Forýmǵa Parlament depýtattary, memlekettik organdardyń jetekshileri, qoǵam qaıratkerleri, belgili ǵalymdar, shyǵarmashylyq zııaly qaýym ókilderi, áıgili sportshylar, álemniń 20 elinde turyp jatqan aqtóbelik jerlester qatysty.
G.Ábdiqalyqova forýmǵa qatysýshylarǵa arnalǵan Nursultan Nazarbaevtyń quttyqtaý sózin oqyp berdi. Onda «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda júzege asyrylyp jatqan aıryqsha mańyzdy jobalardyń biri – «Týǵan jer» jobasy ekeni aıtylǵan. Jalpyulttyq patrıotızm qaǵıdattaryna negizdelgen «Týǵan jer» baǵdarlamasy osyndaı sharalardy júıelendirip, ortaq ıgilikke aınaldyrýdy kózdeıdi.
«Qazaqstan qasterli Táýelsizdiginiń úshinshi múshelin zor rýhanı jańǵyrýmen bastady. Meniń baǵdarlamalyq maqalamnyń aıasynda elimizdiń barlyq aımaqtarynda keń aýqymdy jumystar qolǵa alyndy. «Rýhanı jańǵyrýdyń» negizinde júzege asyrylyp jatqan aıryqsha mańyzdy jobalardyń biri – «Týǵan jer». Árkimniń kindik qany tamǵan týǵan jeri qaıda júrse de júreginiń tórinde.
Bizdiń árqaısymyz týǵan ólkemizdi maqtan etemiz, alys júrsek saǵynamyz, qamqorlyq jasaımyz. Týǵan jerge ińkárlik Týǵan elge súıispenshilikpen ulasady. Týǵan jerge qamqorlyq Týǵan elge janashyrlyqpen astasady. Jalpyulttyq patrıotızmniń ózegi ispetti «Týǵan jer» baǵdarlamasy osyndaı izgi nıetter men sharalardy júıelep, ortaq ıgilikke aınaldyrýdy kózdeıdi.
Forýmǵa elimizdiń barlyq óńirlerimen qatar, 20 memlekette turyp jatqan aqtóbelikterdiń arnaıy kelýi – bizdiń ulttyq biregeıligimizdi, týǵan elge degen shynaıy patrıottyq sezimderimizdi aıshyqtaı túsedi. Búgin Aqtóbeden bastaý alǵan ıgi shara elimizdiń basqa óńirlerinde jalǵasyn tabaryna senimdimin. Sizder shynaıy patrıotızm – «Máńgilik Eldiń» myzǵymas tuǵyry ekenin bek túsinip, osynaý patrıottyq sezimdi barsha zamandastaryńyzǵa jetkizýlerińizdi tileımin!
Súıikti Qazaqstanymyz gúldene bersin! Mereıimiz asyp, birligimiz tası bersin! Máńgilik Eldiń kók baıraǵy árqashan asqaq jelbiresin!» – delingen Prezıdenttiń quttyqtaýynda.
Al Memlekettik hatshy óziniń sózinde saıasat pen ekonomıkadaǵy aýqymdy ózgeristerdiń ózegi – qoǵamdyq sanany jedel jetildiretin «Rýhanı jańǵyrý» jalpyulttyq jobasy ekenine toqtalyp ótti. Búginde elimizde osy maqsatqa jetý úshin 6 biregeı joba júzege asyrylýda. Sonyń biri – jalpyulttyq patrıotızmniń mańyzdy tiregine aınalǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasy.
Jalpy, Fızıka ǵylymynyń zańdylyqtaryna súıensek, dóńgelengen dúnıede oryn alatyn ártúrli tartylys kúshteriniń qalaı paıda bolatyndyǵy jónindegi san alýan mysaldarǵa kezigemiz. Búgingi orta jáne aǵa býyn urpaqtyń sanasynda ásirese jerdiń tartylys kúshi jóninde aıtylǵan derekter umytylmastaı saqtalyp qalǵanyna da kúmán keltirý qıyn. Jer jer ǵoı. Áıtse de osy jumyr jerdiń betinde týǵan ólke men týǵan topyraqqa degen tartylys kúshine teń keletin birde-bir qudiret-kúsh joq ekenine bás tige alamyz.
