– Damıano Mıkeletto myrza, sizdiń «Opera óneri halyqaralyq bızneske aınalyp kele jatyr» – degen pikirińizge qulaq aspaıtyn jan neken-saıaq. Klassıkalyq óner týraly bulaı tosyn oı topshylaýyńyzǵa ne sebep boldy?
– О́ıtkeni jer betindegi adamzat balasynyń bárine birdeı ortaq qundylyqtardyń ishinde qazir ásirese, opera óneriniń baǵy erekshe janyp tur. Buryn kóp nárseden beıhabar bolyp kelgen órkenıetterdiń endi bir-birimen etene jarasyp, mıdaı aralasýy túptiń túbinde shyǵarmashylyq adamynyń ómirine eleýli ózgerister alyp keletini taǵy belgili. Buryn bizder de, sizder de ashylmaǵan araldar tárizdi beımálim edik. Qazaqstanǵa at basyn burý – ómirimniń ózegine oń ózgerister alyp keldi. Bul meniń ónerdegi jańa tynysymdy ashyp, ulan-ǵaıyr dalanyń boıamasyz, shynaıy únine súısindim...
– Dj. Verdıdiń qyzyqqa toly, kúlkili «Falstaf» operasy búgingi qoǵam úshin nesimen qundy?
– Túrli stıl men dáýirdi bir boıyna biriktirgen erekshe tartymdy spektaklde tús pen óń, keshegi men búgingi shaq qabysa óriledi. Aqsúıek Djon Falstaf myrzanyń basynan keshken hıkaıalary óte áserli baıandalyp, boljap bolmas sıýjet óte kóterińki ráýishte kórinis tabady, jaıdarman naz ben jarqynshaq muńǵa shalynǵan aıaýly sezim jyry tyńdaýshy júregin eleńdetpeı qoımaıdy.
Oqıǵa qart mýzykanttarǵa arnalǵan úıde órbıdi (kezinde kompozıtordyń ózi negizin qalaǵan). Egde tartqan ánshi Falstaftyń janyn mahabbat áýeni tunjyratyp, júregin ǵalamat sezim bıleıdi. Aıaýly janǵa degen súıispenshilik pen ińkárlik, júrek syry móldirep jyrlanar qoıylymda ishki jan tolǵanysyna basymyraq mán berýge týra keldi. Ideıany alańsyz alyp shyǵý úshin osy tásildi paıdalandym.
Spektakldiń sýretshi-ssenografy Paolo Fantındi, kostıýmder boıynsha sýretshisi Karla Tetıdi kóp áýrege sala qoımaǵan sııaqtymyn. Bári de biz oılaǵandaı sátti órildi. Buǵan áýeli ishki túısikterdiń túıisýi sebepshi bolsa kerek. Sebebi birimen-biri etene túsinisken adamdardyń ǵana joldary bolady emes pe? Osy turǵydan kelgende, ár adamnyń ózderine júktelgen mindetti muqııat atqaryp, adaldyq tanytýym dittegen maqsatqa qol jetkizdi. Basty partııany oryndaǵan áriptesterim oıymdaǵyny qaǵazdan oqyp turǵandaı uǵyp ala qoıdy. Spektaklde usaq-túıek degen nárse atymen joq, bári – mańyzdy... Sahnada júrgende saǵatqa qaramaısyń. Domna peshiniń janynda jantalasqan jandaı jon arqamyz sýǵa malynyp, aqyry óz jobamyzdy júzege asyrdyq.
– Basty partııalardy kimder oryndady?
– Aqsúıek bonvıvan Djon Falstaf myrza rólin álemdegi eń úzdik oryndaýshy, harızmaǵa toly Ambrodjo Maestrı somdap, jalyndy energııasymen jarqyrap kózge shalyndy. Ony álemge tanymal etken Falstaf partııasyndaǵy atyshýly debıýt 2001 jyly La Skala teatry trýppasynyń asa iri jetistigi retinde tarıhta qaldy. Býssetodaǵy Djýzeppe Verdı teatrynyń tarıhı sahnasynda oryn alǵan sol sátten beri de munda talaı beıneler jańǵyrdy. Alaıda Maestrı oryndaýyndaǵy beıneniń jarqyly áli kúnge deıin kózińdi qaryp ótedi. Ol týraly nebir bedeldi basylymdarda jyly pikirler, synı maqalalar jazyldy.
