Torǵaı dalasynan jetkizilgen topyraq
Alystan at arytyp kelgen qonaqtar eń áýeli Bıǵash aýyly mańyndaǵy Barmaq batyrdyń mazaryna táý etip, quran baǵyshtap, tulǵanyń ósip-óngen mekeni Torǵaı óńirinen ákelingen topyraqty kesene ishine salyp, qulpytasty saltanatty túrde ashty. Osy jerde batyrdyń urpaqtary men onyń ómirin zerttep júrgen tarıhshy-ǵalymdar buǵan deıin jurtshylyqqa esimi beımálim bolyp kelgen erlik ıesi jaıynda oılaryn ortaǵa salyp, estelikterimen bólisti. Almatydaǵy Muhtar Áýezov atyndaǵy ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń abaıtaný bóliminiń meńgerýshisi Serikqazy Qorabaı Barmaq batyr 18 ǵasyrdyń aıtýly tulǵalarynyń biri ekendigin, Abylaıhannyń áskerinde sheshýshi ról atqaryp, senimdi serikteriniń qatarynda bolǵandyǵyn aıtty. Batyrdyń jatqan jeriniń qalaı anyqtalǵanyna da keńinen toqtaldy.
«Qujat júzinde derekter az bolǵanymen, el aýzyndaǵy áńgimelerde, jyrlarda Barmaq batyrdyń esimi jıi kezdesedi. Batyr týraly qytaı muraǵattarynda da derekter bar eken. Ony bizdiń tarıhshy-ǵalymdar izdep taýyp, Shyǵystaný ınstıtýty shyǵarǵan jınaqtarda jarııalandy. Barmaq batyr áıgili Qarakereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Shaqshaq Jánibek syndy aıtýly batyr, qolbasshylarmen birge áýelde elimizdiń batysy men soltústigin, keıin Shyǵys óńirin jaýdan qorǵap, Kókpekti mańynda bolǵan shaıqasqa qatysyp, erlikpen qaza tapqan. Shaıqas kezinde me, álde odan keıin be, batyrǵa qurmet retinde úlken kesene turǵyzylǵan. Barmaq batyrdyń mazarynyń bar ekendigin, onyń Kókpekti óńirinde oryn tepkendigin aıtysker aqyn, shejireshi Qalıhan Altynbaev óziniń «Kókpekti» degen eńbeginde jazǵan bolatyn. Ol kezde oqydyq ta qoıdyq, jóndi mán bermedik. 2014 jyly Kókpektidegi jergilikti jýrnalıst, aqyn, ultjandy azamat, shejireshi Qaırat Malǵajdarov telefon soǵyp, batyrdyń kesenesi Bıǵash aýylynyń mańynda ekendigin aıtyp, «kelseńizder, kórseńizder» dep ótinish-tilegin bildirdi. Sodan 2015 jyly osynda arnaıy kelip, kesenege táý etip, quran oqyttyq. Almatyǵa kelgennen keıin Qýandyq Nurshın degen aǵamyz habarlasyp, «Barmaq batyrdyń urpaǵy edim, mazaryn birge baryp kórsek» degen ótinish aıtty. Kelip, kórgennen keıin bul kisi batyr týraly derekterdi jınaýǵa shyndap kirisip, arhıvterdi aqtaryp, urpaqtarymen tildesip, mol maǵlumattar jınady. Respýblıkalyq basylymdarda birneshe maqala jarııalady. Kókpektige bir emes, birneshe ret kelip qaıtty. Jergilikti ákimdikpen, bahadúrdiń urpaqtarymen aqyldasa otyryp batyr mazaryna eskertkish taqta, aýdan ortalyǵyna keýde músinin ornatý máselesin pysyqtap, búgingi is-sharalardyń uıymdastyrylýyna úlken eńbek sińirdi. Bul iske jergilikti azamattar, ásirese osyndaǵy aýdandyq «Juldyz» gazetiniń redaktory Darhan Berdibek baýyrymyz kóp qolǵabysyn tıgizdi», - deıdi tarıhshy.
