Qazirgi ýaqytta joǵary oqý oryndarynyń aldynda turǵan birden-bir ózekti tapsyrma, ol árıne, joǵary dárejede bilim berý sapasyn qamtamasyz etý bolyp tabylady. Elbasy Nursultan Nazarbaev halyqqa arnaǵan bıylǵy Joldaýynda eń aldymen bilim berý júıesi jańa sapaly satyǵa kóterilýi tıis ekendigin aıtty. Sonymen qatar joǵary oqý oryndarynyń oqý baǵdarlamalary bilim alýshylardyń synı oılaý qabiletin jáne óz betimen izdený daǵdylaryn damytýǵa, IT-bilimin, qarjylyq saýattylyǵyn qalyptastyrýǵa, ultjandylyqty dáripteýge basa kóńil bólý qajettiligine erekshe nazar aýdarǵan bolatyn.
Bul jaǵdaıda, meniń oıymsha, úsh negizgi baǵyt bar. Birinshisi, ol naryq talabyna nemese jumys berýshilerdiń suranystaryna sáıkes oqý baǵdarlamalaryn qalyptastyrý bolyp tabylady. Atalǵan oqý baǵdarlamasyn qalyptastyrý kezinde, tek qana usynylatyn pánderdiń ataýlaryn ózgertip qana qoımaı, esesine sol pánderdi naryq talaptary men suranystaryna úılestirip, bizdiń keleshek túlekterimizdiń arnaıy quzyretterdi ıgerýi úshin qolaıly jaǵdaılar jasaýymyz qajet dep esepteımin.
Joǵaryda atalǵan quzyretterdi úsh túrge bólýge bolady. Birinshiden, jalpy aqparattyq tehnologııalarmen jumys isteý, sonymen qosa toptyq jumys jasaý turǵysynda máselelerdi birlese sheshý jáne qoıylǵan maqsattarǵa jetý. Ekinshiden, bilim alýshy ózi tańdaǵan mamandyǵyna sáıkes tereńdetilgen bilim alyp, kásibı daǵdylardy meńgerip jáne keleshekte óziniń naqty bir salasyn tańdaǵan soń naryq turǵysynan qoıylatyn talaptarǵa jaýap berý. Mysalǵa, ekonomıka salasynyń mamany bolsa, ekonomıkalyq jáne qarjylyq taldaý, sonymen qatar, salystyrmaly turǵyda synı taldaýlar men saraptamalar jasaý quzyrettiligterin meńgere alýy. Bul jahandyq álemniń talaby. Úshinshiden, pánaralyq bilim alý men qoldanbaly quzyrettilikterdi damytý bolyp tabylady.
Qazirgi tańda álemdik deńgeıde ashylyp jatqan ǵylymı jetistikter jeterlik. Sondyqtan aldyńǵy qatarly bilimdi ıgerý úshin, shet tilin meńgerý qajettigi anyq. Aǵylshyn tilinde aqparatty erkin meńgere otyryp, sol tilde jaryq kórgen, elimizge paıdasy tıetindeı jańa zertteýler men jetistikterdi, ǵylymı jańalyqtardy keleshekte durys baǵytta beıimdeý sharasyn qolǵa alý kerek dep esepteımin. Sonda ǵana ǵylymı orta men bıznes salasynda quzyrettilikterdiń qoldaný aıasy keńeıe túspek.
Árıne, joǵaryda atalǵan jumys bir kúnniń ishinde júzege asa almaıtyny belgili. Bul turǵyda, biz eń bastysy, jumys berýshilermen birlesip, olardyń naryqtaǵy suranystaryn eskeremiz. Atalǵan salanyń jumys erekshelikterin nazarǵa ala otyryp, akademııalyq turǵyda qajetti pánderdi qalyptastyramyz.
Álemdik deńgeıdegi joǵary oqý oryndarynda oqytylatyn keıbir pánder burynnan kele jatqan ózderiniń dástúrli klassıkalyq mektepteriniń akademııalyq jáne ǵylymı-ınnovasııalyq jetistikterine súıene otyryp qurastyrylady. Árıne, bizdiń elimizdiń bilim berý júıesinde keıbir oqý baǵyttary bolmaýy múmkin. О́z kezeginde, biz atalǵan ozyq sheteldik oqý baǵyttaryn ashyq túrde jarııalanǵan derekter kózderinen alyp, jańartylǵan oqý baǵdarlamalaryna engizý jumystaryn eseleýimiz kerek degen oıǵa súıenemin.