О́z elinde, týǵan topyraǵynda júrgende adam onyń qadir-qasıetin tereń túsinip, qajetti deńgeıde baǵalaı bilmeýi de múmkin. Árıne bul úshin eshkimdi aıyptaýǵa da, ǵaıbattaýǵa da bolmaıdy, týǵan jerge degen ińkárlik sezim men perzenttik paryz, ańsaý men saǵynysh odan jyraqqa ketken kezde kóbirek kórinis beretini dáleldeýdi qajet etpeıdi. Osynaý zamanda ómirdiń boljaýsyz buralańy men qaltarystarynda kim qaıda ketpeı jatyr, kimniń qaı elge joly túspeı jatyr? Olardy eń aldymen saǵynysh sezimi týǵan topyraqqa qaraı jetelep, tarta túsetini jaratylystyń jazylmaǵan zańy emeı, nemene?
Osy oraıda elimizdegi irgeli óńirlerdiń biri Aqtóbeden jan-jaqqa shashyrap, tarap ketken jerlesterimiz júzdep, myńdap sanalady. Respýblıkamyzdyń aımaqtaryn aıtpaǵanda, olardyń berisi keshegi keńestik keńistiktiń aýmaǵynan kelse, árisi álemniń ár shalǵaıynan, Birikken Arab Ámirlikteri men Ulybrıtanııadan, Túrkııa men Mońǵolııadan, AQSh pen Germanııadan, Malaızııa men Ońtústik Koreıadan, Egıpet pen Qytaıdan saǵynysh jeteginde kelip, týǵan jerdiń topyraǵyna tabandary tıgende kóz jastaryna erik bergenine kýá boldyq.
Árıne munyń úlken máni bar. Sózben aıtyp jetkize almas syry bar. Gáp mynada. Bıyl Aqtóbe oblysynyń qurylǵanyna 85 jyl tolyp otyr. Bul óńirdiń ósip-órkendeýi men damýyndaǵy aıshyqty asý, bederli beles. Ári munyń ózi Aqtóbe sonaý 1932 jyly respýblıkamyzda qurylǵan eń alǵashqy oblystardyń biri ekenin kórsetedi. Bıylǵy jyldyń basynda osy dara datany «Aqtóbe – qutty meken» degen ataýmen atap ótip, oǵan bir kezde osy óńirde týyp-ósip, keıin ártúrli jaǵdaılarmen ózge óńirlerge qonys aýdaryp ketken eldiń eleýli ul-qyzdaryn shaqyrý sharalary belgilengen bolatyn. Sóıtip júrgende 2017 jyldyń 12 sáýirinde baspasóz betterinde respýblıka Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń rýhanı jańǵyrý jónindegi keń tynysty, kemel oıly maqalasy jarııalandy. Osy oıly dúnıeni memleketimizdi rýhanı turǵydan jańǵyrtýdyń keń aýqymdy baǵdarlamasy dese de artyqtyq etpeıdi. Bir sózben aıtqanda, bolashaqqa baǵdar jónindegi Memleket basshysynyń maqalasy tutas bir asa aýqymdy joba rólin atqara bilgen.
Osy rýhanı jańǵyrý aıasynda Elbasy óńirlerdegi atqarýshy organdarǵa «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy tapsyrdy. Mine, osy baǵdarlama Aqtóbe oblysynda bıylǵy jyldyń basynda «Aqtóbe – qutty meken» atty ataýmen belgilengen oblystyń 85 jyldyǵy sheńberindegi aqtóbelik jerlester forýmynyń máni men mańyzyn odan ári tereńdete tústi. Iаǵnı 2017 jyldyń 12 sáýirinen bastap, «Aqtóbe – qutty meken» is-sharasy múldem jańasha sıpat aldy. Onyń Memleket basshysy belgilep bergen «Týǵan jer» baǵdarlamasymen úndestigi ári tutastyǵy eskerilip, o bastaǵy «Aqtóbe – qutty meken» baǵdarlamasy irgesin keńeıtip, elimizde tuńǵysh ret ótkiziletin «Týǵan jer» respýblıkalyq forýmyna aınaldy.
