Tabıǵı sýdyń paıdasy
Árıne, halyq arasynda mıneraldy sý zııan degen túsinik te joq emes. Tipti, tazartylǵan sýdy jıi tutynyp júrgenimizben, onyń quramynda paıdaly zattar joq ekenin de eskere bermeıtinimiz ras. Sebebi keı jaǵdaıda sýdyń túrleri men onyń adam aǵzasyna áserin de ajyrata almaı jatatynymyz bar. Mysaly, aýyz sý – hımııalyq quramy saqtalǵan, biraq mıkrobıologııalyq óńdeýden ótken sý. Oǵan ýltrokúlgin sáýlesi túsiriletindikten, quramyndaǵy zııandy ǵana emes, keıbir paıdaly bakterııalar da joıylady. As sýyna mıneraldy zattar qoldan qosylady. Al tabıǵı mıneraldy sý quramynda amın qyshqyly, dárýmender, fermentter men organıkalyq zattar kóp bolady jáne arnaıy jer asty kózderinen alynady.
Tabıǵı mıneraldy sý jer astyn mekendeıtin, adam aǵzasyna paıdaly mıkroaǵzalar – avtohondy bakterııalar arqyly tazartylady. Bulaqtardyń tazalyǵyn da osy bakterııalar saqtap turady eken.
Mıneraldy sýdyń túrleri kóp jáne quramyna qaraı onyń aǵzaǵa áseri de ártúrli bolady. Mysaly, gıdrokarbonatty sý nesep-tas aýrýy men asqazan sóli úshin, hlorıdti sý asqazan-ishek jumysy men aǵzadaǵy zat almasýǵa, sýlfatty sý baýyr men ót qaby jumysyna jaqsy áser etedi. Sondaı-aq aralas quramdy mıneraldy sýdyń emdik qasıeti óte joǵary sanalady. Sebebi onda paıdaly zattar kóp bolady. Mysaly, onyń quramyndaǵy temir anemııanyń aldyn alýǵa, ıod qalqansha bez qyzmetin retteýge, kalsıı – tis, súıek, bulshyq et pen júrek-qan tamyr júıesi jumysyna, magnıı – júıke júıesine, natrıı qan qysymyna, kalıı búırek pen júrekke paıdaly ekeni áldeqashan dáleldenip qoıǵan.
Sý máselesi qalaı sheshilýde?
Prezıdent Nursultan Nazarbaev bir sózinde «Sý – stretagııalyq resýrs. Ol memlekettiń turaqty damýy úshin óte mańyzdy» degen bolatyn. Tipti, 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» memlekettik baǵdarlamasynyń birinshi satysynda da tabıǵı mıneraldy sý týraly nasıhat jumystaryn júrgizý basty nazarǵa alynypty.
Qazaqstanda tabıǵı mıneraldy sý kózderi kóptep kezdesedi. Barlyǵy ǵylymı izdenisterdi, zertteýlerdi, lısenzııa alý men memlekettik baqylaýdy talap etedi. Onyń jumysy kóp bolǵanymen, densaýlyqqa paıdasy kól-kósir. Mamandardyń aıtýynsha, Qazaqstanda, tipti, erekshe jeńil tabıǵı mıneraldy sý da bar eken. «Onyń quramynda aýyr metaldar bolmaıdy jáne ol ımmýnıtetti kóteredi. Mundaı tabıǵı sýlar álem boıynsha kóp kezdese bermeıdi», deıdi Ulttyq ǵylym akademııasynyń mıneraldy resýrstar komıtetiniń korrespondent múshesi Evgenıı Pıatov.
Sondaı-aq Qazaqstanda 2005 jyly sýlardyń hımııalyq quramynyń fızıologııalyq sıpaty boıynsha negizgi belgiler engizilgen. Qazaqstan Keden odaǵy elderiniń arasynda birinshi bolyp bul túsinikti ulttyq tehnıkalyq reglamentke de kirgizgen. Degenmen, 2019 jyldan bastap Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń jańa tehnıkalyq reglamenti iske qosylady da, qazirgi ulttyq tehnıkalyq reglament óz kúshin joıady. О́nim syrtyna sýdyń paıdaly qasıetteri týraly aqparat jazý mindettelmeıdi. Iаǵnı, jerasty kózderinen alynǵan tabıǵı mıneraldy sý tazartylǵan, jasandy jolmen alynǵan sýǵa teńestiriledi. Árıne, bul tutynýshylardy adastyratyny anyq. Sebebi mamandar qazir iship otyrǵan sýynyń paıdaly ıa zııanyna kóz jetkizbegen adamnyń densaýlyǵy 10-15 jyldan keıin mindetti túrde syr bere bastaıdy dep dabyl qaǵyp otyr. Sondyqtan quzyrly organdar atalǵan shartty qabyldamas buryn taǵy da pysyqtaýy qajet. Al qarapaıym halyq kúndelikti tutynatyn sýynyń sapasyna kóńil bólgeni abzal. Bul rette mamandar qandaı keńes beredi?
Mıneraldy sýdy qalaı tańdaǵan jón?
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, Qazaqstanda mıneraldy sý kózderi kóp bolǵandyqtan, syrttan keletin taýardan aýlaq bolǵan jón. Birinshiden, jasandy ónim bolýy múmkin. Ekinshiden, tabıǵı ónim bolǵandyqtan, jaramdylyq merzimi shekteýli bolady. Sondyqtan sýdyń bótelkege quıylǵan ýaqytyna erekshe nazar aýdaryńyz. Eger mıneraldy sý áınek ydysta bolsa, 1 jyl, plastık ydysta bolsa, alty aı ǵana jaramdy ekenin umytpańyz.
Sonymen qatar jalǵan ónim satyp alýdan aýlaq bolý úshin senimdi jerlerden, arnaıy jetkizýshi kompanııalardan, dárihanalardan nemese óndirýshilerdiń dúkenderinen alǵan jón. Tabıǵı mıneraldy sý satyp alarda únemi japsyrmadaǵy jazýǵa da nazar aýdaryńyz. Tabıǵı mıneraldy sýdyń fırmalyq qaǵazynda óndirýshi kompanııa, onyń meken-jaıy, saqtaý jáne shyǵarǵan merzimi, uńǵyma nómeri týraly tolyq aqparat bolady. Tipti, keı jaǵdaıda atalǵan sýdy qandaı aýrýlar kezinde ishý kerektigi týraly da aqparat kezdesedi. Kontrofakt ónimde grammatıkalyq nemese stılıstıkalyq qateler kóp bolady ári jazý anyq oqylmaıdy. GOST pen sertıfıkattaý týraly aqparat ta jazylmaıdy.
Gúlnur Qýanyshbekqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