Sonaý Torǵaı óńirinen, Arqalyq qalasynan arnaıy kelgen Torǵaıbaı Ýálıuly aqsaqal bıyl batyrdyń týǵanyna 314, dúnıeden ótkenine 260 jyl tolyp otyrǵanyn tilge tıek etti. «Byltyr Torǵaı óńirinde aqyn Jumabaı Shalabaıuly men Barmaq batyrǵa eskertkish taqta ornatyp, belgi qoıyp edik. Sonda sóılegen sózimde: «bul – úlken sharýanyń basy bolǵaı. Kókpektidegi babanyń mazary jatqan jerdi jańǵyrtyp, eskertkish ornatýǵa, sonda bas qosýǵa násip etkeı» dep edim. Alla taǵala tilegimizdi qabyl etti. Búgin sol is-sharanyń nátıjesin kórip, núktesin qoıyp otyrmyz. Bizdiń halqymyz ult retinde uıysyp, memleket bolý jolynda sonaý Altynorda, Aqordadan bastap, Kereı men Jánibek babalarymyzdyń qurǵan qazaq handyǵynan beri qaraı talaı qyrǵyndy bastan ótkerdi. Handyqty qurý, ony saqtap qalý ońaı sharýa bolǵan joq. Jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, ómirleri at ústinde ótken, óz bastaryn urpaǵymen birge qurban etken, qazirgi kezde attary atalmaı, umytylyp bara jatqan biregeı tulǵalarynyń biri osy Barmaq babamyz edi. Ultymyzdyń basynan keshken zobalańdardyń eń aýyry «Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» kezinde, ıaǵnı 1723 jyly babamyz naǵyz el qorǵany bolar 20 jasta eken. «Qarataýdyń basynan kósh keledi, kóshken saıyn bir taılaq bos keledi, qaryndastan aıyrylǵan jaman eken, eki kózge móltiltep jas keledi» degen Kereı Qojabergen jyraýdyń tolǵaýy, el zary osy tusta aıtylsa kerek. Eli men jerinen, aǵaıynynan aıyrylǵan búkil qazaq ulysy 1926 jyldan bastap es jıyp, Tóle, Qazybek, Áıteke syndy bıler at ústinen túspeı, el azamattaryn, batyrlaryn ár mekende bas biriktirip, jerdi jaýdan tazartý úshin urysqa shaqyrdy. Bul soǵys 35 jylǵa sozyldy. Aqyry jońǵarlardy endigári bas kótere almaıtyndaı, memleket bolýdan birjola kúderin úzdirip, oısyrata jeńdi. Bul – 1759 jyl edi. Bizdiń babamyz da ómir boıy soǵysa júrip jeńiske bir jyl qalǵanda osy Kókpekti jerinde Qalba taýy mańyndaǵy urysta sheıit boldy. Jer shalǵaı, soǵys kezi. Eshqaıda aparýǵa múmkindik bolmaı, osy óńirde máńgilik turaq tapty. Batyr aǵalary Qabanbaı, Bógenbaı, Sary, inileri Kereı Jánibek, Baıandar bolyp, batyrdy arýlap jer qoınyna tabystady. «О́li razy bolmaı tiri baıymaıdy» degendi eskerip, búgin mine urpaqtary batyr esimin ulyqtap, kesenesin jańǵyrtyp, músinin qoıyp, kóshe atyn berip, Alla razylyǵy, baba árýaǵy úshin keleshek urpaqqa tálim-tárbıe bolarlyq is tyndyryp otyr. Alla uzaǵynan súıindirsin», - dedi aqsaqal.
