Metaltaný salasynyń damýyna qosylǵan úles

Jumystyń jetekshisi bolǵan Qazaqstan ǵylymy men tehnı­ka­sy­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Ult­tyq jaratylystaný ǵylym akademııasynyń akademıgi, pro­fes­sor K.Islamqulovpen 1958-1959 jyldary Ýkraınadaǵy Dnepro­pet­rovsk metallýrgııa zaýytynyń janyndaǵy Dneprodzerjınsk kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshesinde birge oqyǵanmyn. Sol jyldardyń ózinde-aq ol metallýrgııa boıynsha ǵylymı zertteýlerge den qoıa bastady. Al, kemel shaǵymyzda, metallýrgııa salasynda jumys isteı jú­rip, biz, qatarlastary, onyń ǵy­lymı qyz­metin jiti baqylap júretinbiz. Ol – kóptegen ǵylymı zertteýlerdiń avtory. Solardyń biri metall keskish quraldardyń tózimdiligin arttyrýdyń jańa tásilin óńdeýi bolyp tabylady. Búgingi kúnge deıin bolat quraldardyń tózimdiligin arttyrý jóninde júrgizilgen jumystar, ádet­­tegishe, materıaldardyń bir qa­sı­etin arttyrsa, ekinshi qa­sı­eti­niń tómendeýine ákep soq­ty­ra­tyn. Máselen, metall keskish qu­ral­dar­dyń beriktigi men tózimdiligin art­ty­rý kezinde onyń synǵyshtyq qa­sı­eti artady. Osyǵan baılanysty qu­­ral­dardyń beriktigi men jylýǵa tó­­zim­­diligi ózekti másele bolyp ta­by­lady.

Adgezııalyq jáne dıffýzııalyq tozyǵý sharttarynda jumys isteıtin metall keskish quraldardyń berik­ti­gin arttyrý úshin sońǵy kezderi ıon­dy-plazmalyq óńdeý (IPО́) tásili ke­­ńinen qoldanylýda. Bul tásil ke­sýge jumsalatyn kúshti, úıkelis koef­fısıentin aıtarlyqtaı tómen­de­tip, beriktiktiń 1,5-2 esege ar­tý­yna múmkindik beredi. Mundaǵy be­rik­tik az ǵana qalyńdyqtaǵy (5-10 mkm) nıtrıdtıtan jabyndarynyń esebinen ǵana qamtamasyz etiledi. Biraq, quraldardy paıdalaný ke­zin­de kishigirim adgezııanyń nátı­je­sinde jabynnyń metaldyń negizgi qa­batynan qabyrshaqtanyp ýatylýy oryn alady. Bul – IPО́-niń ne­giz­gi jáne basty kemshiligi.

Aspaptyq bolattardyń aldyn ala elektrotermosıkldik óńdelýi (ETSО́), eń aldymen, birneshe rettik fazalyq aınalymy kezinde túıir­shikterdiń úgitilýine sebep bola­tyny, ekinshiden, jyljý ty­ǵyzdyǵynyń artýy esebinen me­tal­dyń betki qabattarynyń tó­zim­diligi artatyny, úshinshiden, me­tall keskish quraldardyń ári qaraı­ǵy IPО́ barysynda alıýmınıı nıt­rıdteri men tıtan nıtrıdterinen tu­ra­tyn tózimdi qabattar tu­tas­­tyǵynyń (adgezııasynyń) se­nimdi deńgeıin qamtamasyz ete­tini eksperıment túrinde anyq­tal­ǵan. Zertteý nátıjesinde ETSО́-niń ońtaıly tehnologııalyq para­metr­leri de anyqtalǵan. ETSО́-den keıin «Býlat» tıptes IET-8I2 qondyrǵysynda IPО́ jasaldy. Quraldardyń soqqyly-úzilmeli rejimde jumys isteıtinin shamalaı otyryp, kóp qabatty jabyndardy otyrǵyzý arqyly tozýǵa tózimdi qabattar qalyptastyryldy. Bul úshin IPО́ úderisi men alıý­mınıı nıtrıdteri men tıtan nıt­rıdterinen turatyn jabyn úde­risimen kezektestirildi. Qat­ty­lyǵy azaıtylǵan kúıdirilgen qabat (alıýmınıı nıtrıdi) aspaptyń di­ril­deý sharttarynda jumys isteýi ke­zinde jáne dirildeý men soqqy kúshi sharttarynda jumys isteýi kezinde qatty qabattyń (tıtan nıtrıdi) boıalýyna kedergi keltiredi, óıtkeni jumsaǵyraq qabattar óz pishinin ózgertedi de, sonysymen qatty qabattyń birshama ıilýine múmkindik beredi. IPО́ kezindegi oń­taıly temperatýrasy anyqtaldy jáne ol 400-500oS-ty quraıdy. ETSО́+IPО́ jańa tehnologııasy boı­ynsha óńdelgen tozý tózimdiligin art­tyrý koeffısıenti quraldardy óń­deýdiń belgili tásilderimen (joǵ­a­ry jıiliktegi toqtarmen sýarý jáne tómengi temperatýrada jumsartý) salystyrǵanda 5 esege, al IPО́-men salystyrǵanda 2,0-2,5 esege artady.

Sheteldik analogtarymen salys­tyr­ǵanda, óńdelgen tehnologııalar kele­si basymdyqtarǵa ıe: bolat já­ne alıýmınıı qorytpalarynan tura­tyn túrli bólshekterdiń qury­lym­dyq beriktigi 2,0-2,5 esege, metall óńdeýshi quraldardyń qyzmet etý merzimi 3,5-4 esege artady, qymbat baǵaly bolattardan jasalǵan ból­shek­terdi odan arzanyraǵyna já­ne nıkel shoıynyn alıýmınıı qoryt­pa­syna aýystyrý.

Burandamalardyń, dısk pyshaq­ta­rynyń jáne frezalardyń tozýǵa tózimdiligin arttyrýdyń óńdelgen teh­nologııasy «Progress» Shymkent ǵy­lymı-óndiristik birlestigi meha­nı­kalyq zaýytyna engizilgen. Osy tehnologııany 1990-2015 jyldar aralyǵynda engizýdiń ekonomıkalyq tıimdiligi shamamen bir mıllıardtan astam teńgeni quraıdy.

«Metaltaný salasyndaǵy ǵy­ly­mı jańalyqtar men tehnologııa­lar» jumysynyń metaltaný sa­la­synyń damýyndaǵy eleýli úle­sin jáne metallýrg retinde asa jo­ǵary tájirıbeli qundylyqty es­kere otyryp, bul jumysty ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men bi­lim salasyndaǵy Memlekettik syı­lyqqa laıyq dep bilemin.

A.ABDRAMANOV,
KSRO qurmetti metallýrgi,  KSRO memlekettik syılyǵynyń laýreaty