Koreı dıasporasynyń Qazaqstanǵa kúshtep qonys aýdarylǵanyna – 80 jyl

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń arhıvi Mem­leket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 1997 jyldy «Jalpulttyq ta­tý­lyq pen saıası qýǵyn-súr­gin qurbandaryn eske alý jyly» dep jarııalaǵan ýa­qyttan bastap saıası qý­ǵyn-súrgin, jappaı jazalaý sharalary, 1930-50 jyl­dardaǵy Qazaqstan terrıtorııasyna qonys aýdarýlar tarıhyna qatysty zertteý jumystaryn júrgizip keledi. Atqarylǵan ju­­mystardyń nátıjesinde arhıvtiń qurastyrý ujymy jekelegen ulttardyń (nemis, polıak, koreı) qonys aýdarý tarıhyna qatysty qujattyq jınaqtar jarııalady. Jınaq­tyń ekinshi kitabynda 1936-39 jyldardaǵy qonys aýdarý­lar tarıhyna qatysty, onyń ishinde Qazaqstandaǵy koreı dıasporasynyń tarıhy­ týraly qujattar jarııalandy. Koreılerdiń Qazaqstanǵa qonys aýdarýy KSRO Halyq komıssarlar keńesi men BKP (b) Ortalyq komıtetiniń 1937 jyldyń 21 tamyzyndaǵy birlesken №1428-326ss «Ko­reı halqyn Qıyr Shyǵystaǵy shekaralyq aýdandardan­ kó­shi­rý týraly» jáne KSRO­ Halyq komıssarlary ke­ńesiniń 1937 jyldyń 28 qyr­­­kúıegindegi №1647-377ss «Ko­­reılerdi Qıyr Shy­ǵys­ aýmaǵynan kóshirý tý­ra­­ly» qaýlylarynyń negi­zin­de jú­zege asyryldy.­ Eger al­ǵashqy qaýlyda «BKP­ (b) Qıyr Shy­ǵys ólke­lik komıtetine, О́lke­lik atqa­rý komıteti men Qıyr Shy­­ǵys Ishki ister halyq ko­mıs­­sarıatynyń (NKVD) bas­qar­masyna shekaralyq aýdan­dardaǵy barlyq koreı hal­qyn О́zbek jáne Qazaq KSR-lerine kóshirý» týraly usynys jasalǵan bolsa, ekinshi qaýlyda Qıyr Shy­ǵys aýmaǵynan koreı­ ulty túgeldeı derlik kóshiriletini jáne olardyń ornalasatyn aımaqtary naqty kórsetildi: Qazaqstanda 12 000 koreı sharýa­shylyǵy Aqtóbe, Ba­tys Qazaqstan, Qaraǵandy, Oń­tústik Qazaqstan oblys­tary men Gýrev óńirine ornalasatyn boldy. Alaıda, kóshiriletin oblystar qaýlyda naqty kórsetilgenimen, is jú­zinde memlekettik bılik or­gandary qonys aýdarǵan ha­lyqtardyń bir aýmaqta shoǵyrlanýyna múmkindik bermeı, olardy búkil Qazaq­stan ter­rıtorııasy boıynsha ornalastyrdy. Osylaısha, joǵa­­ryda atalǵan eki qaý­ly­nyń negizinde, Qıyr Shy­ǵys­taǵy koreılerdiń Qazaq­stanǵa kó­shi­rilýi jappaı jú­ze­ge asy­ryla bastady.

1937 jyldyń 11 qyr­kúıe­­gin­degi KSRO Halyq ko­­mıs­­­­sarlary keńesiniń №1571­-­356ss qaýlysymen Qıyr Shyǵystan qonys aýda­rý­­­dyń shyǵyndar smetasy anyqtaldy. Bul boıyn­sha ár otbasyna 6 myń som qar­jy bólinetin boldy. Mu­nyń ishine bir otbasyn kó­shi­­rý shy­ǵyndary, taǵam jáne medısınalyq qyzmet kór­setý, kóshken jerlerde qalǵan egistikke, qurylys jáne qural-saımandarǵa tó­­le­netin, kelgen kezde úı salýǵa qajetti qarjy jáne taǵy basqalary kirdi. Qonys aýdarý kezinde koreılerge ózderimen birge sharýashylyq qural-saımandaryn, mal-múlkin birge áketýge ruq­sat etilgenimen, is júzinde qosymsha taýar va­gondary­nyń berilmeýi se­bepti qaý­ly­nyń bul tarmaǵy jú­ze­ge asyrylmady. Eger al­ǵash­­qy qaýlyda memleket koreılerdiń múlikterin kó­shi­rýine múmkindik berip, shy­ǵyndarynyń ornyn tol­tyrýǵa tyrysqan bolsa, qo­nys aýdarý týraly ekinshi qaýlyda mal-múlkiniń bárin memleketke ótkizip, qonys aýdarylǵan jerlerinde aıyrbas túbirtekteri arqyly olardyń ornyna basqasyn alýǵa májbúr boldy.

