Ulttyq ónerdiń uıytqysy

– Yrza hanym, sizdi bylaıǵy jurt qazaq qolóneriniń janashyry hám nasıhatshysy dep tanıdy. Bul iske bet burýyńyzǵa ne ­sebep?

– Alǵash ret 2009 jyly Astanany kelip kór­dim. Qalanyń úlken-úlken saýda oryndaryn aralap júrip, «bul jerlerde ulttyq na­qysh-stıldegi dúnıeler nege satylmaıdy?» degen oı túıdim. О́ıtkeni, óz basym buǵan deıin kóptegen shetelderdi aralap, qyzmet ba­bymen Máskeý qalasynda onshaqty jyl turǵan adam edim. Sonda baıqaǵanym, syrt elderde áýejaıynan bastap, saparjaıyna deıin sol eldiń etno turmysyn tanytatyn tóltýma buıymdary satylady. Ol bizde joq. Sóıtip, ózimizdiń ulttyq buıymdardy etnoınterer stılinde jasap kórmekke bel býdym. Iаǵnı, kóneden kele jatqan qol keste, quraq-jamaý, syrmalaý, órnekteý, jıekteý, oıýlaý t.b. sııaqty qazaqy sheberlikti damytyp, zamanǵa saı jańǵyrtý qajet ekenin uǵyndym. 

– Jumysty qalaı, neden bastadyńyz?

– Aldymen kádimgi qarapaıym kórpe toptamasyn jasaýdan bastadym. Oǵan «Gold lınııa» («Altyn kórpe») degen at qoıdyq. Eńbektiń nátıjesinde  «Shalqardaǵy sýretter» atty ver­nısaj kórpe, «Oıýly áýender» degen kór­peler toptamasy, «Jibektiń jasaýy», «Baıan­nyń jasaýy» dep atalatyn týyndylar kóp­tiń ıgiligine jaraı bastady. Bul buıymdar na­ryqtan óz ornyn tapty.

Odan keıin ulttyq dástúrdi ulyqtaýǵa oıys­tyq. Atap aıtqanda, «Shildehana», «Besik toı», «Súndet toı», «Qyz uzatý», «Kelin túsi­rý» sııaqty qazaq qoǵamynda ábden or­nyq­qan joralyq rásimderdiń sımvoldyq ma­ńyzyn arttyratyn modern dúnıeler jasaı bas­tadyq. Mysaly, uzatylyp jatqan qyzdyń ja­saýyna sol áýlettiń qadirli adamynyń ósıe­ti nemese batasy kestelengen jastyq, ilip qoıýǵa yńǵaıly ınterer dızaındy tus­kıizder jasadyq. Sonymen qatar jańa otaýdyń tórinde turýǵa yńǵaıly kestelengen áýlet shejiresi, jeti ata tizbegi, sol áýletke tán uly adamdardyń ulaǵatty sózderin, naqyldaryn kóztartarlyq kórkem óner týyn­dysy retinde usynýdy qolǵa aldyq. Ýaqyt óte kele sheteldik meımandardy qabyldaýǵa arnalǵan resmı oryndarǵa arnaıy etno, vıp aımaqtardy jasaı bastadyq. 

– Eń alǵashqy etnoaımaqty qaıda jasa­dyńyz?

– Alǵash ret 2010 jyly ótken EQYU-nyń sammıti men ShYU halyqaralyq qury­lymynyń jıyny kezinde arnaıy etnoaımaq jasadyq. Sonymen qatar EQYU sammıtine arnap 56 memlekettiń týyn qolmen kestelep, asyl taspen kómkerip, úlken kilem jasadym. Kólemi – 2,60 h 1,60 metr. Ol qazir elordadaǵy Memlekettik ortalyq mýzeıde tur. 

– Sóıtip, ýaqyt óte kele ulttyq bu­ıym­­dar­dy shetelderge nasıhattaýdy basta­dyńyz...

– Árıne, eki jyl buryn tarıhy qatparly, kóne buıymdar otany Italııaǵa baryp, eldiń eń iri qalalary – Venesııa, Rım, Mılanda avtorlyq kórme ótkizdim. Kór­meniń ereksheligi – qazaqtyń baıyrǵy óner týyn­dylarynyń ulttyq stılin saqtaı otyryp, etnomodern, etnoklassıka, etno haı-tek úlgi­lerimen ush­tastyryp, jańa dúnıe jasap, buıym­dardyń tús gammasyn, kesteleýdi, monogrammasyn eýropalyq stılmen úılestirdim. Bul is óz jemisin berdi. 

– Kórmeniń nátıjesi oıdaǵydaı boldy deısiz ǵoı...

– Eýropalyqtar bizdiń buıymdarǵa qatty qyzyqty. Olar maǵan «mundaı erekshe tyń dúnıelerdi qalaı oılap taptyńyz?» dep suraq qoıdy. Men «Bular men oılap tapqan jańa dúnıeler emes, burynnan ata-babamyz jasap kele jatqan sharýa. Men tek qana sizderge eskini jańǵyrtyp usynyp otyrmyn» dedim. Qysqasy, qazaq qolónerine degen sheteldikterdiń shynaıy yqylasy maǵan shabyt berdi. Olar óte kúrdeli faktýralardyń bir-birimen kórkem úndestik taýyp turǵanyn birden ańǵardy. Osy saparymyzda ıtalııalyq úlken kásipker óziniń mýrano shynylarymen jaraqtalǵan shyǵys stılindegi bólmesin jasaqtaý úshin bizge arnaıy tapsyrys berdi. 

– Jasaǵan buıymdary­ńyz­dy satýǵa shy­ǵardyńyzdar ma?