«Ýáli, bolar isti abaılaǵan»
Uzaq jyldar boıy urpaqtarynyń ózi qaıda jerlengenin bilmeı kelgen Barmaq batyr mazarynyń ornyn anyqtaǵan Qaırat Malǵajdarov batyr týraly eń alǵash 1986 jyly Qarǵaly aýylyndaǵy 8 jyldyq mektepke muǵalim bolyp kelgende soǵys ardageri Turdy Ospanovtan estip, bilgenin aıtady. Al batyrdyń 8-inshi urpaǵy, buryn Aqtóbe oblysynyń Oıyl aýdanynda turǵan, búginde Almatyny meken etip jatqan ǵalym Qýandyq Nurshın bıyl dańqty babasynyń naqty týǵan jerin de anyqtaǵanyn jetkizdi. «Osy jazda Ýaqtyń 7-8 úlken aqsaqalymen birge Soltústik Qazaqstandy aralap, ensıklopedııany negizge ala otyryp, batyrdyń Esil ózeniniń shyǵysqa kilt burylǵan jerinde týǵanyn anyqtadyq. Bul meken qazirgi Ǵabıt Músirepov aýdanynyń Ýrojaınyı aýylynyń ońtústik jaǵynda 6-7 shaqyrymdaı jerde. Jalpy, Barmaq batyrdyń toǵyz uly bolǵan, sonyń bir ulynan taraǵan urpaq Aqtóbede turady. 39 úı tarap otyr. 1865 jyly Orynbor jerinen Aqtóbeniń Oıyl aýdanyna Barmaq batyrdyń Shaǵyraı degen shóberesi kóship kelgen. Biz Shaǵyraıdyń shóberesimiz. Barmaq batyrǵa eldiń erekshe qyzyǵýshylyq tanytyp jatqany, ol búkil Ýaq pen Kereı rýynyń qolbasshysy bolǵan. Arǵynnyń úlken áskerin Bógenbaı basqarsa, Naımannyń áskerine Qabanbaı jetekshilik jasaǵan, Kereı men Ýaq áskeri Barmaq batyrǵa qaraǵan. Seksen kúnge sozylǵan Shorǵa shaıqasyna qazaqtyń 27 batyry qatysqan. Sonyń ishinde Barmaq batyr da bolǵan. Bul Buqar jyraýdyń jyrlarynda da bar», - degen tarıhshy Barmaq batyrdyń Shubarteńiz, Bulanty-Bileýti, Aıagóz, Aqsháýli, Shaǵan, Shorǵa, Kókpekti shaıqastaryna qatysqanyn aıtty. Batyr ómirin indete zerttep júrgen tarıhshynyń aıtýynsha, Barmaq batyr 1723-1757 jyldar aralyǵyndaǵy qazaq-jońǵar shaıqastarynyń barlyǵyna qatysqan. Eń áýeli 17 jasynda Shaqshaq Jánibek batyrdyń shaqyrýymen bolǵan aıqasta qalmaqtyń Sadyrbala degen ataqty batyrymen eki márte jekpe-jekke shyǵyp, sońǵysynda naızaǵa túırep, batyldyǵymen kózge túsken kórinedi. Jas batyrǵa rıza bolǵan Shaqshaq Jánibek oǵan óz elinen jer berip, ol jer keıin ýaqtyń Qyzyljary atanypty. «Barmaq batyrdyń jońǵar áskerimen shaıqasqan uzaq jyldarynyń birinshi jartysyn «qolbasshylyq kezeń» desek, ekinshi, qyrqynshy jyldardyń sońǵy jáne elýinshi jyldarǵy ýaqytyn «barlaýshylyq kezeń» dep atasaq bolatyn sııaqty. Sońǵy kezeń batyrdyń erekshe boljaǵysh qasıetin pash etken. Onyń kóripkel, boljaǵyshtyǵy 1723-1730 jyldardaǵy shaıqastardyń ózinde-aq sarbazdar men ásker basshylaryna málim bolǵan. Bulanty shaıqasynda qazaqtan oısyraı jeńilgen jońǵar jasaǵyn óksheleı qýyp júrgen bir mezgilderde ol bir kúni túnge qaraı qobaljyp, elegizip, Ýaqtyń jas batyrlary О́tegen men Baıandy, taǵy birneshe sarbazdy qaraýylǵa qoıady. Batyr seziktenip, uıqyǵa boı aldyrmaı, júzbasylaryn shaqyrtady, sarbazdaryn da oıattyryp, urysqa daıyndalady. Barmaqtyń osyndaı boljaǵysh, kóripkeldiginiń arqasynda tosynnan shabýyl jasamaq bolǵan jońǵardyń bas sardary Chono Lývsanyń pıǵyly iske aspaı, jaý qoly Qabanbaı men Bógenbaıdyń jasaqtarynyń qursaýyna túsip, qazaq qoly az shyǵynmen jeńiske jetedi. Chono Lývsan óz qolyn taǵy da keıin shegindiredi. Sóıtip, Barmaq batyrdyń sol túngi kóripkel ýáliligine talaı júrt súısinedi», - deıdi ol.