Halyq komıssarlary ke­ńe­siniń 28 qyrkúıektegi qaý­lysyna sáıkes koreılerdi kó­shirý 1937 jyly qazan aıyn­da túgeldeı aıaqtalýy tıis edi. Ishki ister halyq komıs­sarıatynyń organdary qonys aýdarýdy halyq sanynyń alǵashqyda josparlanǵannan kóp bolýyna qaramastan 1937 jyldyń 25 qazanyna qa­raı aıaqtady. 1937 jyldyń qyrkúıeginiń aıaǵyna qaraı alǵashqy koreı qonys aýdarýshylar eshelony Qazaqstanǵa kele bastady. Osy ýaqyttan bastap Qazaqstandaǵy koreı ultynyń tarıhy bastalady.

«Iz ıstorıı deportasıı»­ qujattar jınaǵynyń alǵash­qy eki kitabynda Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan ult ókilde­riniń estelikteri jarııa­landy. Solardyń biri, Valentına Lı óz ot­basynyń Qazaqstanǵa ke­lýin bylaısha eske alady: «…Biz 1937 jyl­dyń qyrkúıeginiń so­ńy men qazan aıy boıynda jolda boldyq. Jolda uzaq ýaqytqa toqtaǵan kezder kóp boldy. Sondaı kúnderdiń biri esimde qalypty. Biz bir kóldiń jaǵasyna kelip toqta­dyq (ol kezde ol maǵan teńiz sekildi bolyp kórindi). Kún ashyq edi. Áıelderdiń bári kıimderdi jýyp, olardy butalarǵa kep­tirdi. Anam keıin ol kól Baı­kal ekenin aıtty, biraq men Balqash dep oılaımyn. Taǵy bir es­te qalǵany – meniń ákem­ Lı Chan Nıon aǵam Lı Pa­vel­men birge qalaǵa baryp, biz­ge eki ­sebet alma alyp kel­di. Son­­daı dámdi edi. Qazir oı­la­­sam, ol Almatynyń apor­ty eken. Alǵashynda biz­di Qar­maqshy beketine túsirdi. О́zimizdiń turǵan je­ri­mizben salystyrǵanda bul jer bizge kóriksiz bolyp kórindi. Qıyr Shyǵysta bizde bóreneden salynǵan 5-6 bólmeden turatyn úlken úıimiz jáne kýdýr kan (jyly eden) bolǵan edi. ...Al bul jerde biz tek sheksiz dala men qamystardy ǵana kórdik. Turǵyn úı retinde bizge burynǵy atqora jáne oǵan tó­seýge saban berdi. ...17-18 aqpanda bireýler esigimizdi qaǵyp, ákemniń atyn atady. Sol túni ony qamaýǵa aldy, odan keıin ákemizdi kórmedik. Bul 1938 jyl edi. Arhıv qujattary boıynsha biz onyń «halyq jaýy» jáne «japon tyńshysy» retinde sottalyp, atylǵanyn bildik».

Qazaqstanǵa kúshtep qonys aýdarylǵandar oblystarǵa shashyraı ornalastyryldy. Olar azamattyq jáne saıa­sı quqyq­tarynan aıryldy, respýblıka terrıtorııasynda erkin qozǵalý, áskerge qabyldaný quqyqtary shektelip, moral­dyq-psıho­logııalyq turǵyda qysym kór­di. Bul arada kó­shirilgen halyqtarǵa qa­zaq halqynyń kórsetken aıryq­sha qoldaýyn aıta ketken jón. Qazaq otbasylary óz shańy­raǵynda adam sanynyń kóp bolýyna, jaǵdaıdyń aýyrtpalyǵyna qaramastan olardy úılerine qabyldady. Qazaqstanǵa kelgen koreı halqy qazaqtardyń kómegimen qıynshylyqqa qarsy turyp, Qazaqstannan laıyqty ornyn ala bildi.

Muhammed JYLGELDINOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti arhıviniń bas sarapshysy