Kók aspannan úzgen jyr

Ertegideı erte kóktem...
Anam meni erkeletken,
Ákem maǵan taı mingizip,
Qııalymdy kórkem etken.
Ertegideı erte kóktem...
Ájem meni erkeletken,
Atam maǵan ańyz aıtyp,
О́mirimdi ertegi etken.

Artynda shıyr-shıyr jol qalǵan, ómirdiń óri men yldıyn kezek kórip, baıypty jasqa jetkende aqyn osy óleńdi oqysa, sol alǵashqy kóńil, sezim basqa saǵynyshqa toly daýsymen ertegi kóktemin eske alar edi. Esh ózgermegen, selkeý túspegen, en­di­gi ómirde qııalǵa kórkem kóshken erte kók­temniń saǵynyshy men yntyqtyryp qo­ıar sıqyry ǵana janyńdy shymshyp óte shyǵatyny bolmasa, bári baıaǵydaı kórinedi. Edáýir jerge uzap ketken ýaqyt ara­lyǵy mundaı kezde esh bilinbeı, kúni keshe ǵana ótken oqıǵadaı áser bergende ýaqyt pen ómir týraly kózqarasyńnyń birdemde ózgerip shyǵa keletini bar. Qansha mezgil ótse de, kóńil tolqytar óleń bolyp qala alǵandyǵyn oılaǵanda, jyr degen máńgilik saryn ekenin uǵasyń. Sońǵy synshy ýaqyt dep júrgende, sol aǵzamnyń ózi eskirtpeı turǵan óleń degen – sezim shyǵar, bálkim. Ol (poezııa) dıdaktıka, patetıka, deklarasııa bolyp ómir aǵysynda ózine ózektesip kele jatqan qasıetterdi tolyq moıyndaı alǵan joq. «Aqyndar ártúrli bolýy kerek» (Blok) degesin, óleń de sonsha túrli bolady. Bul mazmun baılyǵy, forma alýandyǵy, oılaýdyń oqshaý túrlerine qarata aıtylǵan sóz. Áıtpese óleń tabıǵaty taza, móldir qalpyn, keıde sózben túsindirýge kelmeı, oı azabyna salyp qoıatyn tańǵajaıyp qubylys. Ja­ra­tylys ataýlynyń bar sulýlyǵy men sym­baty, syrtqy qalyby ǵana emes, ár­bir jandy, jansyz dúnıelerdiń qu­pııa­la­ryn poezııadan artyq túsinetin janr joq sııaqty áser beredi. Aqyn týra­ly kóptegen anyqtamalardyń aıtylyp júr­ge­ni sondyqtan bolar. Biraq sol kóp­tegen tu­jyrymdarǵa óleń jazǵannyń bári laı­yqty dep kesip aıta almaısyń. Ońaı aı­ta salǵan sózden keıde astar izdep, qazy­myr­lanyp ketetinimiz sekildi, rýhanı táji­r­bıemen, uzaq ýaqyt oılanýmen kelgen she­shim­derdi ońaı túsine salǵymyz keledi. Qaı sózdiń qalaı aıtylǵanyn tek sezine bilý kerek shyǵar.

