– Elbasy «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» Joldaýynda el damýynyń basym baǵyttary ishinde agrarlyq sektordy ekonomıkanyń jańa draıverine aınaldyrý mindetin qoıdy. Bul qaǵıdattyń sizderge tikeleı qatysy bar. Jergilikti jerlerdegi ózgeristerdi kóp jaǵdaıda aýyldyq okrýg ákimderiniń belsendi áreketteri men uıymdastyrýshylyq qarym-qabiletteri aıqyndaıdy, – dedi ujymmen kezdesýde Qumar Irgebaıuly.
Aktıv jıynynda aýyldyq okrýgtiń ákimi Galına Shvesovanyń esebi tyńdaldy. Okrýgte 4 eldi meken, 540 úı, 1653 turǵyn bar. Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasyna 46 adam qatysqan. 984 adam eńbekke jaramdy bolsa, 538-i ǵana jaldamaly jumysshylar sanatynda. Baıandamashy turǵyndardyń ómir sapasyn kóterý, kedeıshilik deńgeıin tómendetý máselelerin qozǵaýdyń ornyna tek jetken jetistikterdi sanamalaýmen ǵana shekteldi. Jaıylymdar men mal azyǵy jetispeýshiliginen qosalqy sharýashylyqtarda iri qara malynyń azaıǵany baıqalady. Adamdardyń eginshilikten alatyn paılary mardymsyz. Birde-bir kásiporyn óńdeý isimen aınalyspaıdy. Bir sharýashylyq qana aqtyly qoı órgizedi. 446 adam qol qýsyryp, jumyssyz otyr. Aqparatty tyńdaǵan óńir basshysy atqarýshy organnyń jumysyn synǵa aldy. Men kezdesýde aldaǵy josparlar, turǵyndardyń kirisi qandaı rezerv kózderi esebinen qanshaǵa ulǵaıatyny, kásipkerlermen qoıan-qoltyq jumys isteý jaıly keleli áńgime kútken edim. Sóz alǵan sharýashylyqtyń eki basshysy tarapynan aýyldastarynyń turmys-tirshiligin jaqsartý, jerdi tıimdi paıdalaný, astyq óndirisin ártaraptandyrý jaıly usynystar aıtylmady. Naqty isterge tereń boılaýdan góri jalpylama sıfrlar, qurǵaq baıandaýlar basym, qolǵa alynǵan ár istiń nátıjesi bolý kerek, deı kelip, Q.Aqsaqalov jumyspen qamtý, tabysty ulǵaıtý, jalaqyny arttyrý sharalaryna barlyq áleýettik kúshti jumyldyrý mindetin júktedi.
Aımaq basshysy ınternatqa soǵyp, osynda jatyp oqıtyn tárbıelenýshilerdiń hal-jaǵdaıyn surastyrdy. Olardyń kompıýterler men jıhazdarǵa muqtaj ekenin bilip, sheship berýge ýáde etti.
Lenın aýyldyq orýginde de shetin problemalar jetip artylady. Úsh eldi mekenniń bireýi tarap, ekinshisi quldyraýdyń az-aq aldynda tur. Byltyr bul okrýgten 180 adam kóship ketipti. Kúngeı jaqtardan 15 otbasy qonys aýdarǵanmen, olarǵa jer telimderin berýdiń jan-jaqty múmkindikteri týdyrylmaǵan. Kásipkerlikti damytý jobasyna 8 adam ǵana tartylǵan. Q.Aqsaqalov aýdan ákimine seń soqqan balyqsha sendetilip júrgen jumyssyzdardy jumysqa ornalastyrýǵa yqpal jasaý, buǵan agrarshylardy jumyldyrý qajettigin eskertip, baý-baqshalyqpen aınalysýǵa keńes berdi.
Al 2,5 myń adam turatyn Novomıhaılov aýyldyq okrýginde kórinis bólek, jaǵdaı basqasha. Eńbekkerlerdiń ortasha jalaqysy 93 myń teńgeni quraıdy. Bes agroqurylym men jeti jeke kásipker eginshilikpen de, mal ósirýmen de shuǵyldanady. Bıyl mal jáne ósimdik sharýashylyqtaryna 100 mıllıon teńge sýbsıdııa berilipti. 400 adam ózin-ózi jumyspen qamtamasyz etken. Kúzgi egin oraǵy aıaqtalýǵa jaqyn. Maıly daqyldardyń úlesi birshama artqan. «Novomıhaılovskoe» JShS dırektory Gennadıı Shegolev oraq naýqanynyń barysy týraly baıandady. Sharýa qojalyqtarynyń birigýi esebinen egistik alqaby 14 myń gektarǵa jetken.