Bir sózben aıtqanda, rýhanı jańǵyrý jónindegi Prezıdent tujyrymdary týǵan jerin qasterleı biletin aqtóbelikterge jańa serpin berdi. Budan olar oıyna oı, jigerine jiger qosyp, «Týǵan jer» baǵdarlamasynda qoıylǵan mindetter boıynsha jańa izdenister men talpynystarǵa qulash ura bastady. Sóıtip arada taǵy da 4-5 aı ótken kezde munda «Týǵan jer» baǵdarlamasyn iske asyrýdyń barlyq tetikteri iske qosyldy dep senimmen aıta alamyz. Týǵan jerge kósheli kózqaras turǵysynan kelip, onyń kórkeıýi men gúldenýine qol soza bilý, bir kúnniń nemese bir aıdyń isi emes, osy oraıda óńirde búgingi kúni týǵan jerdi tuǵyrlandyra túsý jóninde sóz tyıylyp, naqty ister men qadamdar qolǵa alynǵan. Sonymen birge Elbasy belgilep bergen «Týǵan jer» baǵdarlamasy boıynsha bazalyq baǵdarlama baıyptalǵan. Qazir Aqtóbede ázirlengen osy jarqyn jobalar ózge óńirler ónege alarlyqtaı deńgeıge jetkeni de talasy joq másele.
Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev óziniń sózinde sońǵy jyldary atqarylǵan óńirdegi óreli ózgeristerge toqtala kelip, ekonomıkalyq ósim jyl saıyn joǵarylap kele jatqanyn atap ótti. «Bul jaǵdaı óz kezeginde áleýmettik máselelerdiń oń sheshilýine de jol ashty. Memleket basshysy keleshek urpaqqa jan-jaqty damyǵan qaryshty Qazaqstan qaldyrý kerektigin udaıy uǵyndyryp keledi. Osy uly mindetti iske asyrýǵa úles qosý bárimizdiń ortaq paryzymyz. Buǵan jetýdiń basty qaǵıdatynyń biri týǵan jerge degen súıispenshilik, onyń ósip-órkendeýine qyzmet jasaý. Búgingi forýmdy ótkizýdegi basty maqsatymyz da osy» dep túıindedi óz sózin óńir basshysy.
Eger naqty derekter keltire ketsek, bıyl óńirde artyq-kemi joq 555 joba iske asyrylyp, oǵan mıllıardtaǵan teńge qarajat jumsalǵan bolsa, osy qomaqty somanyń negizgi salmaǵyn kótergender – óńirge janashyr azamattar, mundaǵy orta jáne iri bıznes ókilderi. Aıtalyq, Aqtóbe qalasy sońǵy jyldary adam tanymastaı ózgerip, munda elimizdiń birde-bir óńirinde kezdespeıtin aıryqsha arhıtektýralyq ansamblder boı túzegen bolsa, buǵan qomaqty qarjy qosqandar da osy eldiń tól perzentteri. Aglomerasııalyq aımaq ortalyǵynda tek bıylǵy jyldyń ózinde shyǵarmashylyq akademııa men óner, oftalmologııa jáne «Meıirim» áleýmettik-beıimdeý ortalyqtary, jekpe-jek jáne muz saraılary, hokkeı modýli, densaýlyq saıajaıy jáne Jubanovtar álemi mýzeı úıi, qalalyq jedel járdem stansasy sekildi tamasha nysandar turǵyzyldy. Oblystyń tarıhı-ólketaný murajaıynyń ǵajaıyp ǵımaraty salyndy. Forým kezinde Aqtóbeniń ajaryn odan ári asha túsken osy qaıtalanbas sáýlet týyndylarynyń el ıgiligine paıdalanylýy úshin qomaqty qarajat aýdarǵan Islambek Saljanov, Vsevolod Shegelskıı, Keńes Raqyshev, Qaırat Maıtekov sekildi óńirdegi mesenat azamattardyń esimderi iltıpatpen ataldy. Olardyń aldy óńirdiń odan ári damýyna mıllıard teńgeden astam qarajat usynsa, sońy 260 mıllıon teńgeni týǵan jerdiń túleýi úshin tólegen. Mundaı jomarttyqtyń arǵy astarynda týǵan jerge degen tereń janashyrlyq pen súıispenshilik sezimi, el men jerge adal qyzmet jasaý ustanymy turǵany talassyz.
