Eń aldymen, kópshilikke jaqsy tanys tarıhı keıipkerler men oqıǵalar – óziniń ótkeni men búginine beı-jaı qaraı almaıtyn kórermen úshin óte mańyzdy. Al endi aldyn ala jarnamasy jaqsy júretin komedııalyq (kommersııalyq) fılmder ylǵı bolmasa da ekranǵa shyqqan alǵashqy aıda (nemese kúnderi) jurttyń nazarynda bolatyny belgili. Árıne, kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵyn oıatqan fılmder mindetti túrde elimizdegi buqaralyq aqparat quraldarynyń negizgi taqyryby bolary sózsiz.
Osy tusta qoǵam nazarynan tys qalyp júrgen taǵy bir fılmder bar ekenin aıtýymyz kerek. Ol – kólemi jaǵynan 10-50 mınýttan (kóbine 10-30 mınýttyq) aspaıtyn qysqa metrajdy fılmder. О́kinishke qaraı, bul fılmderdi festıvalderde ǵana kórýge bolady (onda da baǵy janyp, baǵdarlamaǵa enip jatsa). Ári ketse, mamandardyń, stýdentterdiń arasynda bir-eki kórsetilimi bolýy múmkin. Al kópshilik bul dúnıede ondaı fılmniń bar ekenin negizinen qysqa beriletin aqparattardan ǵana bilip jatady (onda da bir kınobaıqaýlarda júlde alsa nemese tusaýkeseri ótkende). Bul tusta kórermendi kinálaýdan aýlaqpyz. Sebebi ol fılmderdi kórýge múmkindik árdaıym bola bermeıdi (kınoteatrlardan, telearnalardan kórsetilmese, olardy bilip-tanýǵa múmkindik qaıdan bolsyn). Arnaıy kóre qoıaıyq dep, sheteldi aıtpaǵanda, Astana men Almatyda ótetin kınofestıvalderge alystaǵy óńirlerden at shaptyryp kelip, tamashalap jatpaıtyny taǵy belgili. Ashy bolsa da aıtaıyq, qysqametrajdy fılmderge, tipti kınosynshylar tarapynan da jetkilikti nazar aýdaryla bermeıdi (maqalalar jazý, dıplomdyq jumystar qorǵaý t.b.). Budan túıetin oı: ókinishke qaraı, otandyq qysqametrajdy fılmder ázirge rýhanı aınalymǵa túspeı otyr.
Bir qýantatyny, sońǵy jyldary tek qysqa metrajdy fılmder ǵana baıqaýǵa túsetin «Baıqońyr», «Saryarqa» festıvalderi ótkizilip júr. Onyń aldynda bes jyl qatarynan «Dıdar» (2006-2010), «Jańa kózqaras» (1999-2001) atty stýdenttik jáne debıýttik fılmder kınofestıvalderi ótken bolatyn. Qazir «Eýrazııa» kınofestıvaliniń negizgi konkýrsymen qatar, qysqa metrajdy fılmderdiń baǵdarlamasy da kórsetilip júr. Degenmen halyqaralyq bolǵan soń, elimizde túsirilgen qysqa metrajdy fılmderdiń basym kópshiligi ol festıvalde kórsetile bermeıdi. Eń kóp degende, baǵdarlamaǵa 3-4 fılm ǵana enýi múmkin. «Bastaý» halyqaralyq kınofestıvalindegi otandyq qysqa metrajdy fılmderdiń jaǵdaıy da dál osyndaı. Olaı bolsa, búgingi tańda qysqametrajdy fılmder basymyraq kórsetiletin negizgi alań – respýblıkalyq deńgeıdegi festıvalder bolyp otyr jáne olar elimizdegi qysqa metrajdy fılmder óndirisiniń dúmpýi aıryqsha ekenin sezdirtse kerek. Árıne, san bar jerde sapa da bolady. Sondyqtan olardyń arasynan qyzyqty keıipkerleri bar, tipti «úlken kınoda» kezdese bermeıtin taqyryptardy arqaý etken talantty shyǵarmalar da kezdesedi. Kóptegen stýdenttik jumystardy aıtpaǵanda, sońǵy eki-úsh jylda «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń «Debıýt» shyǵarmashylyq birlestiginde túsirilgen fılmder osynyń aıǵaǵy bolsa kerek.
Jalpy, qysqa metrajdy fılm degenimiz sýretkerdiń shyǵarmashylyq áleýetin, qoltańbasyn ańǵartatyn eń bir mańyzdy sát qoı. О́ıtkeni bir jarym-eki saǵattyq fılmniń negizine salynǵan oıdy múmkindiginshe az ǵana ýaqyttyń ishinde aıtyp úlgerýiń kerek. Al yqshamdylyq túrli kınematografııalyq tásilderge júginýge, oıdy jetkizýde múmkindiginshe kıno tilimen «sóıleýge» májbúrleıdi. Tipti, ondaı fılmdi rejısserdiń (ssenarıstiń, operatordyń, sýretshiniń t.b.) shyǵarmashylyq kýáligi deýge bolady. Álem kınematografısteriniń barlyǵy derlik kınodaǵy jolyn dál osy shaǵyn fılmnen bastaýy tegin emes. Sol fılmde keıingi fılmderiniń alǵashqy (tipti, negizgi) dáni sebiledi. Mysaly, qazaq avtorlyq kınosynyń belgili ókilderiniń biri Dárejan О́mirbaevtyń kınematografııalyq qoltańbasyn túsiný úshin onyń alǵashqy «Shilde» (1988) atty 28 mınýttyq fılmin aınalyp ótý múmkin emes ekenin mamandar jaqsy biledi. Satybaldy Narymbetov, Serik Aprymov, jalpy kez kelgen rejısserdiń shyǵarmashylyq joly týraly dál osylaı deýge bolady. Árıne, bul óte mańyzdy másele. Biraq qysqa metrajdy fılmderdi jeke sýretkerdiń kınematografııalyq ǵumyrynyń qaınar kózi retinde ǵana emes, ulttyq kınomyzdyń derbes bir túri, tarmaǵy retinde asa nazar aýdarýdyń ýaqyty jetken sekildi. Sondyqtan otandyq qysqa metrajdy fılmderdiń ǵumyry tek festıvaldermen ǵana shektelip qalmaı, olardyń rýhanı aınalymǵa túsý joldaryn da qarastyrýdyń qajettiligi týyndap otyr.
Názıra RAHMANQYZY,
kınotanýshy, ónertaný kandıdaty