Desek te, aýylsharýashylyq ónimderin uqsatý kúrdeli kúıinde qalyp otyr. Turǵyndar áleýmettik dárihanada qajetti dári-dármektiń tapshylyǵyn jetkizdi. Aýrýhana salý máselesin kóterdi. Qunarly jerler jetkilikti bolǵanmen, ónim kórsetkishi áli de tómen. Onyń basty sebebi ozyq tehnologııalardyń tıimdi qoldanylmaýynda. Basty nazardy bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin arttyrýǵa aýdarǵan jón. Sút jınaıtyn ortalyqtardy kóptep ashý kerek, dedi jıyndy qorytyndylaǵan Qumar Irgebaıuly.
Áleýmettik qoldaý báseńdemeıdi
Aımaq basshysy Ǵ. Músirepov aýdanynda «2017-2021 jyldarǵa arnalǵan nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý» baǵdarlamasy aıasynda turǵyzylǵan 50 páterli turǵyn úıdiń paıdalanýǵa berilý rásimine qatysty. Nysannyń qurylysyna elýden astam adam tartylyp, jergilikti materıaldar paıdalanylǵan. Úsh bólmeli jaıly páterlerdiń birine Amangeldi Dáriphan qonystandy. Ol otbasymen Almaty oblysynan kóship kelip, Novoıshım kentinde jumysqa ornalasqan. Aýdandyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bóliminiń jetekshisi B.Amrına ońtústik oblystardan 7 otbasynyń qonys aýdarǵanyn, barlyq jaǵdaı jasalǵanyn jetkizdi.
– Halyqty jaıly baspanamen qamtamasyz etý – memlekettiń basty mindetteriniń biri. Bul másele – basty nazarymyzda. Buǵan deıin úsh-tórt jylda bir myń páter salyp kelsek, endi aınalasy bir jyldyń ishinde turǵyzatyn boldyq, – dedi Q.Aqsaqalov.
Budan keıin ol Nejınka aýyldyq okrýgine aıaldap, áleýmettik nysandardy aralady. Osyndaǵy orta mektepte 168 bala oqıdy. Alaıda ǵımarat eski, kúrdeli jóndeýdi qajet etedi degen ótinishter eskerilip, tıisti oryndarǵa jobalaý-smetalyq qujattardy ázirleý tapsyryldy. Jurtshylyq «Nejınka-Erke» JShS basshylyǵy tarapynan atqarylyp jatqan áleýmettik kómekterge dán rıza. Iri qara mal sany kóbeıgen. Astyq shyǵymdylyǵy joǵary. Eń bastysy, birde-bir otbasy kóship ketpegen. Kerisinshe, kelýge tilek bildirýshilerdiń qatary qalyń. Qyzmetkerlerge arnalǵan 2 qabatty eski turǵyn úı qalpyna keltirilgen. Jylý, sý júıeleri tartylyp, jergilikti «Kapatýrın» fırmasy shyǵaratyn jıhazdar qoıylǵan. Bes aýylda 3 myńnan astam adam turady. Basym bóligi jumyspen qamtylsa, 10 adam ǵana jumyssyzdar sanatynda. Oblys ákimi eginshilik mádenıetin nyǵaıtýǵa kóńil bólý qajettigin atap kórsetti.
Drýjba aýyldyq okrýgi aýmaǵynda sapar «Iluka Exploration Kazahstan» taý-ken qazý kásipornynyń jumysymen tanysýdan bastaldy. Aýstrııalyq «IlukaResources Limited» transulttyq kompanııasy sırkonıı jáne tıtan óndirýde álemde jetekshi rólge ıe. Qazaqstan naryǵynda da tabysty jumys istep keledi. Aýdan aýmaǵynda jerasty qazba baılyqtaryn barlaýmen aınalysýda. Kásiporynnyń atqarýshy dırektory Entonı Tornton myrzanyń aıtýynsha byltyr aerogeofızıkalyq zertteýler júrgizilipti. Endi sırek kezdesetin metaldar qory anyqtalmaq. Onyń qorytyndysy qysta belgili bolady. Mıneraldy qumdardyń mol jıyntyǵy tabylsa, sırkonıı, tıtan, qalaıy óńdeıtin zaýyt salý oılastyrylǵan.
Búginde Selınnoe aýylynda ortalyq jylý júıesi sabanmen jylytylady. Jobanyń quny – 30 mıllıon teńge. Kompıýterlik rejimmen basqarylady. Oǵan óndiristik ýchaskeler, turǵyn úı sektory, bıýdjettik mekemeler qosylǵan. Dástúrli otynnyń ornyna bıomassany qoldanýdyń arqasynda qarajat únemdelip, aýanyń lastanýy barynsha azaıǵan. Serik Ybyraev jetekshilik etetin «Selınnnoe-2004» sharýashylyǵynda úlgi alatyn mundaı tájirıbeler az emes. Turǵyndar men mektep oqýshylary úshin 10 gektar jerge kartop, qyryqqabat, sábiz ósirip, mol ónim alypty. «Bereke-Agro» seriktestigi etti baǵyttaǵy qazaqtyń aqbas sıyrlaryn jarty myńǵa jetkizipti. Mal bordaqylaýmen de aınalysady.
Qarjynyń qaıtarymy bolý kerek
О́ńirde shaǵyn jınaqty mektepterdiń úlesi kóp. Solardyń birqatary Tımırıazev aýdanynda ornalasqan. Máselen, 200 orynǵa laıyqtalǵan Dmıtrıev bilim úıinde 71 bala ǵana oqıdy. Bıyl birinshi synypqa segiz búldirshinniń barǵany, shaǵyn ortalyqtyń ashylǵany kóńilge medeý. Osynda aýyl turǵyndary jınalyp, óz oı-pikirlerin ortaǵa saldy.
Eń mańyzdysy – atqarýshy bılik pen aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshilerdiń kúsh-jigeri aýyldyqtardyń ómir súrý sapasyn nyǵaıtýǵa baǵyttalýy tıis. Bárimizdi alda qandaı ister atqarylatyny tolǵandyrýy kerek, deı kelip, Qumar Irgebaıuly aldymen Tımırıazev aýdanynyń ákimi Erbol Saǵdıevtyń esebin tyńdady. Okrýgte ornalasqan 3 seriktestik pen 42 fermerlik qojalyq astyq óndirisimen qatar mal sharýashylyǵyn damytýǵa da den qoıǵan. Ol úshin memleket tarapynan barlyq alǵysharttar jasalǵan. О́kinishke qaraı, osyndaı múmkindikti múlt jiberip jatqandar joq emes. Aýdan boıynsha astyqtyń ortasha shyǵymy 17 sentner bolsa, bul okrýgte 5 sentnerge kem. «QazAstyq ónimderi» JShS-de byltyrǵyǵa qaraǵanda, jalaqy 2 myń teńgege ósken. Baqshalyq pen balyq sharýashylyǵynyń ekologııalyq taza ónimderi úlken suranysqa ıe kórinedi.
Moskvoreskıı aýyldyq okrýginde osy attas seriktestik tolaıym tabystarǵa jetip keledi. Onyń jetekshisi Bolat Dúısembaev 19 myń gektarǵa bitik astyq ósirip, gektar berekeligin 18-20 sentnerden aınaldyrýda. 591 turǵyny bar aýyldyń deni osy agroqurylymda jumys isteıdi. Ortasha eńbekaqy 85 myń teńgeni quraıdy. Dámhananyń qurylysy aıaqtalyp, baspana salý isi jalǵasyn tappaq. Mektepte eńbek etetin 22 muǵalimniń 8-i joǵary sanatty. 4 mýltımedııalyq kabınet jabdyqtalǵan. Alaıda 220 oryndy bilim úıinde 67 balanyń ǵana oqıtyny oılandyrady.
– Kól-kósir paıda ákeletin daqyldardy kóptep egý arqyly astyq salasyn ártaraptandyrý basty talaptardyń biri ekenin taǵy da eske salamyn. Bir tonna bıdaı – 43 myń, al raps – 120 myń, kúnbaǵys – 90 myń, jasymyq 200 myń tonna turatynyn eskersek, rentabeldilikti kóterýge ábden bolady. Sonda laıyqty jalaqy da tólenedi, qarjynyń qaıtarymy da bolady, áleýmettik qamqorlyqtar da jasalady, – dedi jıyn qorytyndysynda Q.Aqsaqalov.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