Aqyn Nurlan Orazalınniń shyǵarma­shy­lyǵy týraly, alǵashqy jınaǵy – «Beı­maza kóńilden» bastap osy ýaqytqa deı­in sóz almaǵan qazaq qalamgerleri sı­rek. Tumanbaı Moldaǵalıevten bas­tap, qazaq kórkem sóziniń zergerlerine aı­na­lǵan klassıkterimizdiń bári jyly le­biz, yqylystaryn arnaǵan. Biraq onyń bári ózderiniń talǵamyndaǵy – Nur­lan Orazalın. Endi kemi eki-úsh tom­ǵa júk bolar taldaý, maqtaý, saralaý ma­qalalardan keıin eshkimge pikirińdi jyq­paı, óz aqynyńdy tabý da qıyn. Jetpis jasqa kelgen Nurlan Orazalın ǵu­myrynyń jartysynan kóbi at ústinde keledi.Taptaýryn ba álde basqalaı da sebe­bi bar ma, basshylyq qyzmette júrgen kóp qalamgerlerdiń shyǵarmalary jas­tar tarapynan keıde oqylmaı qalyp ja­tady. Álde ózderiniń de qarbalas tir­lik­pen jastardyń ortasynda jıi bo­lýǵa qoly tımeı jata ma eken? Onyń naq­ty sebebin de aıta almaspyz. Stýdent kúni­miz­­de: «Ataǵy joq Esenınder... Jyn qys­­qan... Jańǵyrady jataqhana óleńi. Me­­niń jıyrma jasym muń qushqan, tún or­ta­sy kóshe boılap keledi» dep keletin óleń­in jattap, shımaı dápterimizdiń ár jerine qaıta-qaıta kóshirip jazyp qo­ıar edik. Soǵystan soń týǵandarmen Áb­di­­ra­shtyń Jarasqany arqyly tabysqan sha­ǵy­myzda ózimizdi «jyn qysqan... Ata­ǵy joq Esenınder...» sezinip júrgen bolar­myz, bálkim. Bizdiń de jıyrma jasy­myz «daý­yldatyp, jaýyndatyp kele jat­qan­daı» alańǵasar kúıde kútkendeımiz. Bi­raq olaı bola qoıǵan eshteńesi joq edi. En­­di aqyn ǵana emes, qoǵam jáne memleket qaıratkeri Nurlan Orazalınniń óleń ále­mi­ne qaıta bas qoıǵanda, aqyndyq ǵu­my­ryn bárinen oqshaý alyp qaraı alýǵa ja­­raý­dy ǵana oılaısyń. Sonaý 1962 jy­ly jazǵan óleńinde aqynnyń ómirlik us­ta­nymdary men maqsat-murattary jat­qa­nyn oılaısyń.

...Qulagerdiń shabysyndaı shabysty,
taý sýynyń aǵysyndaı aǵysty,
azamat bop er jetýdi oılaımyn,
túbi soǵan bir jetemin qoımaımyn.
Júregimde – týǵan jerdiń gúl óńi,
atalar men analardyń tilegi.
Asqary kóp, armany kóp shaqyrar
týǵan eldiń bolsamshy bir túlegi...

Onyń qaıratker bolmysy osy jas kúninen boıynda bar. Azamattyq, batyl­dyq, mádenıetti bolmysy poezııasynan esedi. Ádebıetke jasaǵan alǵashqy qadam­da­ry­nan bastap, kúni búginge deıingi jyrlarynda kúreskerlik rýh seziledi. Ol kú­res – eń aldymen ózimen kúres. О́ıtkeni aqyn úshin qashanda óleń birinshi orynda tur­dy.

Terbe, shattyq!
Terbe, muń!
Jyr týmasa – ólgenim...
Sózim – aýyr, sher – demim...
Meni tastaı kórmegin!
Shattyqqa árkim-aq qýana alady ǵoı 
Bi­raq muńǵa «meni terbe, maǵan kel» deýi óleń úshin emeı, nemene? Bul – senim sózi. Aqyn­dyq jolǵa, bolashaqqa degen senim. En­digi jazylar jyr, aıtylar syr kádege j­arasa, óleń bop qana jaramaq. 

Estımisiń!
Kúlkimdi, muńymdy aspan,
Meniń myna keýdemnen bir ún qashqan.
Kezip júrgen joq pa eken, aıtyńdarshy,
Juldyzdardyń arasyn jymyńdasqan?!