Túıip aıtqanda, Aqtóbede ótkizilgen «Týǵan jer» forýmynan alar taǵylymnyń biri – óńirde bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin tereń túsine bilgen onyń saıdyń tasyndaı ókilderiniń kóbeıip kele jatqany. Bir kezde jas memleketimiz shaǵyn jáne ortasha bıznestiń órkendeýine barlyq qolaıly jaǵdaılardy týǵyza bilgen bolsa, endi onyń ókilderi sol qamqorlyqqa sáıkes, tıisti qaıtarym bere bastaǵany da Aqtóbe forýmynyń basty oljasynyń biri bolmaq.
О́sken óńirde halyqaralyq deńgeıdegi «Týǵan jer» forýmyn ótkizýdegi basty maqsattyń biri ınvestısııa tartý bolǵany da jasyryn emes. Bul turǵyda álemniń 20-dan astam elinen bas qosqan Aqtóbe aımaǵynda kindik qany tamǵandar týyp-ósken jeriniń ósip-órkendeýine óz úlesin qosýǵa ázir ekendikterin aıtqany alqaly jıynnyń taǵy bir oljasy deýge bolady. Eger forýmǵa qatysýshylardyń shamamen 60-70 paıyzy iri bıznes ókilderi, holdıng, ınvestısııalyq qurylymdar men qurylys kompanııalary jetekshileri ekenin eskersek, qutty meken atalǵan Aqtóbege keletin ınvestısııa mólsheri kóbeıe túsetinine shek keltirýge bolmaıdy. Forým sheńberinde olardyń tarapynan balalar baqshasy, mektep, turǵyn úı kesheni, ózge de ınfraqurylymdyq nysandar men servıstik ortalyqtar salýǵa nıet pen tilek bildirilýi – aldyńǵy pikirimizdiń aıǵaǵy. Sonymen birge forým sheńberinde quny 76 mıllıard teńge quraıtyn 20 memorandýmǵa qol qoıylýy da aıta qalarlyqtaı joǵary nátıje.
Forým kezinde elge, týyp-ósken jerge tıgizer shapaǵatyn alǵa qaraı ysyra sóılemeı, osynaý júrek pen jan tolqytarlyq kúnge deıin tıgizip úlgergen otandastarymyz da az bolǵan joq. Solardyń biri AQSh-taǵy ortopedııa jáne travmatologııa qaýymdastyǵynyń múshesi – Sent Lýıs ýnıversıteti ortopedııalyq gospıtaliniń dırektory Joldas Quljanov 15 mıllıon dollardyń medısınalyq qural-jabdyqtaryn buǵan deıin syıǵa bergenin, bul ıgilikter qazirgi kúni óńir medısınasynyń alǵa basýyna septigin tıgizip úlgergenin málimdedi.
