– Aıdarbek Ánýarbekuly, Qazaqstannyń BUU QK turaqty emes músheligine Ortalyq Azııa elderi arasynan birinshi bolyp saılanýyna qandaı sebepter boldy?
– О́zderińiz biletindeı, Birikken Ulttar Uıymy jahandyq qaýipsizdik pen turaqtylyqty saqtap, ony nyǵaıtýǵa jaýapty basty halyqaralyq uıym. Atalǵan uıymnyń «Qaýipsizdik Keńesi» dep atalatyn qurylymyna 15 memleket múshe bolyp saılanady. Onyń ishinde beseýi – turaqty músheler, al qalǵan ony – belgili bir merzimge saılanady. Nazar aýdararlyǵy sol, BUU Qaýipsizdik Keńesi qabyldaǵan búkil qararlar mindetteýshi kúshke ıe bolyp tabylady.
Elimizdiń osyndaı yqpaldy qurylymǵa 2017-2018 jyldarǵa múshe bolýy, birinshiden, Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń halyqaralyq arenadaǵy joǵary mártebesin kórsetedi. Ekinshiden, halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan elimizdiń júrgizip otyrǵan syrtqy saıası baǵytyna zor senim artylǵanyn bildiredi. Árıne, qazirgi tańda kóptegen qaqtyǵys oshaqtary Azııa jáne Afrıka qurlyqtarynda kórinis berip otyr. Mysaly, Taıaý Shyǵys óńirindegi Palestına-Izraıl máselesi, Sırııa daǵdarysy, Iemen, Lıvııa, Irak elderindegi problemalar áli sheshimderin tappaı kele jatyr. Sonymen qatar, Soltústik Koreıa men Ońtústik Koreıa, Saýd Arabııasy men Iran, Úndistan men Pákistan arasyndaǵy teketirester de álemdik turaqtylyqty shaıqaltý qaýpin týdyrýda.
Osyndaı jahandyq qaýip-qaterlerdiń saqtalýy jaǵdaıynda kóptegen beıbit bastamalarymen belgili bolǵan Qazaqstan atalǵan qaqtyǵystardy retteý baǵytynda edáýir kúsh-jiger jumsady. Máselen, 2013 jylǵy aqpan jáne sáýir aılarynda Irannyń ıadrolyq máselesi boıynsha elimiz eki ret kelissózder úshin óz alańyn usyndy. Oǵan qosa, Astana qalasy 2015 jylǵy mamyr jáne qazan aılarynda Sırııanyń birqatar oppozısııalyq toptary arasyndaǵy kezdesýler úshin kelissózder alańy bolǵanyn atap ótýge bolady. Sondaı-aq Elbasymyz 2016 jyly Reseı men Túrkııa arasynda bolǵan kıkiljińdi retteýge erekshe úles qosqany barlyǵynyń esinde.
Osynyń nátıjesinde elimiz «ádil bitimger» retinde tanylyp, halyqaralyq qoǵamdastyq arasynda zor senimge ıe boldy. Búginde Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesindegi jumysy oǵan múshe barlyq memleketterdiń, sondaı-aq Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy men onyń arnaıy ókilderiniń joǵary baǵasyna ıe bolyp otyr dep tolyq senimmen aıta alamyz. Bıylǵy jyldyń qańtar aıynan beri, ıaǵnı elimizdiń osy qurylymǵa múshe bolý ýaqytynan bastap Astananyń alty ret Sırııa jónindegi halyqaralyq kezdesýlerdi qabyldaýy, syrtqy saıası baǵytymyzdyń osyndaı joǵary baǵa alýyna taǵy bir sebep bolyp tabylatyny sózsiz.
– Soltústik Koreıa daǵdarysyndaǵy Qazaqstannyń Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retindegi pozısııa-sy qandaı?
– Qazaqstan Koreı túbegindegi saıası ahýaldar shıelenisiniń órship ketpeýin qalaıdy. Alaıda, bul eldiń is-áreketteri BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qararlaryn óreskel buzyp, qazirgi tańda Shyǵys Azııa óńirine jáne jahandyq aýqymdaǵy beıbitshilikke qaýip tóndirýde. Sonymen qatar, Soltústik Koreıanyń jaýapsyz saıasaty ıadrolyq qarýsyzdanýdyń jahandyq úderisine keri áser etip, keleshekte ıadrolyq qarýdan azat álemdi qurý jónindegi ujymdyq kúsh-jigerge zııan keltirip jatqany anyq.
Phenıannyń qazirgi halyqaralyq qoǵamdastyqtyń joǵarydaǵy talaptaryna mán bermeýi qazaqstandyq tarapty da alańdatyp otyr. Osy rette Astana múddeli taraptardy Soltústik Koreıanyń qatysýymen kópjaqty kelissózder formatynda jandandyrýǵa úmit artady. Sonymen birge, Iаdrolyq synaqtarǵa jan-jaqty tyıym salý týraly sharttyń 14-baby boıynsha 9-shy konferensııaǵa teń tóraǵalyq ete otyryp, Qazaqstan qazirgi qaıshylyqty únqatysý arqyly ári saıası jáne dıplomatııalyq jolmen sheshý ustanymyn basshylyqqa alady. Jalpy, Qazaqstan Phenıan tarapynyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qararlaryn birneshe ret óreskel buzǵandyǵyna alańdaýshylyq bildirip, olardy múltiksiz jáne sózsiz oryndaýdy talap etýde.
– Sırııa tragedııasynyń aıaqtalýyna Qazaqstannyń qosyp júrgen bitimgerlik bastamalary álemde qalaı baǵalanýda? «Astana prosesiniń» nátıjeleri týraly aıtyp berseńiz?