Ekinshi basty baǵyt, ıaǵnı oqý baǵdarlamalaryn tolyqqandy qalyptastyrý jumystarymen shektelip qana qoımaı, keıingi naqty sharalarǵa kóshý máselesi. Birinshi kezekte árıne, pánderdi joǵary deńgeıde oqytatyn sapaly pedagog-mamandardy daıarlaý jumysyna kóbirek kóńil bólý qajet. О́kinishke oraı, sońǵy jyldary elimizde ǵylymı-pedagogıkalyq baǵyttarda magıstratýra men doktorantýra baǵdarlamalaryna memlekettik bilim berý granttarynyń az bólinýine baılanysty aǵa býynnyń ózderi ıgerip jáne qalyptastyrǵan bilimderin jastarǵa jetkizý múmkinshiliginiń tómendegenin aıta ketken jón. Sebebi, ǵylym bul bir kúndik nárse emes, ol úzilissiz izdenis úrdisi bolyp tabylady. Mysalǵa, qazirgi tańda 50 myń professor-oqytýshy quramy bolatyn bolsa, onyń ishinde 50 paıyzǵa jýyǵy 60-jastan asqan ǵylymı dárejesi bar mamandar. Sol sebepti bizge osy baǵytta magıstrlik jáne PhD dárejesi bar sapaly mamandardyń sanyn eselep arttyrý mańyzdy ekenine nazar aýdarǵym keledi. Árıne, ondaı mamandardy daıarlaý ońaı sharýa emes. Búginde zertteý jumystary tek qana ǵylymı jetekshiniń kózqarasy sheńberimen shektelmeýi tıis. Sonyń ózinde ǵylymı jumystarǵa qoıylatyn talaptar álemdik deńgeıge saı kelmeı jatady. Sol sebepti ǵylymı taqyryptar tańdaǵan kezde dúnıe júzinde tereń saraptalyp júrgen úzdik ózekti zertteýlerge súıenýge keńes berer edim. Keleshek býynnyń jas ǵalymdary zertteý barysynda sol taqyryptardy tereńdetilgen turǵyda zertteýge talpynýlary tıis. Mysalǵa, qazirgi tańda aqparattyq tehnologııalar salasynda álemdik deńgeıdegi birden-bir jańalyq − jasandy ıntellekt jetistikteri. Onyń ishinde jańadan ashylǵan metodologııalyq ádisnamalar men tehnologııalardy úlken kólemdegi aqparattardy (Big Data) óńdeý jumysynda paıdalaný nemese keleshektegi robotty tehnıka salasyn joǵary deńgeıde qalyptastyrý mańyzdy bolyp tabylady. Bul jańalyqtar bizdiń elimizde áli de asa tereńdetilip zerttelmeı keledi.
Árıne, aıtylǵan baǵyttar boıynsha qazaqstandyq ǵalymdardyń jasap jatqan birshama jetistikteri baryn aıta ketkim keledi. Alaıda, sol jetistikterdiń kópshiligi, ókinishke oraı, naqty oqý úrdisine engizilmegen. Bul bilim alyp jatqan stýdentter, magıstrler jáne doktoranttar sol bilim men jańalyqtarǵa der kezinde qol jetkize almaıtyndyǵyn bildiredi. Sondyqtan, jańa ilim men ǵylymı zertteýlerdi bilim alýshylarǵa jetkize alatyn joǵary deıgeıli mamandar JOO júıesinde qyzmet jasaýy tıis dep esepteımin.
Otandyq mamandarymyzdyń ishinde qajetti ǵylymı dárejelerge qol jetkizgennen keıin, álemdik deńgeıdegi zertteýler júrgizetinderi sanaýly ǵana. Kópshiligi tek qoldanbaly túrde ǵana zertteýler júrgizedi. Al óz kezeginde, bizdiń akademııalyq qoǵamymyz fýndamentaldy túrde tereńdetilgen zertteýler júrgizýdi talap etedi. Bunyń barlyǵy zamanaýı sabaqtasqan jáne úzilissiz ǵylymı úrdis. Búgingi kúni ýnıversıtet kóleminde mamandardy daıarlaý úshin ilgeri ǵylymdy damytyp, kúndelikti týyndaǵan máselelerdi sheshý úshin qoldanbaly ǵylymdarmen qatar, óndiristerden tapsyrystar alý qajettigin aıta ketkim keledi. Sol tapsyrystardy oryndaý, qazirgi tańda «kommersııalandyrýdyń» bir túri bolyp tabylady. Demek, ǵylym salasyndaǵy mamandar eńbek naryǵynan tapsyrys berýshi ınvestorlarmen kelisimshartqa otyryp, sonymen qatar solardyń qoıǵan mindetterin oıdaǵydaı oryndap, olardyń suranystaryna jaýap bere alatyn zertteýlerdi júzege asyrý kerek. Bul baǵyt qazirgi zamanǵy ýnıversıtetter júıesiniń ajyramas bóligi bolyp tabylady.