Týǵan jerge degen taǵzym, oǵan degen qurmet tek biryńǵaı qarjylaı qoldaý kórsetý deńgeıimen ólshenbeıdi. Elge degen janashyrlyq pen aıaly alaqan jylýyn sezdirýdiń san alýan joldary bar. Osy oraıda búginde dúnıeniń tórt buryshynda turyp jatqan aqtóbelik tuǵyrly tulǵalar densaýlyq saqtaý, sport, bilim berý, mádenıet, ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, ındýstrııaly-ınnovasııalyq damý jáne týrızm salalary boıynsha sheberlik sabaqtary men semınarlar ótkizdi. Tegin leksııalar oqydy. Aqysyz otalar jasady. Budan ózge de kól-kósir paıdaly keńester berdi. Sondaı-aq olar kezdesýler men ekskýrsııalardyń bel ortasynan kórinip, týǵan jerge degen syr-sandyqtaryn aqtardy. Bul san alýan is-sharalar úsh kúnge sozylǵan forým qyzmetin mazmun jaǵynan da, túr jaǵynan da baıyta alǵandyǵyn aıtýdyń ózi bir mereı.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev belgilep bergen «Týǵan jer» tuńǵysh respýblıkalyq forýmy jóninde taǵy da qandaı oı túıýge bolady? Bul turǵyda halyqaralyq deńgeıdegi basqosý tutastaı elimizdiń áleýmettik mekemelerinde buǵan deıin sheshimin taba almaı júrgen keıbir áleýmettik túıtkilderdiń túıinin tarqatyp, onyń kiltin qolǵa ustata alýymen qundy boldy dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Bul qadam jetim balalardyń mektepten keıingi taǵdyryna qatysty ońtaıly sheshim qabyldaýdan bastaý alady. Jasyratyny joq, dúnıege kelgennen keıin taǵdyr tálkegine ushyraǵan tastandylar elimizdiń áleýmettik oryndarynda tárbıelenip, er jetip, boı jetip, mektepti aıaqtaǵannan keıin qaıda bararyn bilmeı bastaryn taýǵa da, tasqa da soǵady. О́ıtkeni olarǵa buǵan deıingi balalar úıiniń esigi endi qaıtyp ashylmaıdy.
Sonda olar ne isteýi kerek? Aqtóbe forýmy kezinde osy basy ashyq saýalǵa «Meıirim» atty jastardy áleýmettik turǵydan beıimdeý ortalyǵy mysalynda aıqyn jaýap qaıtaryldy. Áńgimeni qysqa qaıyryp aıtqanda, ortalyqta jetim balalar men ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵandar 29 jasqa deıin turyp, eńbek etip, erkelikti kótermeıtin ómirdiń qatań da qatal synyna beıimdele alady.
«Sábı» qaıyrymdylyq qorynyń qarjylaı qoldaýy arqyly iske asqan álem elderi arasynda eshqandaı balamasy joq jarqyn joba respýblıkamyzdaǵy ózge de áleýmettik mekemelerge sińisti bolsa ıgi. Qazaqstannan ózge birde-bir elde, birde-bir jerde jetimekterge dál osyndaı sheksiz qamqorlyq jasalmaǵan syńaıly. Mundaı sózben aıtyp jetkize almas izgilik kórinisine forýmǵa qatysýshylardyń kópshiligi tań-tamasha qalyp, bastaryn shaıqasty.
Halyqaralyq deńgeıdegi basqosýdyń shoqtyǵyn bıiktetip, órisin ósirgen Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetinde «Aqtóbe: keshe, búgin jáne erteń» atty taqyrypta keńinen oı-pikir qozǵalǵan konferensııa boldy. Rasynda Aqtóbe keshe qandaı edi? Búgin qandaı?
ıyrmashylyǵy jer men kókteı. Keshegi Aqtóbe birinen biri aınymaıtyn, biróńkeı surǵylt úıler, ybyrsyp aıqush-uıqysh, bir-birimen tirkesip jatqan kóriksiz kósheler bolsa, búgingi Aqtóbe álemdik deńgeıdegi qala qurylysyna saı jyl saıyn emes, aı saıyn ósip-órkendep, qulashyn keńge jaıyp kele jatqan respýblıkamyzdaǵy sáni men sáýleti kelisken qala. Elimizde balamasy joq kólik-logıstıka ortalyǵy.