Bozala kesh, boz tańda syr aýlaǵan,
Qyr aýnaǵan, kózińde jyr aýnaǵan,
Tústik jaqty betke alyp ketti me eken,
Tyrnalardyń kóshimen tyraýlaǵan?!
Aqyn sózin, jyryn osylaı izdeıdi. 
Tip­ti ózin de. Ǵapyl dúnıedegi syryn saq­tar, muńyn sherter óleńi ǵana bolsa, ony iz­de­megende qaıtedi?! Aqyn poe­zııa­syn­da óleń ólshemge aınalǵan. Ár aqyn­nyń shy­ǵarmashylyǵynda óleń týra­ly óleń mo­lynan kezdesedi. Biraq ony aqyn ózi qalaı baǵalaıdy, ne dep uǵady, so­ǵan kóp nárse baılanysty. Es bilip, etek jıǵaly Nurlan Orazalın úshin óleń – serigi ǵana emes, eldiń úmitin, senimin aq­tar qasıetti joly. «Aınalaıyn, óleńim, se­ni izdeýmen kelemin» dep ylǵı qalamyna qa­rap, senimin saqtap otyratyn aqynnyń súıe­n­dim, súıdim degen serti – óleń. 
Qara, dosym, kóktem kepti qalaǵa,

Qustar kepti...
Qalaı ǵana sezbegem?!
Quıylardaı kókten bir kúı sanaǵa,
Qyzǵanardaı qaıyń búrin ózgeden.

...Myna kóktem ózgesheleý ózgeden,
Jyr ma jańa?
Meniń kútken jasym ba?!
Keýdem tolqyp, aspanymdy kezdi óleń,
Tizgin bermeı aq jańbyrǵa, jasynǵa.
Sol ózgeshe kókteminde keýdesin tol­qyt­qan, sanasyn jańǵyrtqan kúıi, jyry ómirdiń aq jańbyryndaı taza, adal, jasynyndaı qyzý qalpynda oqyrmandarymen udaıy tanysyp, tabysyp keledi. On tomdyq shyǵarmalar jınaǵyndaǵy «Syrnaıly shaq» bólimindegi óleńderi jastyq dáý­re­ninde jazylsa da, eskirmeıtin, sazdy ǵa­zal­dardaı arbaıdy. Bul óleń degen ǵa­jaı­yptyń jaspen ólshenbeıtinin taǵy bir esi­mizge salady. 
Otyz jasynan bylaıǵy óleńderinde, baı­qasaq, dosqa naz, zamandasqa ókpe, re­nish sııaqty kóńil tolqyndary aralas­qan. Bul da óleńdi ómirden bólip ala almaı­tyn­dy­ǵyńnan bolsa kerek. Ondaı qubylys aqyn­­nyń bárinde jolyǵady. Demek, óleń­nen belgili dárejede jeke ómirdi de kórýge bolady. Biraq oǵan aqynnyń óziniń kóńili tola qoıar ma? Ýaqyt ótken saıyn báribir ótken kúniń qandaı bolsa da jaqsy, beıbit kórine bereti nesi eken?

Oılaıtyn bas qamyn,
Eski sýret –
Basqa jandar, basqa kún,
Kúlgen, birge jylaǵan,
Turǵan, birge qulaǵan,
Keregeden sál muńaıyp tur qarap,
Júregimdi julmalap...
Nurlan Orazalınniń shyǵar­ma­shy­ly­ǵynda ártúrli izdenister boldy. Tol­ǵaý, dastan, poema, sıkldy jyrlar, pesa, ma­qa­lalar da kóptep jazyldy. Búkil shy­ǵar­ma­shylyǵynyń óne boıyndaǵy má­de­nı­et pen adamgershilikten aıyrylǵan joq. Bi­raq osy jasyna jetkende joǵaltqany da az bolmaýy kerek. Áıtpese keregedegi sý­ret júregin julmalap, sál muńaıyp tur­mas edi ǵoı.

О́kpelimin mas bolyp óz demime,
О́zgerip ketken keıbir kezderime,
Qabaǵyna qaramaı adal dostyń,
Artyq ketip, kem aıtqan sózderime,
О́zimdi ózim joǵaltqan kezderime.
Basqa eshkimge emes! О́zine ǵana! Osylaı aqyn adam bitkenniń bárin túsinýge, uǵý­ǵa talpynady. Asylynda, túsinisseń – adam­nyń jamany joq. Nashar degen adam­nyń tú­siniskende – jaqsy kisi, túsi­ni­­se almasań, jaq­sy adamnyń ózi – jaman. Dú­nıeniń ba­qy­ty osy til tabysýda, tú­si­ni­sýde sııaqty. Bul – aqyn Nurlan Ora­za­lınnyń ómirdegi bir kredosy.