Semeılik abaıtanýshy ǵalym Asan Omarov Barmaq batyrdyń ereksheligi óte aılaly, strateg bolǵandyǵynda deıdi. «Shyńǵystaý shaıqasynda eń áýeli jońǵarlar jeńiske jetedi. Nege? Sebebi, qazaqtar 500, 1000 adam bolyp toptalyp kele jatqanda qalmaqtar qorshap alyp, qyryp salyp otyrǵan. Sosyn jańa soǵys taktıkasy oılap tabylǵan. Iаǵnı, áýeli muqııat barlap, shaǵyn toppen qasha júrip urys salyp, osy ádispen jeńiske jetken. Barmaq batyr bul shaıqasta osy taktıkany qoldanyp, erekshe kózge túsken. Káribaı jyraý batyr jaıynda bylaı dep jazady:
Ýáli, bolar isti abaılaǵan,
Erekshe atap aıtam Barmaqty alyp.
«Bolar isti abaılaǵan» degeni adamdardy bekerge qyrmaǵan, aldyn ala kóre bilgen. Tásilqoılyǵymen ataǵy shyqqan. Aqylmen sheshken. Ýáli degen sóz arabsha qudaıdyń quly, qudaı súıgen degen maǵynada», - deıdi zertteýshi.
Bıǵash aýylynan keıin alystan kelgen qonaqtardyń qatysýymen Kókpekti aýylynda Barmaq batyrdyń keýde músini saltanatty túrde ashyldy. Saltanatty shara barysynda batyrdyń qulpytasy men keýde músinin ornatýdy óz moınyna alǵan Qazaqstannyń Eńbek Eri, Qostanaı oblysyndaǵy «Qarasý» kompanııasynyń bas dırektory Almat Tursynov baba esimin umytpaı, mazaryn búgingi kúnge aman-esen jetkizgen Kókpekti jurtshylyǵyna alǵysyn aıtty. «Búginde elimizdiń túkpir-túkpirinde osyndaı taǵylymdy sharalar ótip jatyr. О́lgenimiz tirilip, óshkenimiz jandy degen osy shyǵar. Mundaı ıgilikti ister eldiń eńsesin kóteredi, rýhyn asqaqtatady. Atamyzdyń jatqan jerin qanshama jyl izdedik. Jatqan jeri jaıly bolsyn. Osy elge nur jaýsyn. О́sip-órkendeı berińizder», - dedi batyrdyń urpaǵy.
Saltanatty rásimde sóz alǵan Erlan Qaldybaev Kókpekti aýdanynyń ákimi Ramıl Saǵandyqovtyń quttyqtaýyn jetkizip, batyrdy ulyqtaýǵa arnalǵan is-sharalar Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda ótkizilip jatqanyn atap ótti. Eskertkishtiń ashylý saltanatynan keıin as berilip, quran baǵyshtaldy. Batyr esimin ulyqtaýǵa arnalǵan sharalar legi ǵylymı-tájirıbelik konferensııamen túıindeldi. Konferensııada Qýandyq Nurshın «Ýaq Barmaq – qazaqtyń has batyry», tarıhshy, Semeıdegi Shákárim atyndaǵy ýnıversıtettiń Manash Qozybaev atyndaǵy tarıhı-ǵylymı zertteý ortalyǵynyń dırektory Muhtarbek Kárimov «Barmaq batyr 18 ǵasyrdaǵy jońǵarlarǵa qarsy kúrestiń kórnekti ókili», Qaırat Málǵajdarov «Ýaq Barmaq batyr zıratynyń ornynyń anyqtalýy» taqyryptarynda baıandama jasady.
Azamat Qasym,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kókpekti aýdany.
Sýretterdi túsirgen - avtor
