«Baryp kelse Ertistiń sýyn tatyp, Berip kelse bir aryz butyp-shatyp, Eldi alyp, Edildi alyp esiredi, Isip-keýip, qabaryp kele jatyp...» dep uly Abaı aıtqandaı «butyp-shatqan» bir aryz bergenine máz bolyp, dushpanyn muqatyp, jaý túsirgendeı bolǵan qazaq kóbeıip, aryzqoılyqty bir erlikke balaǵan kezder de boldy. Otarlaýshylar aryzdy óz paıdalaryna sheber paıdalanyp, ortasynan ozyp bara jatqan el bastaıtyn adamdar bolsa, bedeldi tulǵalar bolsa olardyń ústinen (keıde tipti ózderi de uıymdastyryp) túsken aryzdy syltaý qylyp, ondaı jandardyń qanatyn qaıyryp, túrli jazaǵa ushyratyp, bedelin túsirip otyratyn.
Keńes Odaǵy jyldarynda da aryzqoılyq qazaqqa keselin tıgizýdeı-aq tıgizdi. Ásirese 1937-1938 jyldardaǵy «úlken terror» kezinde aryzqoılyqpen talaı aımańdaı azamattarymyzdyń kózin ózimiz qurttyq. Bılik bul jyldarda da aryzqoılardy yntalandyryp, «qyzyl belsendiler» degen at berip, olardy qolpashtap, qyzmette ósirip, turmystyq jaǵdaılar da jasap otyrdy. Osyndaı «qyzyl belsendilerge» qarsy kek alý maqsatymen zardap shegýshilerdiń týystary men dostary da aryz uıymdastyryp, qarsy shabýylǵa shyqqan mysaldar da júzdep sanalady. Sóıtip, aryzqoılyq bir kezde halqymyzdyń arasyna shı júgirtip, birligi men yntymaǵyna syna qaqqan qasiret bolǵan. Áıteýir, Stalın zamanynan keıin aryzqoılyqtyń yqpaly birshama báseńdep, tynyshtanǵan edi. Alaıda bul kezeńderde de aryzqoılyq ishinara kórinis berip, qarsylastarynyń aıaǵynan shalý quraly bolyp júrdi. Máselen, Brejnevtiń tusynda jazýshy Ilııas Esenberlınniń ústinen uıymdastyrylǵan aryzdyń kesirinen ol úsh ǵasyrlyq tarıhymyzdy qamtyǵan úsh tomdyq kitaby úshin berilgeli turǵan Lenın syılyǵyn ala almaı, osy marapat yntymaǵy berik grýzın halyq jazýshysynyń qanjyǵasynda ketti...
Árıne eldiń eńselenýine paıda tıgizý úshin kóterilgen dabyldar men sıgnaldardy aryzqoılyqtan aıyryp qaraý kerek. Máselen, qalanyń qaq ortasynda basqa kólikterdiń bári toqtap turǵanda jol erejesin óreskel buzyp qyzyl jaryqqa júrip ketken avtomobıl týraly jol polısııasyna habarlap, nómirin kórsetý – aryzqoılyq emes, bul tártip buzýshyny jónge salyp, apatty jaǵdaı týdyratyn jaǵdaıdy ekinshi ret jasatpaýdy kózdep, eldiń, halyqtyń múddesi úshin jasalǵan órkenıetti úlgidegi janashyrlyq. Mundaı janashyrlar kóbeıe tússe, eldiń tártibi de ońala túsip, ómir súrýge jaǵdaı jasaýdyń sapasy da artady. Al el múddesi emes, qara basynyń qamy úshin úlken urandardy betke ustap jazylatyn aryzqoılyqtyń betin shıedeı qylyp, áshkerelep otyrǵan jón dep sanaımyz.
Sońǵy kezderi sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týyn jamylǵan aryzqoılyq kesel qaıtadan bas kótergenin kórip júrmiz. Mundaılarda óshikken adamyna qastandyq qylý áreketi kózge uryp turady. Aty-jónin aıtpaı-aq qoıaıyq, jýyrda redaksııamyzǵa Astana mańyndaǵy aýdan ortalyqtarynyń birinen aryz tústi. Memlekettik bıýdjetten aqy alatyn bir mekemede qyzmet isteıtin adam eken, ol basqa bólimde isteıtin bir qyzmetker áıeldiń ústinen aryz jazyp, jumys ýaqytynda Astanadaǵy ýnıversıtetterdiń birinde magıstratýrany bitirip alǵanyn sybaılas jemqorlyq dep kórsetipti. О́ıtkeni deıdi ol, qyzmetker jumys ýaqytynda segiz saǵat tapjylmaýy kerek edi ǵoı, al men ony jumys ornynda kórgen joqpyn, demek ol jumysqa kelmeı 75 shaqyrym jerdegi ýnıversıtetke baryp júrgen, al mundaǵy eńbekaqysy júrip jatqan.
Aryzdanýshy sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jónindegi departamentke jazǵan aryzym tolyq tekserilmeı, áıeldi aqtap shyqty dep osy qyzmettiń respýblıkalyq basshylyǵyna da jazypty. Ol jerdegiler de sybaılas jemqorlyqtyń joq ekenin anyqtaıdy.
Aryz ıesi atalǵan ýaqytta qyzmetker áıeldiń jumysqa shyqpaýy sebebinen naqty mindetteri atqarylmaı, jumys aqsady degen faktiler keltirse, onyń jazǵanyna kóńil aýdarýǵa bolar edi. Al negizinen nátıjege kóńil bólinýge tıisti erkin zamanda magıstratýrada oqyp aldyń dep eshkim sókpese kerek edi. Onyń ústine tikeleı bastyǵy men áriptesteri áıeldiń magıstratýraǵa barǵanynan jumysty aqsatpaǵanyn aıtsa, oqýǵa suranyp baryp júrgenin kórsetse, al oqý orny sabaqtyń tapsyrmalaryn tolyq oryndaǵanyn aıtsa ondaı adamdy jazǵyrýǵa bola ma? Sondyqtan bul jerde basarazdyq pa, basqa ma, áıteýir bir keleńsizdikti tý etken gáp bar sııaqty... Osyndaılardyń joly kesilgeni jaqsy edi. Áıtpese, ózge qysastyqtaryn aıtpaǵanda qanshama qyzmetkerdiń ýaqytyn bosqa alyp, tekserýge sabyltyp, memleket qarajatyn bosqa shyǵyndaıdy emes pe?
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