Odan ary qaraı Ford beınesi – Massımo Kavalettı, Alısa Ford hanym – Karmen Djannattazıo, Nanetta – Roza Feola, Meg Peıdj hanym – Annalıza Stroppa, Kvıklı hanym – Ivonn Naf, Fenton – Franchesko Demýro, dáriger Kaıýs – Lýka Kasalın, Bardolf – Franchesko Kastoro, Pıstol Gabrıele Sagona somdaýynda kórermenge jol tartty. La Skala teatrynyń ártisteri maestro Zýbın Metanyń jetekshiligimen óner kórsetti. Ol búginde eń tanymal qoıýshy-dırıjer retinde álemge tanymal sırek tulǵalardyń biri sanalady. Kásibı shebermen birge sahna saharasyna sapar shegý – senimdi adal dosyńmen ómirdiń qıyndyǵyn jeńip, shatqaldan shatqaıaqtamaı, shyńǵa shyrqaı kóterilýmen teń. Osyndaı óz kásibin súıetin jaısań jandarmen jolyńnyń toǵysýy óte ǵajap.
– La Skala teatrynyń nazaryna qalaı iliktińiz?
– 2013 jyldyń maýsym aıynda osy teatr úshin ádeıilep Dj. Verdıdiń «Bal-maskarad» operasyn qoıǵan bolatynmyn, sodan soń ile-shala mılandyq teatrdyń sahnasyna Dj. Rossınıdiń «Jibek saty» spektaklin shyǵardym, al endi tap osy kúnderi La Skala teatrynda úshinshi qoıylymym – «Falstaf» operasy júrip jatyr. Jalpy «qalaı nazarǵa iliktińiz?» degen suraqtan góri meni «bul meniń eńsergen eń bıik shyńym ba?» degen másele kóbirek mazalaıdy.
– Ezýge eriksiz kúlki úıiretin, ázil-qaljyńǵa qurylǵan týyndyda kostıýmder men dekorasııanyń soǵan laıyq bolýy shart pa?
– Sahnagerdiń sanasy bir oıǵa shegelenip qalǵanyn kórgen emespin. Sondyqtan kostıýmder men dekorasııa barlyq kezde kúlki úshin qosymsha qural retinde paıdalanyla bermeıdi. Munda neǵurlym erkindik serenadasy esip turýy kerek. Bulardy rejısserdiń qııaly sheshedi. Kúlkili jaıtqa qurylǵan spektakldiń bárin jeńil-jelpi dúnıe eken dep baǵalaýshylar bar. Biraq túsingenge kúle bilý de, kúldirte alý da ońaı sharýa emes. Munyń astarynda janyńyzǵa úlken salmaq túsiretin nárseler buǵyp jatady. Sondyqtan kóńil jabyrqatar tustaryn zerttep-zerdeleý asa mańyzdy. Bul jerde baıandaýdyń eki túrli deńgeıi bar: birinde shynaıy ómirden alshaq ketpeı, Dj. Verdıdiń ózi negizin salǵan qarttar úıiniń dálme-dáldigin kórsetetin dekorasııalardy paıdalandyq. Áńgimeleýdiń ekinshi deńgeıi – Falstaftyń tústerinen turady, ıaǵnı tyńdaýshylardy ótken ǵasyrǵa sapar shekkizýdi maqul kórdik. Iаǵnı eleýsiz kórinisten tarıhı sátter ara-tura qylań berip qalyp otyrady.
– Árkim ónerden óz aqıqatyn, ómir súrý qaǵıdasyn izdep talpynyp baǵady. Siz sol súrleýińizdi taptyńyz ba?
– Jalpy, operada túpnusqadan tym alshaq ketip qalýǵa bolmaıdy. Odan qol úzip alsańyz, qoıylym qojyraıdy. Barlyq adamnyń kóńilin tabamyn deý – úlken qatelik. Sodan soń tarıhqa ár adamnyń kózqarasy ár túrli. Sol sekildi aqıqat joly da solaı. Tiri pende úshin erteńgi kúnniń enshisinen mańdaıyna ne buıyrary belgisiz. О́z basym bir syzyqtyń boıymen tapjylmaı ómir súrgen jandy kórgen emespin. Kúni buryn ne bolatyny málim bolsa, ómirde ne mán qalady?! О́ner de solaı. Bul da – tiri aǵza. Al men bar bolǵany sonyń ishindegi tirshilikke boıusynǵan kóptiń birimin. Aqıqatym – osy. Qolymnan keletini, óz qııal-qusymdy shektemeý, múmkindiktiń qaı-qaısysyna da qarsy turmaý, meılinshe ashyq, keń bolý. Tarıhqa bir ǵana tustan úńilý kóp jaıtty nazardan tys qaldyryp qoıýǵa ákelip soqtyrady. Sondyqtan oǵan ár qıyrdan zer salyp úırený kerek. Osy rette klassıkalyq janr árdaıym jańa ári ózekti bola alady. О́nerdegi súrleýim – bir ǵana sıýjetke baılanyp qalmaý, oǵan ár túrli qyrynan kelý.
