Osy oraıda, Elbasy tapsyrmasy negizinde, ótken mamyr aıynyń ortasynda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń bastamasymen elordamyzdaǵy Ulttyq mýzeıdiń janynan «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy qurylǵan bolatyn. Mundaǵy maqsat – elimizdegi qasıetti tarıhı oryndardy anyqtap, olardy ulttyq-ıdeologııalyq deńgeıge kóterý. Osy isti abyroıly atqarý úshin ortalyq janynan arnaıy ǵylymı-saraptamalyq keńes ashylyp, oǵan jergilikti ólketanýshylar men etnograf ǵalymdar, aımaqtaǵy salalyq mekeme qyzmetkerleri tartylǵan-tyn.
Jumystyń bastalǵanyna úsh aı ýaqyt ótti. Osy aralyqta joǵarydaǵy saraptamalyq keńeske óńirlerden qasıetti oryn-nysanǵa úmitker esebinde 1000-ǵa tarta tizim kelip túsipti. Saraptamalyq keńes osylardyń ishinen 100 nysandy jalpyulttyq deńgeıli, 500 nysandy jergilikti mańyzy bar qasıetti oryn-nysan qataryna engizgen. Bul tizim bolashaqta áli de tolyǵýy múmkin deıdi sarapshylar.
О́tken seısenbi kúni Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde joǵarydaǵy is-sharanyń atqarylýy men barysyn kópshilikke habarlaý maqsatynda «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Berik Ábdiǵalı, ǵylymı-saraptamalyq keńestiń músheleri tanymal arheolog Zeınolla Samashev pen etnograf Jambyl Artyqbaevtyń qatysýymen «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» taqyrybynda baspasóz konferensııasy ótti.
Konferensııa barysynda jýrnalısterdi buǵan deıingi atqarylǵan sharýalarmen tanystyrǵan Berik Ábdiǵalı, bul istiń negizgi mańyzy – Elbasynyń rýhanı jańǵyrýǵa baılanysty maqalasynda aıtylǵandaı «Týǵan jer», «О́lketaný», «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim», «Qazaq tilindegi 100 oqýlyq», «Mádenı-geografııalyq beldeý» baǵdarlamalarymen qatar, qazirgi tańda qazaq qoǵamynyń talqylaýyna túsip jatqan latyn grafıkasy, t.b. barlyǵy bir-birinen jalǵasyp jatqan, ajyraǵysyz tutas ıdeologııalyq dúnıeler ekenin jetkizdi.
Osylaı Elbasy tapsyrmasyn tııanaqty oryndaý úshin qurylǵan jańa mekeme «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵy dál qazir qasıetti nysandardy anyqtaý maqsatynda óńirlerde júrgizilip jatqan ǵylymı-saraptamalyq jumystardy ádistemelik turǵydan súıemeldep, baǵyt-baǵdaryn anyqtaýmen shuǵyldanyp otyr. Bul iske burynnan beri osy sala boıynsha jumys istep, zertteýmen aınalysyp júrgen ǵalym-etnograftar tartylyp, ǵylymı júıe qurylyp, zertteýshiler basshylyqqa alatyn nusqaýlyqtar jasalyp, ol barlyq óńirlerge joldanǵan kórinedi.
Sóıtip aımaqtarda paıda bolǵan jumys toptary, ózderi turyp jatqan jerdegi úlken aqsaqaldar jáne jergilikti ólketanýshylarmen aqyldasa otyryp, qasıetti oryndardy anyqtap, tizimin jasap shyqqan. Bul tizimder aınalyp kelip saraptamalyq ortalyqtyń súzgisinen ótken. Kelesi baǵytta jergilikti jerdegi qasıetti nysandardy ǵylymı-saraptamalyq súzgiden ótkizý maqsatynda arnaıy ekspedısııalar jasaqtalýda.
«Halqymyzdyń burynnan kele jatqan dástúri boıynsha qasterli-kıeli oryndar arqyly jas býyndy patrıottyqqa tárbıelep, olardyń sanasyn halyqtyń baı tarıhymen ushtastyryp, tegi myqty, túbi turaqty jurttyń urpaǵy ekendigin boılaryna sińirý – baǵzydan jalǵasyp kele jatqan úrdis. Elbasy bizge «sıynatyn-tabynatyn oryn jasa» degen joq, buqaranyń rýhanı jańǵyrýyna áser beretin, qasterli qundylyqtardy nasıhattaýdy tapsyryp otyr», dedi «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń jetekshisi Berik Ábdiǵalı.
Rasynda bul jobanyń aıasyna, Qazaqstan jerindegi tas dáýirinen bastap, búgingi kúnge deıingi tarıhı sanany jańǵyrtýǵa qatysty nysandar qamtylýda. Osy arqyly qazaqstandyqtardyń birtutas rýhanı keńistikte yntymaqty ómir súrý tetigi qalanbaq. Naqtyraq aıtqanda, «Qasıetti Qazaqstan» baǵdarlamasy ǵuryptyq rásimderdi qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan dinı nemese tarıhı-arheologııalyq muralardy nasıhattaýǵa arnalǵan joba emes. Bul – rýhanı qundylyqtardy qalyptastyratyn ǵylymı-áleýmettik joba.
