Sóz basynda maqalanyń akademııalyq jáne kórkem ádebı aǵylshyn tili týraly bolatynyn eskertkimiz keledi. Sebebi turmystyq aǵylshyndy kez kelgen adam qysqa ýaqytta meńgere alady. Qajettilik pen orta bolsa jetkilikti. Alaıda, aǵylshyn tilindegi baspany oqyp, saýatty túrde jazý jáne sóıleý úshin mindetti túrde akademııalyq aǵylshyn tili kerek. Bul – joǵarydaı aıtqan qyzmettegi básekelestikte jáne sapaly bilim alýda qajet dúnıe.
Eń áýeli durys motıvasııany anyqtaý qajet
Til úırenýge bet burǵandardyń barlyǵy birdeı bastaǵan isti aıaǵyna jetkize bermeıdi. Kóbiniń kózindegi oty bir-eki aıdan soń taýsylyp jatady. Surastyra kele, bárine ortaq bir sebepti anyqtaýǵa bolady – kóbi qatarynan qalmaý úshin, zaman talaby degen sııaqty absraktili sózder úshin ǵana oqıdy. Aınalańdaǵylardan qalmaýǵa tyrysý – jaqsy nyshan, biraq dál til oqýda – óte álsiz motıvasııa. Bul oqyp otyrǵan tildiń ne úshin qajet ekenin jete túsinbegendikti bildiredi. Qatardan qalmaý túpki maqsat bolsa, ol oń nátıjeden góri, elikteýge, syrtqy formaǵa mán berip, ishki mazmundy ekinshi orynǵa qoıýǵa ákeledi.
Durys motıvasııany anyqtaý úshin «Bul til maǵan ne beredi?», «Ony meńgergen soń meniń ómirim qalaı ózgeredi?» degen sekildi suraqtarǵa jaýap izdegen jón. Aǵylshyndy úırensem jalaqym 500 myń teńge bolady dep maqsat qoıý til bilsem upaıym túgel bolady degennen áldeqaıda kúshtirek. Aǵylshyn arqyly «Bolashaq» stıpendıaty atanamyn degennen góri Garvardta bilim alyp jatqanyńyzdy elestetýdiń tıimdiligi joǵary.
«Bolashaq» baǵdarlamasy demekshi, búkil armany jaı ǵana stıpendıat ataný bolǵan adamdar, maqsatyna jetken soń ary qaraı qatty qınalyp jatady. О́zin qınap, joqtan bar jasap konkýrs talaptaryna qajetti IELTS-tyń 5.5 nemese TOEFL-dyń 457 degen kórsetkishine qol jetkizgen soń, aǵylshyndy ary qaraı oqýǵa degen energııasy sarqylady. Osy sebepti, til oqýdan sharshadym, «Bolashaqqa» túspeýim kerek edi deıtin azamattar jıi kezdesedi. Budan shyǵatyny, motıvasııa tabý degenimiz – kez kelgen nárseni maqsat tutyp, soǵan umtyla berý emes, múmkindikti obektıvti baǵalap, jan qalaýyn anyqtap, soǵan sáıkes amal jasaý.
Pareto zańy árdaıym jumys isteıdi
Áleýmettanýshy Vılfredo Pareto engizgen bul zańǵa sáıkes, talpynystyń 20 paıyzy nátıjeniń 80 paıyzyn beredi de, qalǵan 80 paıyz nátıjeniń bar-joǵy 20 paıyzyn beredi. Muny qysqasha 20/80 qaǵıdasy dep ataıdy. Osy qaǵıdany bilý til oqýda óte mańyzdy. Pareto zańynyń aıtpaǵy, til oqý basynda ońaı, ári qyzyq bolady, biraq ýaqyt óte kele qıyndaı túsedi.
Aǵylshyn tiliniń kúndelikti kezdesetin sózderin jattaý, grammatıkasynyń jalpy sıpatyn túsiný oqýdy endi bastaǵan adamǵa ádette ońaı tıedi. Til bilimińizdiń kún sanap artyp jatqanyn baıqaısyz. Tildi tolyq meńgergendeı sezim de bolady. Qyzyǵýshylyǵyńyz artyp, úıdiń bárin aǵylshyn sózderi jazylǵan qaǵazben toltyryp, fılmderdi aýdarmasyz kórýdi bastaısyz. Biraq ýaqyt óte kele, kúrdeli grammatıkalyq qurylymdar, buryn-sońdy múldem estimegen abstraktili uǵymdar kele bastaıdy. Til oqý tym qıyn bolyp kórine bastaıdy. Kún saıyn jańa nárse úırengenińizben, progress esh baıqalmaıdy. Osy kezde, ókinishke qaraı, biraz adam til oqýdy tastap ketedi. Shyn máninde, progress bar, biraq baıaǵydaı kózge anyq kórinbeıdi. Mundaıda oqýdy jalǵastyra berý asa mańyzdy. О́sýdi kún saıyn kórmeseńiz de, tyńǵylyqty jattyǵýdyń arqasynda bir-eki jylda bilimińizdiń qatty artqanyn ańǵarasyz.