Úshinshi baǵyt. Otandyq bilim berý júıesin álemdik deńgeıge kóterý qajettiligi. Meniń oıymsha, osy máseleni sheshýdiń bir ǵana joly bar, ol − halyqaralyq akkredıtteý rásimderinen ótý is-sharalary. Qazirgi tańda elimizdegi akkredıtteý rásimderi eki baǵytqa bólinedi.
Birinshisi − jalpy ýnıversıtetterdiń deńgeıin ınstıtýttyq akkredıtteý rásimi. Bul ýnıversıtetter ishinde ótkiziletin bilim berý sapasyn qamtamasyz etý deńgeıin baǵalaýdy iske asyratyn akkredıtteý.
Ekinshisi − baǵdarlamalyq akkredıtteý rásimi. Bul baǵytta Qazaqstandaǵy JOO-nyń oqý baǵdarlamalary akkredıtteýden ótken dep aıta alamyz, alaıda kópshiligi, ókinishke oraı, álemdik deńgeıdegi standarttarǵa saı kelmeıdi. Biz nelikten ondaı talap qoıamyz deıtin bolsaq, elimizdegi ýnıversıtetter deńgeıine durys baǵa berý úshin mindetti túrde Qazaqstannyń joǵary bilim berý júıesin Ortalyq Azııa elderine, jalpy, Azııa aýmaǵynda ınternasıonaldandyrý jumystaryn iske asyrý qajet. Iаǵnı sheteldik stýdentterdiń Qazaqstanǵa kelip bilim alý sharasyn arttyrý. Ol úshin oqý baǵdarlamalary aǵylshyn tilinde júrgizilýi qajet, sebebi olar óz elinde belgili bilim deńgeıin aıaqtaǵan soń, mindetti túrde shetelderde joǵary jáne sapaly bilim alǵysy keledi. Sondyqtan stýdentterge álemdik standarttarǵa saı bilim berý úshin ár ýnıversıtet óziniń shama, deńgeıine sáıkes aıqyndalǵan oqý baǵdarlamalaryn aǵylshyn tilinde júzege asyrýy tıis dep oılaımyz. Sol jaǵdaıda ǵana halyqaralyq deńgeıde, bizdiń ýnıversıtetterge oqýǵa túsetin sheteldik stýdentterdiń sany artatyn bolady. Aldyńǵy qatarly irgeli bilimdi qazaq tilinde berýge múmkindik joq emes, bar. Eger sol bilimder men ǵylymı jańalyqtardy der kezinde túpnusqadaǵydaı, esh ózgertýler men tolyqtyrýlarsyz aýdaryp otyrǵan jaǵdaıda ǵana ol múmkin bolmaq. Alaıda, ol jaǵynan da artta qalyp otyrmyz. Mysalǵa, aǵylshyn tilindegi bir kitapty (oqýlyqty) orys tiline aýdarýǵa keminde 5 jylǵa deıin ýaqyt ketedi eken, al ony qazaq tiline aýdarý úshin taǵy da birshama ýaqyt joǵaltamyz. Sonda bizdiń jas býyn aldyńǵy qatarly ilimdi 10 jyldan keıin meńgergen soń, qandaı básekelestik bolmaq? Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda gýmanıtarlyq baǵyttaǵy eń úzdik 100 oqýlyq qazaq tilinde shyǵarylatyndyǵyn aıtyp, osy is-shara kúlli qazaqtyń órisin keńeıtip, deńgeıin kóteretin joba dep atap ótken bolatyn.