Osy oraıda, oqyrmandarymyzdy atqarylyp jatqan jumys barysymen tolyqtaı habardar etip, keıbir dúnıelerdiń arajigin ashyp túsindirý úshin joba jetekshisi Berik Ábdiǵalıdi sózge tarttyq:
– Qazaqstandaǵy qasıetti oryndardy jalpyulttyq jáne jergilikti nysandar dep bóldik. Jalpyulttyq nysanǵa kúlli elimizge ortaq tarıhı sıpatqa ıe oryndar enip otyr. Nysannyń jalpyulttyq sıpat alýyna ekinshi sebep, ol aımaqqa, óńirge bólinbeıtin, qadir-qasıeti barsha el azamattaryna ortaq, tutas ulttyqty nasıhattaýǵa baǵyttalǵan bolýy shart. Tipti, Qazaqstan jerinde ultqa, dinge baılanyspaıtyn da qasıetti oryndar bar. Sóıte tura bul nysan qazaq jerinde turǵandyqtan, etnostar men mádenıetterdi toǵystyratyn mańyzyn da eskermeı ketýge bolmaıdy. Mysaly, ShQO jerindegi «Abylaıkıt».
Sol sııaqty Altaıdaǵy «Berel qorymyn» alaıyq. Bul adamdar tabynyp-sıynatyn jer emes. Biraq bizdiń ata-babalarymyzdyń ótken tarıhynan aqpar beretin qundy nysan. Osy arqyly burynǵy ata-babalarymyz erte dáýirde qandaı mádenı muralar qoldandy, óz keńistiginde qalaı ómir súrdi sony bilemiz. Ásirese qazba jumystary kezinde tabylǵan dúnıelerdiń obrazdary men búgingi kúnniń etnografııasynyń tarıhı sabaqtastyǵy urpaq úshin óte qajet.
Astana qalasynan kıeli oryndar tizimine «Báıterek» monýmenti kirip otyr. Nege? О́ıtkeni Báıterek pen Táýelsizdik monýmenti bizdiń erkindigimiz ben jańǵyrýymyzdyń sımvoly. Almaty qalasyndaǵy «Táýelsizdik» alańy men Jeltoqsan oqıǵasyna arnalǵan eskertkish te qasıetti oryndar tiziminde. Bul nysandar qarapaıym eskertkish retinde mańyzdy emes, biraq onyń oqıǵalyq máni asa mańyzdy. Iаǵnı osy eskertkishter arqyly biz nendeı tarıhı qundylyqtardy nasıhattaımyz másele osynda.
– Berik Ábdiǵalıuly, qasıetti nysandardy anyqtaýda eń bastysy qandaı krıterııdi basshylyqqa aldyńyzdar?
– Áýeli elmizdegi barlyq qasıetti nysandardy alty topqa jiktedik. Atap aıtqanda, tabıǵı landshafttyq qasterli oryndar, arheologııalyq jáne arhıtektýralyq eskertkishter, Qazaq handyǵynyń astanalary men qalalary, zııarat etýge arnalǵan dinı-ǵuryptyq nysandar, tarıhı tulǵalarǵa qatysty qasterli jerler, saıası-tarıhı oqıǵalarǵa baılanysty kıeli oryndar.
Osylardyń árbirine ǵylymı-saraptamalyq negiz jasalýda. Sol sııaqty halyq taǵzym etetin oryndarǵa qatysty ańyz-ápsanalardy tereń zertteý kerek ekenin ańǵardyq. Sebebi jergilikti ańyzdar arqyly qasıetti nysannyń sıpaty anyqtalady.
Qazir tarıhshy, arheolog, etnograf ǵalymdarmen birlesip, Qazaqstannyń qasıetti oryndarynyń kartasy jasalýda. Bul karta mýltımedıalyq qurylymdar arqyly mobıldi formatta, elektrondy túrde halyqqa qoljetimdi bolady.
Sonymen qatar qasıetti jerlerge qatysty rolıkter jasalyp jatyr. Jyl aıaǵyna deıin shaǵyn úsh rolık daıyn bolady. Bul rolıkter áleýmettik jeliler arqyly taratylady. Jyl aıaǵyna deıin «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» atty vırtýaldy-ınteraktıvti kartany iske qosamyz. Ony ınternet arqyly tamashalaýǵa tolyq múmkindik bar. Sonymen qatar aǵylshyn, orys, qazaq tilinde ınternet saıt ashylýda. Onda mobıldik qosymshalar bolady. Saıttyń bir artyqshylyǵy, izdeý júıesi ońtaılandyrylǵan. Iаǵnı nysandardy kategorııa boıynsha nemese tikeleı ataý-sóz arqyly izdeı alasyz.
– Sizder jasap jatqan «Qasıetti Qazaqstan» baǵdarlamasynyń naqty shegi bar ma?
– Baǵdarlama bes jylǵa arnalyp, 2017-2021 jyldardy qamtyp otyr. Osy aralyqta ár jyl saıyn bir-bir tomnan barlyǵy bes tomdyq úlken eńbek «Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń ensıklopedııasy» jasalýy tıis. Bıyl jyl aıaǵyna deıin ensıklopedııanyń birinshi tomy jaryq kóredi. Jınaqqa – Almaty jáne Astana qalalary men Aqmola jáne Almaty oblystary qamtylýda. Bul isti atqarýǵa etnograf-ǵalymdar Nursan Álimbaı, Jambyl Artyqbaev, Ǵarıfolla Ánes basshylyq etýde.
Aldaǵy jyldary jospar boıynsha dalalyq-etnomádenı ekspedısııalar jasaqtalyp, aımaqta qurylǵan jumys tobymen birlese otyryp, joǵarydaǵy tizimge alynǵan nysandar boıynsha aqpar jınaıdy.
Atalmysh jobanyń taǵy bir tıimdi tusy ishki rýhanı-týrızmdi damytýǵa zor úles qosady dep kútilýde. Iаǵnı bul týrızmniń ereksheligi – adamdar tabıǵatty tamashalap, el-jer kórip, kóńil kóterý emes, tálimdik-tárbıelik máni bar, tarıhı sanany jańǵyrtýǵa negizdelgen, týǵan jer tarıhymen tanysýyna baǵyttalýymen qundy bolmaq.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen
Orynbaı BALMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