– Sırııa jónindegi «Astana prosesi» týraly aıta ketsek, atalǵan kezdesýler Sırııadaǵy qaqtyǵysýshy taraptar arasynda soǵys amaldaryn toqtatýǵa baǵyttalǵan. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, Sırııa jónindegi «Astana prosesi» aıasyndaǵy kelissózder Memleket basshysynyń tolyq qoldaýymen jáne tikeleı atsalysýymen 2017 jyldyń qańtar aıynda bastaldy.
Qazirgi kezge deıin «Astana prosesi» aıasyndaǵy kelissózderdiń alty raýndy ótti. Onyń negizgi nátıjeleriniń biri retinde kelissózderdiń mamyr aıyndaǵy tórtinshi raýndynyń qorytyndysy boıynsha Sırııada deeskalasııa aımaqtaryn qalyptastyrý jónindegi memorandýmǵa Reseı, Túrkııa jáne Irannyń qol qoıǵanyn atap ótkim keledi. 2017 jyldyń 14-15 qyrkúıeginde ótken altynshy kezdesýdiń qorytyndylary boıynsha kepilgerler «úshtigi» atalǵan memorandým negizinde Sırııanyń túrli óńirinde tórt deeskalasııa aımaǵynyń qalyptasqanyn málimdedi.
Atalǵan deeskalasııa aımaqtaryn qurýdyń negizgi maqsaty Sırııadaǵy qantógis pen zorlyq-zombylyq deńgeıin tómendete otyryp, ondaǵy gýmanıtarlyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa, ınfraqurylym nysandaryn qalpyna keltirýge, halyqqa medısınalyq kómek kórsetýge, sondaı-aq bosqyndardyń erikti túrde Sırııaǵa qaıta oralýlaryna jaǵdaı týǵyzý bolyp tabylatynyna nazar aýdarý qajet. Qazirgi tańda Astanada ótken kelissózderde qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardy iske asyrý arqyly Sırııadaǵy áskerı qaqtyǵys aýqymy aıtarlyqtaı tómendep, jaǵdaıdy beıbit retteýge qolaıly alǵysharttar jasalýda.
Jalpy, «Astana prosesi» halyqaralyq qoǵamdastyqtyń, onyń ishinde Birikken Ulttar Uıymynyń joǵary baǵasyna ıe bolyp, Sırııada beıbitshilik pen turaqtylyqty qaıta qalpyna keltirgen prosess retinde keńinen moıyndalýda. О́ıtkeni, osyǵan deıingi talpynystarǵa qaraǵanda, Astana prosesiniń nátıjesinde bekitilgen Sırııadaǵy atysty doǵarý rejimi qatarynan birneshe aıǵa sozylyp, qaqtyǵys bastalǵaly beri merzimi jaǵynan eń uzaq ári tıimdi mehanızm ekendigin dáleldedi. Sondaı-aq Qazaqstanda ótip otyrǵan Sırııa jónindegi kelissózder Jeneva prosesiniń saıası kún tártibindegi suraqtarǵa, onyń ishinde Sırııanyń keleshek saıası qurylymyna qatysty máselelerdiń talqylanýyna serpin bergendigi sózsiz.
– Sırııadaǵy azamattyq soǵystyń ǵalamdyq teketireske aınalyp ketý qaýpi bar ma?
– Jalpy, Sırııadaǵy jaǵdaıdy bólek bir qaqtyǵys dep sıpattaǵannan góri, álemdik jáne óńirlik alpaýyt elderdiń arasynda áldeqashan týyndaǵan keshendik teketires alańynyń bir bóligi retinde qarastyrýdy oryndy dep sanaımyn. Sırııadaǵy qaqtyǵysqa túrli halyqaralyq faktorlardyń kóptep aralasýy sebepti ondaǵy jaǵdaıdy retteý asa kúrdeli mindet bolyp tabylady. Degenmen, birneshe jyl boıy jalǵasyp kele jatqan qarýly qaqtyǵysty áskerı jolmen retteýdiń múmkin emes ekendigine barlyq múddeli taraptyń kózi jetti dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
– Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes músheligindegi afrıkalyq áriptes memlekettermen Qazaqstannyń qarym-qatynasy qandaı?
– Qazirgi kezde BUU Qaýipsizdik Keńesine Afrıka qurlyǵynan saılanǵan memleketter arasynda Efıopııa, Mysyr jáne Senegal elderi turaqty emes múshe. Bul eldermen elimiz BUU sheńberinde tıimdi áriptestik ornatty. Atalǵan qurlyqtyń basty óńirlik uıymy Afrıkalyq odaq ekendigi belgili. Sol sebepti, BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolýǵa nıet bildirgen afrıkalyq elderdiń kandıdatýralary Afrıkalyq odaq aıasynda ózara kelisim negizinde tańdalady.
Qazaqstannyń Afrıka elderimen qarym-qatynastary ekijaqty negizde de qarqyndy damyp kele jatqandyǵyn atap ótkim keledi. Osy qurlyq elderimen Birikken Ulttar Uıymy sheńberinde yntymaqtastyǵymyzdy nyǵaıtý óziniń ózektiligi men tıimdiligin kórsetip otyr. Jalpy, atalǵan óńir elderiniń basym kópshiligi túrli saıası jáne ekonomıkalyq qıyndyqtarmen betpe-bet kelip otyrǵanyna qaramastan, olardyń bolashaqta zor áleýeti bar ekendigin atap ótken jón.
-Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
