Ata-anasynyń ózinen eshteńe aıamaıtyn yqylasyn kórgen bala da, bolashaq kelin de «eshkimge uqsamaıtyn» toı talap etip, shaljııady. Meıramhanaǵa kelindi lımýzınmen kirgizip nemese súndetke otyratyn balasyn salt atpen zalǵa engizip, elden erekshe bolýǵa tyrysý, toı kortejin jol tártibin buzyp júrgizý, tipti tikushaqpen alyp júrý – osynyń bári «eshkimge uqsamaıtyn», jurttyń bárinen asyramyn deýge umtylýdan týǵan daraqylyq. Biraq qazaq soǵan máz. Baılyǵy jetip tursa da osylaı shashylýǵa, osylaı erkinsýge bola ma?
Segiz Seriniń aqyldy adam ekenin kórgen bir gýbernator: «osy qazaq Shormannyń Musasyn, О́skenbaıdyń Qunanbaıyn, Sandybaıdyń Erdenin maqtap, aýyzdarynan tastamaıdy, sonyń sebebi nede?» dep surapty. Sonda Seri: «Bul adamdar qansha quısań da tolmaıdy, qansha tolsa da tógilmeıdi, sondyqtan qazaq olardy maqtaıdy dep jaýap bergen eken. Al búgingi baıshykesh qazaqtar ushpa baqpen kelgen az dáýletine mas bolyp, elden erekshe bolýǵa tyrysyp jantalasady. Al kedeıleri solardan qalmaımyz dep tyrbańdaıdy. «Qansha tolsa da tógilmeıtindeı» bolý úshin ata-babanyń myqtylyǵy, arǵy tektiń asyldyǵy boıynda joq. Biraq olar bolmasa da sabyrǵa shaqyra alatyn «nurly aqyl» kerek edi. Ondaı da bolmaǵan soń búgingige, bir kúngige máz bolyp, jarqyldatyp bárin shasha beredi.
Bizdiń dana halqymyz barlyq jandy-jansyz dúnıeniń kepıeti bolady dep sanaǵan. Artyq shashyp, artyq tókpek túgil orynsyz qoldanyp, qorlyqqa salsań (máselen, úrkek atty ottary jarqyldaǵan shýly ortaǵa zorlyqpen kirgizseń) nemese qymbat zatyńdy eskirmeı jatyp laqtyryp tastasań da kepıeti soǵady degen. Din ıslam da ysyrapshyldyqty obal dep sanap, ondaıdy jasaýdy kúnáǵa jatqyzady.
Dáýletti jigitke turmysqa shyǵyp, bir qysta bes qundyz ton aýystyrǵan áıeldi bilemiz. Biletinder oǵan kepıeti soǵady ǵoı, sonsha qymbat dúnıeni nege aýystyra beresiń dep qulaqqaǵys ta etti. Biraq daraqy áıel eshteńeni qulaǵyna ilmedi. Aqyry kúıeýi qaıǵyly qazaǵa ushyrap, artynda qalǵan barlyq baılyǵyn týystary sypyryp alyp, dańǵoı áıel osy kúni «úrerge ıti, syǵarǵa bıti joq» deıtin halge jetip, páter jaldap júr... Dúnıeniń kepıeti soqty degen sol, áne.
Osyndaılar kóp jáne mundaılar týraly az aıtylyp ta júrgen joq. «Elden erekshe bolamyn, eshkimge uqsamaımyn» dep daraqylyq jasap, dúnıeni orynsyz shashýdyń suraýy bolatynyn, jansyz dúnıe bolsa da zorlyq qylsań kepıeti soǵatynyn eshqashan umytpaǵan jón.
Bizdiń kórshi elderimizde de dańǵoılyq pen ysyrapshyldyqqa jol beretinder bar eken. Tájikstanda sondaıdy tyıý úshin zań da qabyldap, daraqylyqty arnaıy jazamen tyıatyn bolypty. Jýyrda sol eldegi Ulttyq kitaphananyń dırektory Saıfıddın Nazarzada balasynyń úılený toıyna 300 adam shaqyrǵandyǵy úshin jazaǵa ushyrap, qyzmetinen qýylǵan. Zań boıynsha toıǵa 150 adamnan artyq shaqyrylmaý kerek eken.
Árıne, adamnyń quqy men bostandyǵyn saqtaımyz deıtin bizdiń el mundaı zań qabyldaı almaıdy. Ondaıǵa tipti kúlip, mazaq qylýǵa da daıynbyz. Ne istese de óziniń aqshasy emes pe, qalaı shashsa da kimniń jumysy bar deımiz. Biraq ynsapty saqtaýǵa sanamyz jetpese, balalarymyzdyń «eshkimge uqsamaıtyn» toı talap etken balalyq dańǵoılyǵyn tyıa almaı otyrsaq ne isteýge bolady? Aqymaqshylyqty aqylmen tyıdyra almasaq, basqa amalymyz bar ma?
Tájikstan eli toı shyǵynyn azaıtýdy kózdegen zańǵa qosymsha da engizip, jańa zań jobasyn jasatyp qoıypty. Ol da bıyl kúzde qabyldanady. Oǵan sáıkes úılený toıynan keıin taǵy da artyq shyǵyndar jasaýǵa týra keletin chodarkanon, nonshıkanon, modartalbon, mýborakbodı, rohbandon degen sııaqty salt-dástúrlerdi jasaý tyıylypty. Munysy bizdiń toıdan keıin jasalatyn «kelinge shaı quıǵyzý», «qudalardan kelgen qaltany taratý» degen sııaqty yrym-jyrymdarǵa keledi. Toı ótkizgen otbasy ertesine áıelderdi jınap taǵy osyndaı salttardy jasaıtyn bolsa, jańa zań boıynsha jaza tartady... «Mundaı sharalar halyqty artyq shyǵyndardan saqtap, turmys-ahýalyn jaqsartýǵa septigin tıgizedi» dep jazylǵan zańnyń kirispesinde.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bizde mundaı zań qabyldana qoımas, biraq aqylǵa salyp, oılaný kerek-aq. О́lgen adamǵa baǵyshtalyp as berilgende neshe túrli artyq taǵamdar daıyndalatynyn din basshylary synap, onyń ysyrapshyldyq ekenin aıtqannan keıin Astanada ondaı dúnıeler azdap tyıyldy. Sol sııaqty toı ótkizgende de elden erekshe bolmaqqa umtylýdy synap, ondaıdyń astamshylyq ekenin únemi aıtyp otyrsaq, adamdarymyzǵa oı túsedi ǵoı degen úmittemiz.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