Aqyn óz ómirimen qabattasa kelgen qazaq tirshiligindegi bar qubylysty jyr­laýǵa tyrysty. Jastyq jalynynan ót­ken­nen keıin salqyn aqylǵa oryn berdi. Osy jasqa jetkenshe kórgen, túıgenin qa­­laı da óleń ǵyp jazdy. Aqyndyq mu­ra­ty sol dep uqty. «...Atyn aıtyp qa­zaq pe­nen Qudaıdyń, keń dalamnyń aman­dy­ǵyn suraımyn» dep eldiń erteńi tý­ra­ly kóbirek tolǵanatyn kezge aıaq bas­qa­­nymyzdy ańdatady. Shyǵarmashylyq kó­ńil kúı, shabyt áli de tynystaı beredi. Ar­tyna qarap, neshe tolqyn bop ilesip ke­le jatqan urpaqqa qarata aqynnyń aıtar só­zi kóp áli. Tilegi bireý ǵana: «Qabyl al­shy, oı-kádeńe jarasa, kók aspannan úz­gen jyr».

* * *
О́mir saparyńda talaı taýqymetti bastan keshirmeı, bar dúnıeniń qýanyshy men muńyn tolyq sezinbeı turyp, ómir, qýanysh, muń týraly aıtý netken qıyn. Bir basyńa je­t­erlik taǵdyrdyń neshe alýan syıyn to­lyq túsinip, sezinip bolǵansha, ózgeniń qaı­ǵy-shattyǵyna ortaqtasyp kún keshe b­e­resiń. Bul jaǵynan alǵanda «jan qaıda ádi­letti izdeıtuǵyn, adamshylyq ataqty kózdeıtuǵyn, tirlik pen ólgen kúndi birdeı oılap, eki jáıdan kúderdi úzbeıtuǵyn» dep on alty jasynda eki dúnıeniń baraqatyn bir­deı oılaǵan Sultanmahmutqa, rasymen, tań­ǵalasyń ǵoı... Dál búgin birimizden-bi­ri­miz qalmaı kósemsip, sheshensip júr­gen­de ultshyldyǵymyz jalǵan uranǵa, áleý­met­shildigimiz áýmeserlikke ulasyp ketip jat­qan joq pa? «Jasqa jas, oıǵa kári» deń­geıi­ne shaq bolmystyń ıesi bolmaǵan soń, jal­ǵandyqqa jıi urynýyń da ǵajap emes. 

Poezııa týraly tolǵanystyń bári shy­naıy, pák, tereń dep aıta alamyz ba, joq pa degen saýal osy jerde sanańda qy­lań beredi. Shaıyrlardan rýhanı mu­ra bolyp qalǵan ǵazaldardaǵy ómir kóri­ni­sin, qýanyshyn, shattyǵyn, mahabbatyn, dostyǵyn óz talǵam deńgeıimizge, sa­na­myz­ǵa shaq qana túsinetindeımiz. Ishki maz­muny odan da tereń, myń qatparly bol­sa da, aqylymyz ańdaǵan, qııalymyz jet­ken jerge deıin ǵana qabyldaımyz. Son­da biz aqyn bitkendi tolyq túsine al­maı júrmiz be? Bálkim, ol zańdy da shy­ǵar. «Tas tús­ken jerine aýyr» bolsa, aına­la­syn­da­ǵy­lar ony qalaı sezinsin. Ár aqyn­nyń shy­ǵarmashylyq álemindegi jan tol­qytar bar sezim proporsııany qa­tań saq­tap qana jú­r­egimizge jetedi eken. En­de­she, aqyn týraly jazýǵa talpynǵanda, Qudaı júrek kózińdi ashsyn!

P.S.
О́z qupııam...
О́z syrym...
О́z jumbaǵym...
О́z ómirim – taǵdyrym, óz qundaǵym.
Urlaı kórme, Ýaqyt, ótinemin,
Keýdemdegi Sezim men sózdiń baǵyn.

Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»

Almaty