Bilim berý júıesiniń quramdas bólikteriniń barlyǵy durys deńgeıge qoıyla bilgen jaǵdaıda, Qazaqstan ýnıversıtetteriniń ishki básekelestik deńgeıi kóterilip, sonymen qosa álemdik deńgeıdegi básekelestigi arta túsedi. Osynyń barlyǵy Halyqaralyq Bıznes Ýnıversıtetiniń alǵa qoıǵan biregeı maqsattary. Atalǵan baǵyttar, bizdiń strategııalyq damý josparymyzǵa sáıkes keledi. Qazirgi kezde ýnıversıtettiń ishki dástúrleri saqtala otyryp, jańa oqý baǵdarlamalary naryq talabyna sáıkes qalyptastyrylý ústinde. Professorlar men oqytýshylardyń jalpy biliktiligin arttyra otyryp, halyqaralyq deńgeıde akkredıtteý rásimderi ótkizilýde. Sonymen qosa, joǵary deńgeıdegi seriktestermen tyǵyz baılanys ornatylyp, jańa bilim berý baǵdarlamalary júzege asyrylyp jatyr.
Otandyq ýnıversıtetterdiń halyqaralyq mártebesi kóterilgen jaǵdaıda ǵana bizge túsetin sheteldik stýdentterdiń sany artady dep oılaımyn. Osy tańda, Halyqaralyq Bıznes Ýnıversıteti eksperımenttik oqý baǵdarlamalaryn qalyptastyryp, júzege asyrý ústinde. Mysalǵa, jańa oqý jylynan bastap, biz jańa turǵydan qalyptastyrylǵan oqý baǵdarlamalaryn bilim naryǵyna usynyp otyrmyz. Naqtyraq aıtqanda, bakalavrıat baǵdarlamasy boıynsha: «Halyqaralyq saýda» jáne «Halyqaralyq qaýipsizdik jáne geosaıasat»; «Aımaqtyq jáne jergilikti basqarý» jáne «Qoǵamdy basqarý (Public administration)»; «Marketıng jáne satylymdardy basqarý» jáne «Marketıng jáne e-bıznes»; «Digital marketıng» jáne «Big data analıtıka»; «Jýrnalıst jáne buqaralyq aqparat quraldary analıtıgi (bıznes salasynda)» jáne «Jýrnalıstıka jáne kommýnıkasııalyq menedjment»; «Bıznesti basqarý» jáne «HR-menedjment»; «Qarjy naryǵy jáne qarjy ınstıtýttary»; «Halyqaralyq quqyq jáne halyqaralyq ádilet» jáne «Logıstıka jáne bıznes».
Magıstratýra baǵdarlamasy boıynsha: «Ekonomıka jáne halyqaralyq saýda saıasaty»; «HR menedjment»; «Memlekettik aýdıt jáne qarjylyq baqylaý»; «Qarjy menedjmenti»; «Jergilikti bilimdi basqarý»; «Qazirgi zamanǵy marketıng jáne satýdy basqarý»; «Sandyq marketıng jáne elektrondy kommersııa aqparattyq júıeleri».
PhD baǵdarlamasy boıynsha «Ekonomıka salalarynyń menedjmenti», «Memlekettik jáne korporatıvtik qarjy» sekildi ekperımenttik bilim berý baǵdarlamalaryn UIB ýnıversıteti elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń arasynda alǵashqylardyń biri bolyp iske asyrýǵa qol jetkizip otyr.
Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy elimizdiń ekonomıkalyq damýynyń ınnovasııalyq ózegine aınalyp, básekege qabiletin arttyra túsetini anyq. Alaıda, jahandanǵan álem kún sanap, óziniń jańa talaptaryn qoıýda. Mysaly, naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda keıbir mamandyqtardyń suranysqa ıe bolmaı qalý múmkindigi joǵary. О́ıtkeni, óndiris oryndarynyń avtomattandyrý júıesine aýysýy nátıjesinde qolmen jasalatyn jumys oryndary azaıady. Sondyqtan da biz joǵaryda kórsetilgen klassıkalyq mamandyqtar sheńberinde, jańa zaman talabyna saı sapaly mamandardy daıarlaý qajettigin uǵyna otyryp, eksperımenttik bilim berý baǵdarlamalaryna erekshe nazar aýdaryp otyrmyz. Bul shara bizdiń túlekterimizge eńbek naryǵynda ózderin erkin sezinip, ýnıversıtet qabyrǵasynda meńgergen quzyretteri men qoldanbaly bilimderin tolyqqandy paıdalanýyna múmkindik beredi. Naryq jaǵdaıynda básekege qabiletti bolý úshin eńbek naryǵy men bilim berý júıesi ózara yntymaqtastyqta jumys jasaýy qajettilikke aınalyp otyr.