Al onyń erteńi she? Sóz joq, Aqtóbeniń erteńi budan da jarqyn, budan da bıik, ertegidegideı ózgeriske para-par. Aqtóbe Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev atap kórsetkendeı, el ekonomıkasyn órge tartýǵa áleýeti jete alatyn qýatty lokomotıv. Elbasymyzdyń Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaevqa óńir ekonomıkasyndaǵy shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesin elý paıyzǵa deıin jetkizý jóninde tapsyrma bergeni úlken senim, mol jaýapkershilik. Qazirgi kúni mundaı bıik belesti baǵyndyrý ózge óńirler úshin alynbaıtyn tas qamal ispettes. Bıylǵy jyly aqtóbelikter Elbasy tapsyrmasynyń 50 paıyzdyq mólsherin ıgergeni de eleýli is. Sonymen birge Aqtóbe aglomerasııalyq damý jolyna túsken elimizdegi úsh óńirdiń biri. Soǵan sáıkes óndirisi órken jaıǵan óńirde taıaýdaǵy jyldarda turǵyndar sanyn bir mıllıon úsh júz myńǵa deıin jetkizý belgilengen. Joǵaryda atalǵan konferensııada Aqtóbeniń erteńi jóninde oı-pikir almasqan ǵalymdar men áleýmettanýshylardyń túıini osyǵan toqaılasty.
Aqtóbedegi rýhanı jańǵyrý aıasyndaǵy halyqaralyq deńgeıdegi basqosý keshe Qobylandy batyr atyndaǵy ortalyq stadıonda ótkizilgen «Týǵan jer» atty respýblıkalyq forýmmen aıaqtaldy. Munda qoıylǵan teatrlandyrylǵan kórinisterdi 13 myńnan astam adam tamashalady. Stadıondaǵy kópshilik kórinister men qoıylymdy ázirlep, álemniń 20-dan astam eliniń ókilderi nazaryna usynýǵa bes myńǵa tarta jastar jáne shyǵarmashylyq pen óner ókilderi qatynasty. Aqtóbeniń arǵy-bergi tarıhynda dál osyndaı deńgeıdegi patrıottyq rýhpen sýarylǵan úlken shara bolǵan emes dep tujyrymdaıdy baıyrǵy turǵyndar.
Osy forým kezinde belgili reseılik jazýshy, Reseıdiń eńbek sińirgen óner qaıratkeri, Aqtóbe óńirinde týyp-ósken tulǵa Mır-Haıdarov Raýl Mırsaıdovıchpen az-kem oı-pikir almasyp qalýdyń sáti túsken edi. Týǵan topyraqtan Máskeýge qonys aýdarǵannan keıin talaı elge jolym tústi. Talaı jerdiń dámin tattym. Talaı eldi araladym. Alaıda týǵan jerin, óz baýyrlarym qazaqtardaı súıetin, onyń synyq súıem tiligin qorǵaýǵa dál qazaqtardaı ázir turatyn birde-bir eldi, birde-bir jerdi kezdestirip kórmeppin. Sondaı-aq eriksiz túrde bolmasa, óz elinen qonys aýdarýǵa qulqy soǵa qoımaıtyn da – qonaqjaı, qushaǵy kim-kimge de aıqara ashyq darhan kóńil qazaq halqy óz otanyn eshqashan ózgertpeıtin, ony ózgege aıyrbastamaıtyn márt halyq. Olardyń boıyndaǵy osyndaı qasıetter men týǵan jerge degen súıispenshilik sezimderi meniń kishi otanym Aqtóbede ótkizilgen forým kezinde de aıqyn kórindi dep aǵynan jaryldy ol.
Sondaı-aq G.Ábdiqalyqova memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda salynǵan «Jekpe-jek sport saraıynyń» ashylý rásimine qatysty. Rásimnen keıin dzıýdodan Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kýbogy úshin halyqaralyq týrnır bastaldy.
– Bıyl elimizde úshinshi jańǵyrý bastaldy. Onyń bir baǵyty rýhanı jańǵyrý bolyp sanalady. Bizdiń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamamyz ben «jaıly jol» dep aýdarylatyn dzıýdo uǵymy ortaq mánge ıe. Ol – sananyń kemeldenýi, – dedi G.Ábdiqalyqova.
Sapary barysynda Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqova, sondaı-aq «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý aıasynda salynǵan áleýmettik-mádenı nysandardy aralap kórdi.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE