Arheolog M.Masson osyny negizge ala otyryp, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń ońtústik bóligine zertteý júrgizý kerektigin aıtty. Sóıtip, 1981-1984 jyldary Túrkistan arheologııalyq otrıady qazba jumystaryn qolǵa aldy.
Sonyń nátıjesinde Kúltóbe qalashyǵynyń IV-V ǵasyrlarda qalyptasyp, XIV ǵasyrǵa deıin ómir súrgeni anyqtaldy. Belgilengen aımaqtar alty metrge deıin qazylyp, odan saıyn tereńdeı tústi. 23 qysh ydystyń synyǵy tabyldy. Biraq, olar tolyq zerttelgen joq. Arheologtardyń boljaýynsha, bul ydystar IV-V ǵasyrlarda keńinen qoldanylǵan.
Qazbanyń ortasynan úlken shar tárizdi mekenjaı tabyldy. Onyń ońtústik bóliginiń edeninde balqyma daq bar eken. Balqymanyń astynan qabir arshyldy. Odan aıaqtaryn baýyryna basyp jatqan basy joq jylqynyń qańqasy tazartylyp alyndy. Aldyńǵy aıaǵynyń janynan sopaqsha kelgen temir úzeńgi, tómengi jaǵynan tórt qyrly syrǵalyǵy bar beldik, beldiktiń kúmis qapsyrmasy jáne jalǵyz shyǵyrshyqty temir aýyzdyq shyqty. Mundaı zattardy Ortalyq Azııa men Qazaqstan aımaǵyndaǵy jylqy kómilgen qabirlerden de kezdestirýge bolady. Sondyqtan, tarıhshylar ony VI-VII ǵasyrlardyń aıaǵyna jatqyzdy.
Qazba jumystary júrgizilgen 6 qurylys beldeýinen XIII ǵasyrdyń aıaǵy men XIV ǵasyrdyń birinshi jartysynda qoldanylǵan shaǵataılyq teńgelerdiń qoımasyn da kezdestirýge bolady. Olar áshekeı buıymdar salynǵan ydys synyǵynan alyndy. Tarıhshylar osy XIV ǵasyrda Kúltóbedegi bekinis qıratylyp-joıylǵanyn, onyń búkil aýmaǵy zıratqa aınalǵanyn aıtady.
Edilbaı KО́ShERBAI,
Ońtústik Qazaqstan oblystyq mádenıet basqarmasyna qarasty tarıhı-mádenı murany qorǵaý, qalpyna keltirý jáne paıdalaný jónindegi ortalyqtyń qyzmetkeri