– Ǵafý etińiz, sonda túpnusqany ózimniń shabytymnyń sharyqtaýyna qaraı qubyltýǵa quqym bar degenińiz be? Rejısserdiń qolyna mundaı múmkindikti berip qoıyp, basqalar qarap otyra ma? Mysaly, áýel basta Verdıdiń kórsetkisi kelgen oı-túıini aqyr aıaǵynda jurtqa uǵynyqty bolmaı qalady-aý dep kúmándanbaısyz ba?
– Eýropada oǵan jańasha qaraý tendensııasy beleń alýda. Opera az-kem túrli ınterpretasııalarǵa ıe bola bastady. Qazir de, árıne jazylýda, biraq sany az. Dj. Pýchchınıden keıin tipti bul janrǵa qalam terbeý múlde azaıdy. Mine, sodan keıin rejısserlik ınterpretasııa dástúri paıda boldy. Teatrlardyń ózderi bul sıýjetterge jańa kózqaraspen qaraýdy qajet etedi, biraq shyn máninde, opera oǵan muqtaj emes. Interpretasııa túpnusqany túpkilikti ózgertip tastaý degen sóz emes. Qaıta kerisinshe, spektakldiń ǵumyryn uzartyp, qoıylymnyń túsinikti bolyp qala berýine múmkindik ashady, sonymen qatar halyqaralyq bızneske aınalyp úlgergen operanyń sátti janr bolýyna jaǵdaı týǵyzady. Onyń áste shegi joq, tek bir ǵana shekteý – óziniń negizgi mán-maǵynasyn joǵaltpaýy tıis. Eń aldymen, kórermenge túsinikti bolý jaǵyna kóbirek mán beriledi. Qııal, kórkemdeý jaǵyna osy mejege jetip alǵan soń ǵana kóńil bólinedi. Jańa nusqa – sodan keıingi áńgime. Osylaı etkende ǵana janrdyń jany saqtalady.
– Sıýjet jalyqtyrǵan jaǵdaıda qandaı áreketke barǵan abzal?
– Mundaıda klassıkalyq shyǵarmalardy jańǵaqsha shaǵatyn talantty kompozıtorlar kerek.
– Falstaf – túbine tereń boılamasań, syr-sandyǵynda ne bar, ne joǵyn sezdirmeıtin óte kúrdeli partııa. Olaı deıtinimiz, jurt ájýalap, kúlkige aınaldyrǵanmen bul keıipker olaı emes qoı. Munymen Verdı ne aıtpaq boldy eken?
– Myna dóńgelengen dúnıeniń ózi selk-selk etip, mıyǵynan kúlip turǵan joq pa (ózi de sál-pál ezý tartyp, jymıdy)? О́mir týraly keıde ózimiz neshe túrli sóz saptap jatamyz. Bireý «ómir súrý qıyn bolyp barady» dep shaǵymdanady, bireý «ómir-ótkinshi, myna tirshilikte máńgilik eshnárse joq», dep tujyrym jasaıdy. О́mir jaıynda shirkin, kim pálsapa soqpaı jatyr deseńshi. Muny qandaı túste kórgińiz keletini qabyldaıtyn kóńilińizge, sezinetin júregińizge baılanysty. Ony qaı túspen boıaǵyńyz keledi? Qara qaryndashpen be, aq túspen be? Garmonııa bolýy úshin aralasqany jón shyǵar. Verdı keıipkerine ózim solaı qaradym. Nege bul adamnyń ústinen jurt sonshama kúledi dep túńilmedim. Dúnıeniń bári ázil-qaljyńnan turady eken. Ol birde qańbaqtaı jep-jeńil kóringenmen, ekinshi jaǵynan tereń oıǵa shomdyrady. Operada mahabbat, qaıǵy-muń, ólim men Jaratýshy ıe jaıy jyrlanady. Jalpy bireýdiń azap-muńyna bolmasa qaıǵyly oqıǵalar ústinen mysqyldaý, myrs-myrs kúlý ádepsiz ádet emes pe? О́mir quzyna taban tiregen Verdıdi sol sátte ne tolǵandyrdy, nege muńaıdy, ne úshin solaı sheshim qabyldady? Ár sýretker sony taýyp, damyldaǵysy keledi.
– Verdıdiń 80 jyldyq qurmetine arnalǵan operanyń mýzykasy qandaı ǵajap! Sizge ne mańyzdy – mýzyka ma, sıýjet pe?
– Ekeýi de. Bul jerde kompozıtordyń eńbegi alabóten. Bul onyń burynǵy jazǵandarynyń birde-bireýine uqsamaıdy. О́zgeshe rýhta órilgen tushymdy týyndy. Bul jerde arııa, aýqymdy hor nómirleri joq, ıaǵnı múldem basqa opera. Jańany izdegende jarty jolda toqtap qalýǵa bolmaıtyny sııaqty, men de osy álemdi shyn sharlap, naǵyz ómir mektebin, Verdı rýhy shalqyǵan mekendi taptym.
Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