Kelesi úlken baǵyt – bilikti pedogog mamandardy daıarlaý máselesi. Sońǵy jyldary pedagog mamandardy daıarlaý júıesiniń damý qarqyny oıdaǵydaı emes. О́kinishke oraı, qazirgi kezde mektep deńgeıinde bilim berip, sol salada zertteýler júrgizip júrgen mamandardyń kópshiligi baıyrǵy dástúrler men bilimderge súıengen. Qazirgi tańda bul baǵytta kóptegen jańalyqtar ashylyp jatqany belgili. Atalǵan jańalyqtardyń barlyǵyn mindetti túrde elimizge jetkizip, halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵan jańasha júıelerdi oqý barysyna engizýimiz qajet.
Sol sebepti, 2019 jyldan bastap Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ýnıversıtetterge qoıǵan maqsattardy oryndaý jolynda jańǵyrtylǵan oqý baǵdarlamalaryn birneshe pánder boıynsha aǵylshyn tilinde ótkizýdi qolǵa alyp otyr. UIB ýnıversıteti atalǵan tapsyrmalardy júzege asyrý úshin jańa oqý jylynan bastap magıstratýra baǵdarlamasy boıynsha «Aǵylshyn tilinde ınformatıkany oqytý», «Aǵylshyn tilinde fızıkany oqytý», «Shetel tili jáne bıznes bilim berý», «Kásibı iskerı qatynastardaǵy qazaq tili» sekildi ekperımenttik bilim berý baǵdarlamalary júzege asyratyn bolady.
Sonymen qatar, búginde aǵylshyn tili jańa tehnologııa, jańa ındýstrııa, jańa ekonomıka tili bolyp búkil álemde tanylǵan. Qazirgi kezde 70% aqparat aǵylshyn tilinde jarııalanady. Árbir eki jyl saıyn olardyń kólemi 2 ese ulǵaıyp otyrady. Aǵylshyn tilin meńgermeı, elimiz ulttyq progreske jete almaıtyndyǵyn Elbasymyz árdaıym eske salyp, jas býynǵa keleshek damý baǵdaryn kórsetip otyrady. Sondyqtan, UIB ýnıversıtetindegi aǵylshyn tilinde beriletin ekperımenttik bilim berý baǵdarlamalarynyń áleýeti óte zor dep esepteımiz.
Biz jańa oqý baǵdarlamalaryn júzege asyrý úshin seriktestermen birlese otyryp jumys júrgizemiz. Olardyń ishinde Nazarbaev zııatkerlik mektepteri men Bilim jáne ınnovasııa lıseıleri bar. Aǵylshyn tilinde ótkiziletin jańa oqý baǵdarlamalary úsh quramdas bólikten turady.
Birinshi bólim − orta bilim berý júıesinde engizilip jatqan, jetildirilgen mazmundaǵy oqý baǵdarlamalarynyń sıpattamasy men mazmunyn meńgerý;
Ekinshi bólim − aǵylshyn tilindegi pánderdi oqytýdyń halyqaralyq dárejedegi «Content and Language Integrated Learning (CLIL)» pándik jáne tildik yqpaldastyq júıesine sáıkes oqý úrdisin qalyptastyrý;
Úshinshi bólim − qazirgi tańda bizdiń pedagogtar oqýshylarmen oqý úderisi barysynda kommýnıkasııaǵa túsken kezde, tek eski júıede qalyptasqan ádis-tásilderdiń qoldanylýyn ózgertý. Bul baǵytta qazirgi kezde koýchıng jáne trenıng sekildi júıeler boıynsha bıznes salasyndaǵy eń ozyq ózin-ózi ustaı bilý, sóıleı bilý nemese sol bilimderdi durys jetkize bilý sekildi tehnologııalardy bizdiń jańa býyndaǵy pedagog mamandarǵa úıretý qajettigi týyndap otyr.
Osy úsh quramdas bólikten quralǵan jańǵyrtylǵan irgeli oqý baǵdarlamasy óz básekelestigin arttyrýmen qatar orta bilim berý júıesimen qosa, elimizdiń barlyq deńgeıindegi bilim berý mekemeleriniń qyzmetine oń septigin tıgizetini sózsiz.
Halyqaralyq bıznes ýnıversıteti Elbasymyzdyń bilim berý júıesin jańa satyǵa kóterý tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda, óziniń joǵary áleýmettik jaýapkershiligin sezine otyryp, ózine álemdik deńgeıde básekege qabiletti keleshek mamandardy daıarlaý sekildi úlken mindetteme júktep otyr.
Ahmed-Zakı Darhan JUMAQANULY,
Halyqaralyq bıznes ýnıversıtetiniń prezıdenti