Túsinikti bolý úshin basqa mysal keltireıin. Máselen, bar-joǵy 120 suraqtan turatyn barshaǵa tanys Ulttyq biryńǵaı testileýdi (UBT) qarastyraıyq. Testileýdiń bul túrine eshqashan daıyndalmaǵan adam, qolyna kitap alyp eki apta jattyqsa, 120-dan 60 baldy op-ońaı alady. Eger Pareto zańy jumys istemese, kelesi eki aptalyq daıyndyqtan soń ol adam 120-dan 120 ball alýy tıis. Biraq shyn ómirde bul – múmkin emes. Test nátıjesin 60-tan 80-ge kóterý úshin 1 aı, 80-nen 100-ge 3 aı, 100-den 110-ǵa kóterý úshin 5 aı, 110-nan 115-ke kóterý úshin jarty jyl ýaqyt ketýi múmkin. Salystyryp kórińiz, 110 men 115 arasyndaǵy 5 baldyń quny jarty jyl da, 0-den joǵary 60 baldyń quny eki-aq apta. *Eskertý: daıyndyq ýaqyty shartty túrde kórsetilgen. Adamyń qabileti men talabyna baılanysty bul ýaqyt ártúrli bolýy múmkin. Aǵylshyn tilin oqýda dál osy qaǵıda jumys isteıdi. Demek, aǵylshyn tilin oqyp júrip, belgili bir jerge kelgende toqyraǵandaı kúı keshken adam bastaǵan isti tastaýǵa asyqpaýy qajet. Kózge kórinbeıtin bolsa da nátıje bar jáne turaqty daıyndalý arqyly túbinde til bilimińiz óte joǵary deńgeıge jetedi.
Aǵylshyn tilin 1 aıda úırenemin dep oılaýdyń qaýiptiligi
Keı adamdar aǵylshyn tilin úırenýge tek qarjylyq shyǵyn dep qaraıdy jáne kóp aqsha shyǵarsam tez arada úırene salamyn deıdi. Bul, ásirese, ózge tildi oqyp kórmegen adamdar arasynda jıi kezdesedi. Mundaı psıhologııany keıbir alaıaq til kýrstary jaqsy paıdalanady da, aǵylshyn tilin 1 aıda úıretemiz degendeı jarnama taratady. Shyndyǵynda, tildi tolyqqandy meńgerip, onyń negizgi múmkinshilikterin paıdalaný úshin kemi jarty jyl belsendi jumys qajet. Onyń ózinde jumysty tastap, tańnan keshke deıin oqý qajet bolady. Bul til oqýdyń qıyn jáne qoljetimsiz ekendigin bildirmeıdi. Másele adam mıynyń jańa aqparatty qabyldaýdaǵy ereksheliginde. Adam kúnine belgili bir mólsherden artyq aqparatty qabyldaı almaıdy. Aqparatty qabyldaý – bir jumys. Odan keıin ony qorytý qajet. Ádette jańa bilimdi sińirý úshin de ýaqyt kerek. Máselen, tildi jetik meńgerý úshin sizge kemi 3000 sóz qajet delik. Eger bir aıda úırengińiz kelse kúnine 100 sóz jattaý shart. Qatardaǵy adam úshin bul – múmkin emes meje. Tipti jattaýdyń túrli ádisterin qoldanyp talpynyp kórseńiz de, jattaǵandaı sezingenińizben, araǵa ýaqyt salyp umytyp ketesiz. Adamnyń este saqtaý jady qysqa, orta jáne uzaq merzimdi bolyp úshke bólinedi. Aǵylshyn tilin jaqsy bilemin dep nyq senimmen aıta alý úshin siz alǵan bilim uzaq merzimdi jadta bolýy tıis. Ol úshin aqparat ne óte qyzyq bolýy qajet ne kúndelikti qaıtalanýy kerek. Alǵashqy kúni entýzıazmmen 100 sózdi bir kúnde jattarsyz, biraq ertesine jáne odan keıingi kúnderi de sonsha sóz jattaıtyn bolsańyz, mıyńyz sóz jattaý jumysyn qyzyqty jattyǵý emes, ish-pystyrarlyq jumys dep qabyldaıdy. On kúnnen keıin birinshi kúngi sózderińiz umytylýy múmkin. Al sóz jattaý til úırenýdiń tek bir ǵana bóligi, ary qaraı grammatıka men jattyǵýlar bar.
Endi ne istemek kerek? Til oqý tek tańdaýlylardyń qolynan keletin is bolǵany ma?
Atalǵan máselelerdiń bári til úırenýshini psıhologııalyq turǵyda daıyndaý úshin jazylǵan. Ońaı dep oılap, qıyndy kórgen adamnyń berilýi de jyldam. Al kezdesýi múmkin qıyndyqtardy aldyn ala bilseńiz jáne oǵan daıyn bolsańyz sizdi eshnárse toqtata almaıdy. Til oqý anaý aıtqandaı qıyn emes, tek tabandylyq pen eńbek etýdi qajet etedi.
