskirse ol sonshalyqty qartaıady» degen bel­gili medısınalyq túıin bar. Teo­rııalyq turǵydan alǵanda adam jú­regi orta eseppen 120 jyl soǵýǵa qa­biletti eken. Biraq ishki-syrtqy jaǵymsyz jaǵdaılar áserinen júrek-qan tamyrlary syrqattary, atap aıtqanda ınfarkt, ınsýltter kóbeıý ústinde.

Mine, osyndaı syrqattardyń egde adamdarǵa serik bolmaýy úshin uzaq jyldar boıy zertteý jasap, ǵylymı eńbek usynyp otyrǵan QR Prezıdenti Is basqarmasy Me­dısınalyq ortalyǵynyń Orta­lyq klınıkalyq aýrýhanasy men Nazarbaev ýnıversıteti ǵa­lym­da­ry­nyń eńbegine qandaı alǵys aıtsaq ta artyq emes. Bul ujym búgingi kún ǵa­na emes, bolashaq úshin de orasan ju­mystar atqarýda. Izdenisteriniń je­misi de joq emes.

Áńgimemizdiń túıinine kelsek, Qazaqstan Respýblıkasy Is bas­qar­ma­synyń Medısınalyq orta­lyǵy men Nazarbaev ýnıversıtetiniń ǵa­lymdar ujymynyń osy ba­ǵyt­taǵy jumystary Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Memlekettik syı­ly­ǵyna laıyqty Úlken Eńbek dep bilemiz!

Sultanáli BALǴABAEV,
jazýshy, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri