Úkimette bıýdjettiń atqarylý qorytyndysy talqylandy

Bıýdjet qalaı ıgerildi?

Úkimet otyrysynda alǵashqy bolyp baıandama jasaǵan Ulttyq ekonomıka mınıstriniń birinshi orynbasary Rýslan Dálenov jyl basynan beri elimizdiń ekonomıkalyq ósimi 4,3 paıyzdy quraǵanyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, ekonomıkanyń shıkizat emes salasynda oń ózgerister baıqalǵan. Máselen, shıkizat emes sektor salymy nyǵaıyp, 2,3 paıyzdyq tarmaqty qurasa, shı­ki­zat segmentiniń salymy 1,6 paıyz­dyq tarmaqty quraǵan. Al óńirlerdiń kópshiliginde negizgi kórsetkishter ósipti. Mysaly, aýyl sharýashylyǵy boıynsha barlyq óńirde 0,3 paıyzdan 5,6 paıyzǵa deıin ósim baıqalǵan. «Degenmen Mań­ǵystaý jáne Qyzylorda oblys­tarynyń ónerkásibi men qurylys salasyndaǵy kórsetkishter tó­mendedi. Sol sııaqty, Qaraǵandy, Almaty oblystarynyń qurylysy men negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar azaıyp otyr», deıdi R.Dálenov. 

Al bıylǵy 8 aıdaǵy respýb­lı­kalyq bıýdjettiń oryndalý qory­tyndysy týraly aıtqan Qar­jy mınıstri Baqyt Sultanov ótken jyldyń osy kezeńimen sa­lystyrǵanda negizgi josparlardy oryndaýda oń nátıje baryn jetkizdi. Mysaly, transfertterdi eseptemegende, memlekettik bıýdjettiń kiristeri byltyrǵyǵa qaraǵanda 366,9 mlrd teńgege nemese 108,9 paıyzǵa ulǵaıǵan. Onyń 172,2 mlrd teńgesi – respýblıkalyq bıýdjetke, al 195,2 mlrd teńgesi jergilikti bıýdjetterge tıesili.

Jalpy, bıylǵy 8 aıda mem­le­kettik bıýdjetke (transfertterdi eseptemegende) 4 512,3 mlrd teńge kóleminde kiris túsken. Osy­laısha, respýblıkalyq bıýdjet boıynsha aǵymdaǵy jospar 102,2 paıyz oryndalyp, 3 083,4 mlrd teńge jınalǵan.

Memlekettik bıýdjettiń shy­ǵys­taryna toqtalǵan mınıstr bul qarajat 9 trln 21 mlrd teńgeni quraǵanyn, sóıtip josparlanǵan mejeniń 97,7 paıyzyna jetkenin atap aıtty. Onyń aıtýynsha, bıylǵy 8 aıda respýblıkalyq bıýdjettiń shyǵystary 7 trln 983 mlrd teńgege ıgerilip, qazir 98,6 paıyz deńgeıinde tur. 

Baıandamashylardyń sózinen keıin Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaev qańtar-tamyzdaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damý­dyń qorytyndysy aıasynda bir­qatar tapsyrmalar júktedi. «Statıstıkalyq málimetterden kó­rip otyrǵanymyzdaı, negizinen nátıje jaman emes. Biraq arqa­ny keń­ge salyp, bosańsýǵa bolmaı­dy. Áli de jumystardy júıe­li túrde jal­­­ǵastyrý kerek. Baıanda­malarda sóz bolǵandaı, ósý qarqy­nynyń baıaýlaýy ásirese, aýyl sharýashylyǵy men qurylys salasynda baıqalyp otyr. О́simdik sha­rýashylyǵyndaǵy ónim byltyr­ǵyǵa qaraǵanda tó­men­deý, osy rette kórsetkishter tó­men­deıtini túsinikti. Biraq onyń ornyn mal sharýashylyǵy esebinen toltyrý syndy sharalardy jasaýymyz kerek», dedi Úkimet basshysy.

Kóshi-qon salasynda ózgeris kóp

Byltyr elimizdiń kóshi-qon saıa­saty salasyndaǵy tujy­rym­­da­­malyq qujat aıaqtalǵany bel­gili. Bıyl Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrligi 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan jańa tujy­rymdamany ázirlepti. Úkimet oty­ry­synda mınıstr Tamara Dúı­se­nova bul qujat týraly baıandama jasap, basty baǵyttarǵa toqtaldy. 

Tujyrymdamada ishki jáne syrtqy kóshi-qon, etnostyq kóshi-qon úrdisin retteý máseleleri jan-jaqty qamtylǵan.
Elimizdiń demografııalyq salasynda, ishki kóshi-qonda eńbek resýrs­taryna qatysty sheshilmeı jatqan máseleler barshylyq. Ásirese, ishki kóshi-qon úrdisi mınıstrlikti erekshe alańdatyp otyr. Byltyr Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ǵylymı zertteýler júrgizip, 2050 jylǵa qaraı ońtústik halqy 5 mln 200 myńǵa artyp, soltústiktegi turǵyndardyń sany 1 mıllıonǵa azaıýy múmkin degen qorytyndyǵa kelgen, ıaǵnı ońtústik óńirlerdegi halyqtyń tyǵyzdyǵy soltústiktegiden tórt esege kóbeıedi.

Eger dereý sharalar qoldanbasa, turǵyndary az eldi mekenderde eńbekke jaramdy adamdardyń sany 167 myńǵa kemip ketýi múmkin. Sondyqtan tepe-teńdikti saqtaý maqsatynda bıyl Úkimettiń qaýlysymen ishki kóshi-qondy qabyldaýshy tórt óńir belgilendi. Olar: Soltústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Pavlodar jáne Qostanaı oblys­tary. Tujyrymdamada osy oblystarǵa kóshýge nıetti aza­mat­­tar­ǵa memleket tarapynan qoldaý kór­setý, sýbsıdııalar bólý, áleýmet­tik jaǵynan kómektesý sharalary qarastyrylǵan. Mınıstr kóshi-qon tujyrymdamasynyń jańa jobasy aıasynda úırenshikti jerinen basqa óńirge kóshemin deýshilerge turǵyn úı sertıfıkattaryn berý jóninde usynysyn jetkizdi. «Birinshiden, kóship barǵan otbasynyń árbir múshesine memlekettik sýbsıdııa tólenedi. Ekinshiden, bir jylǵa deıin baspanany jalǵa alý shyǵyndaryn memleket óteıdi. Al ol úıdi birden satyp alýǵa múmkindik bolsa, bir jyldyq sýbsıdııany tolyǵymen berýge bolady. Úshinshiden, kóship barǵandardy baspanamen qamtamasyz etetin turǵyn úı sertıfıkattaryn qa­ras­tyryp otyrmyz, ıaǵnı ishki kóshi-qonǵa qatysýshy azamat Tur­ǵyn úı qurylys jınaq banki ar­qy­ly zaem alýyna bolady. Tur­ǵyn úı sertıfıkatynyń 50 paıy­zyn jergilikti atqarýshy organ­dar tólep berse, qalǵan bóli­gin respýblıkalyq bıýdjetten beri­letin sýbsıdııamen ótelse degen usy­ny­symyz bar», deıdi T.Dúısenova.

 Jalpy, Qazaqstan – etnostyq kóshi-qonǵa aıryqsha mán berip otyrǵan sanaýly elderdiń biri. tarıhı Otanyna oralǵan qan­da­s­tardy ortaǵa beıimdeý, áleýmettik jaǵdaıyna kómektesý baǵytynda qolǵa alynǵan sharalar barshylyq. Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıynda Memleket basshysy birtalaı tapsyrmalar júktegeni belgili. Osyǵan baılanysty Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi etnostyq qazaqtardy tek kóshirip alý máselesin ǵana qarastyrmaı, olardyń áleýetin paıdalaný múmkindigin usynyp otyr. Osy maqsatta shetelde tu­ra­­tyn etnostyq qazaqtarmen baılanys kúsheıtilmek. 

Sonymen qatar, aldaǵy ýaqyt­ta tarıhı Otanyna oralǵan qazaq­tardyń eńbek ótiline qatysty kúr­meýli másele de ońtaıly sheshilip qalýy múmkin. 

Jer qoınaýyn paıdalanýǵa –  jańa tártip

Qazaqstanda jer qoınaýyn paı­­dalanýdyń jańa tártibi qaras­tyrylyp otyr. Úkimet otyrysyn­da Investısııalar jáne damý mı­nıs­triniń birinshi orynbasary Alık Aıdarbaev «Jer qoı­naýy já­ne jer qoınaýyn paıdala­ný tý­ra­ly» kodekstiń jańa joba­syn ta­nys­tyrdy. Bul joba sheteldik ozyq tá­jirıbeni eskere oty­ryp, eko­lo­gııalyq talaptarǵa saı ázirle­nipti.

A.Aıdarbaevtyń aıtýynsha, elimizde geologııalyq barlaý salasyna ınvestısııa tartý má­selesi baıaý júrgizilýde. Or­tasha alǵanda ınvestısııa kólemi 1 sharshy metr aýmaqqa shamamen 7 dollardan keledi. Al bul kórsetkish Amerıkada – 87, Avstralııada – 167, Kanadada 203 dollardy quraıdy eken.
Kodeks jobasy jer qoınaýyn paıdalanýda ekologııalyq jáne ónerkásip qaýipsizdikterin saqtaý talaptaryn kúsheıtýdi kózdeıdi. Buǵan qosa, jer qoınaýyn tıim­di basqarýǵa, qatty paıdaly qazba­lardy barlaý men óńdeýge lısenzııa­lar berý jaǵyn qarastyrady, ken oryndaryn óńdeýge berý mer­zimi 25 jyldy quraıdy. Sondaı-aq qu­jat jobasynda jer qoı­naýyn paı­dalanýshylardyń mindet­teme­leri bekitilip, ruqsattar berý tár­tibi belgilengen.

Kórme tehnologııalarynyń tıimdiligi mol

Úkimet otyrysynda Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev EKSPO-2017 kórmesinde aıtylǵan jańa ıdeıalyq sheshimderdi, tyń tehnologııalardy bilim salasyna engizý jóninde áńgime órbitti.

Mınıstrdiń aıtýynsha, osy ınnovasııalyq jobalardy engizýge baılanysty arnaıy jumys toby qurylypty. Bular jańartylǵan jel, kún, geotermaldy energetıka, gıdroenergetıka men bıoenergetıka jáne ıadrolyq energetıka salasyndaǵy damyǵan elderdiń kórme ekspozısııalaryn jan-jaqty zerttep, tájirıbege engizbekshi. Elimizdiń bilim men ǵylym salasy úshin paıdaly sony jobalardy mınıstrlik úsh topqa bólip qarastyryp otyr. Onyń birinshisi ǵylymı ıdeıalar men kommersııalyq qoljetimdi ınnovasııalar bolsa, ekinshisi – tehnologııa, úshinshisinde sońǵy jetistikterdi saralaıtyn ádistemelik quraldar jınaqtalǵan. 

E.Saǵadıev halyqaralyq kór­mege 55 ýnıversıtet pen ǵylymı ortalyq ókilderi qatysyp, 100-den astam kezdesý ótkenin málimdedi. О́zara júzdesýler aıasynda 9 memorandýmǵa qol qoıylyp, ýnıversıtetter 20-dan astam ekijaqty yntymaqtastyqqa qol jetkizgen. 

Kórmeden kórgen jobalardy bilim salasyna engizý jumystary áli de jalǵaspaq. E.Saǵadıevtiń aıtýynsha, bul máseleni mınıstrlik únemi qadaǵalaýynda ustaıtyn bolady. 

Jıyndy túıindegen Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaev jaýapty mınıstrlikterge jańa tehnologııalardy paıdalanýdy yntalandyrý, ınnovasııalyq sheshimderdi ázirleý, startap-ortany damytý úshin zańnamaǵa ózgerister engizip, sol boıynsha usynystar ázirleý kerektigin aıtty. Sondaı-aq qarasha aıynyń sońyna deıin «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy jobasynyń qaıta qaralǵan nusqasyn aıaqtap, Úkimet qaraýyna engizýdi tapsyrdy.

Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»