– Shynymdy aıtsam, dú­nıe­­le­rimizdi káde­syı nemese kórme-jármeńkelerge laıyq­tap jasaǵanymyz bolmasa, qarapaıym halyqqa satý týraly nıetim bolmaǵan-tyn. Sebebi, buıymdar tym qymbat. Mysaly, bir kórpeniń ózin jasaýǵa 2-3 aı ketedi. Ony qalaı arzan satasyz. Ýaqyt óte kele halyqtyń kesteli kórpelerdi satyp alýǵa degen qushtarlyǵyn ańǵardym da buıymdardyń formatyn óz­gerttim. Atap aıtqanda, halyq satyp ala ala­tyn, qaltasy kóteretindeı dúnıeler qa­jet eken. Sóıtip, óte joǵary eksklıýzıvti dúnıe­lerdi úsh túrli formatta: ekonom, bıznes jáne elıtklastarǵa bólip jasaı bastadyq. 

– Osynsha joǵary eksklıýzıvti týyndy­lar jasaý úshin daıyndyǵy joǵary sheber­ler qajet ekeni túsinikti, bul máselede qıyn­dyq­tar bar ma?

– Bar. Ásirese, keste tigetin, kórpe quraq­taıtyn qyz-kelinshek tapshy. Sheber izdep kúlli Qazaqstandy sharlap shyqtym. Adam joq­tyń qasy. Sodan keıin sheberlerdi elden izdemeı, ózim úıretip, daıyndaýym qa­jet ekenin túsindim. Sóıtip, aqyly túrde sheberlik sabaqtaryn bastadym. Budan nátıje shyqpady. О́ıtkeni, aqyly sabaqqa qarapaıym halyq kele almaıdy eken. Kelgen adamdar tek bıznestik kózqarasta, ıaǵnı ult ónerin damytsam dep emes, úırenip alyp paıda tapsam degen nıetpen keletinin ańǵardym. Aqyry sheberlik sabaǵyn tegin úıretetin boldym. Qazir oblystardy aralap tegin sheberlik sabaqtaryn ótkizip júrmin. Adamdar aǵylyp kelip jatyr... 

 – Sheberlik sabaqtaryn áýeli neni úıre­tý­den bastaısyz?

– Aldymen kásip úırenýdiń qyr-syryn aı­tamyn. Odan keıin baryp, keste tigýdi, quraq quraýdy, áshekeıleýdi, órnek túrlerin tańdaýdy, ony logıkalyq tanymmen qıystyra bilýdi úıretem. Sonymen qatar kóneden kele jatqan ulttyq ónerdi ıgerý úshin ol adamnyń boıynda qandaı qabilet-qasıet bolý kerek ekenin basyp aıtamyn.

– Sonda qandaı qabilet-qasıet bolýy kerek? 

– Ulttyq óner úırenýge nıet etken adam aldymen óz halqynyń tarıhyn, shejiresin, salt-dástúrin jaqsy bilýi kerek. О́zin ustaýy, ishki mádenıeti men talǵamy, tipti tulaboıy ulttyq bolmysqa tereń boılaýy qajet. On­syz bolmaıdy. Ultynyń ulaǵatyn bo-ıyna si­ńirmegen adam tól ónerdi de sińire almaıdy. О́ıtkeni, ulttyq ónerde tektilik bar. Qol­ónerge qarap, halyqtyń tarıhyn oqı alasyz. Sebebi, qolóner – únsiz tilmash. Onyń ádemiligi, estetıkalyq sıpaty tamashalaýshylarǵa rýhanı azyq syılaıdy. Jeńil-jelpi júriske úıir, temekige qumar, selteńbaı qyzdar, mundaı estetıkalyq quny minsiz, tekti ónerdi úırene almaıdy. Qolymdaǵy jumysshy qyz-kelinshekterdiń sál kemshiligin kózim shalsa, «qaraǵym, saǵan bul óner qol emes, bara ǵoı» deımin. Abaı atamyz aıtty emes pe: «Egerde mal kerek bolsa, qolóner úırenbek kerek. Mal jutaıdy, óner jutamaıdy. Aldaý qospaı adal eńbegin satqan qolónerli – qazaqtyń áýlıesi sol» dep. 

El aralap júrip bir baıqaǵa­nym, tigin-keste, quraq-jamaý sııaq­ty estetıkalyq ónerdi ıgergen qyz-kelinshekterdiń minezi kór­kem-bııazy, etek-jeńi jabyq, shashtary uzyn, ádemi bolyp keledi eken. Osyǵan qarap-aq ulttyq ónerdiń quny teksizge toqtamaıtynyn túsindim. 

– О́zińiz sheberlikti kimnen úırendińiz?

– Ájem asqan sheber adam boldy. Biz qa­zir keste tigý úshin aldymen beınesin jazyp, syzyp alamyz. Al ájem nebir kúrdeli oıý-­syzýdyń beınesin túsirmeı-aq birden kesteleıtin. Sondaı keremet sheber adam edi. Osy ki­siniń yqpaly kóp boldy. 

– Yrza hanym, siz ala jazdaı elorda ir­ge­­sinde boı kótergen Etnoaýylda sheberlik sa­baǵyn ótkizdińiz, budan ne túıdińiz?

 – Bul meniń ómirimdegi eń bir umytylmas oqıǵa bolady. Etnoaýylda ótken oblys kúnderine baılanysty óńirdiń aıtýly she­berleri jınalyp, ózderiniń qolóner buıym­daryn ákelip, kórme ótkizdi. Izdeseń tappaıtyn tamasha qyz-kelinshekterdi kórdim. Shirkin-aı, osyndaı Etnoaýyldy qala ishinde jabyq ǵımaratta, qysy-jazy jumys istep turatyndaı etip jasasa ǵoı...

Áńgimelesken Beken Qaıratuly, 
«Egemen Qazaqstan»