«Aýdan ortalyǵy jóndelip jatyr». Tipti «bólinip qoıypty, endi ákimniń saılaýy ǵana qalypty», degendi senimdi aıtatyndar da ushyrasady. Gazette isteıtinińdi bilgesin, «Ne bolyp jatyr? Ras pa ózi?» dep, tipti taqymdaıdy. Anyǵynda, sen bilgendi ózi de bilip tur. Sózin maquldatý úshin nemese kóńil demderlik áıteýir bir sóz estý úshin ǵana suraıdy. Sodan soń ǵana «Gazetińe jaz, bólingeni jaqsy. Áıtpese myna túrimen aýylda adam qalmaıdy», dep synaı qarap bir toqtaıdy.
Kópshilik jeke aýdan bolýdy eń aldymen jańa jumys oryndarynyń ashylýymen baılanystyrady. Odan keıin árıne shalǵaıdaǵy aýdan ortalyǵyna isi túsip barǵan saıyn góı-góıge basyp, «qaıran baıaǵy kezdi» jıi kókseıtin shetki aýyldar jol qysqartatynyna qýanady (eń shalǵaı ornalasqan Súmbe aýyly men Kegenniń arasy 135 shaqyrym). Taǵy bir másele, buryn da aıtylǵan, el ishi de jıi sóz qyla bastapty bilikti mamandardyń joqtyǵy. Anaý-mynaýǵa kónbeıtin kúrdelileý aýrýlaryn qalaǵa baryp emdetip úırengen turǵyndar medısına tóńireginde kóp bas qatyrmaıdy. Kóbiniń ýaıymy – mektep. «Bizdi qoıshy, balalarǵa obal» deıtin úlkender aldymen oqýshynyń azaıyp ketkenin aıtady. Oqýshy neǵurlym az bolǵan saıyn, báseke kemıdi. Oqý-toqý ǵana emes, balalyqtyń bazary da qaınap jatatyn mektepte oqýshylar birneshe esege deıin kemipti. Sonaý bir zamandarda ár mektepte 11-shini orta eseppen úsh synyp bitirip jatatyn. Ár qaısysynda 30-ǵa jýyq oqýshy bolatyn. Qazir 1-2 synypty áreń quraıtyn kórinedi, árqaısysynda 9-10 oqýshydan.
Bir jyldary dúrk kóterilip qalaǵa kóshkenderdiń biren-saran bolsa da qaıta oralyp jatqany, árıne, kóńil demderlik dúnıe. Bir qaraǵanda aýyldyń anaý aıtqandaı qańyrap qalǵan da eshteńesi joq. Tirshiligin jasap, kúnin kórip otyr. Tek, sıfr qýalasań bos qalǵan úılerdiń sany kóńil qulazytatyny bolmasa. Burynǵy aýdan ortalyǵy Narynqol aýylynda 400-ge jýyq úı bos tur deıdi. Satsa ótpeıdi, ótse de pul bolyp jarytpaıdy. Eń iri aýyl sanalatyn Narynqolǵa úlken ólshem jarasady-aq, odan áldeqaıda kishi Tekes aýylynyń ózinde 100-den asa úı ıesiz qalǵan. Ortalyq sanalatyn mundaı aýyldarda bos qalǵan úıler onsha biline qoımaıdy, al shaǵyn aýyldar tipti bos qalǵan deýge bolady. Kishi Tekes atalatyn bar joǵy 100-120 shańyraq turǵan aýylda 56 úı kóship ketken. Aýyldyń jartysy joq degen sóz. Solardy kórgende shyn qulazısyń. Anyǵynda, kóship ketti aty bolǵanmen, kópshiligi aýyldan qol úze qoımaǵan. Kóbi qalada turyp jatsa da, kóktem men kúzdiń arasyn jalǵaıtyn jer jyrtý, tuqym sebý men jıyn-terin kezinde aýylda júredi. Maqsat túsinikti – azdy-kópti jer egip, ónimin qalaǵa ákep satý. Aýylǵa tamyrynan baılanǵan eldiń úzile qoımaǵan bul baılanysy – burynǵy aýdan qalpyna kelip, óz aldyna otaý tigip, jańa bastamalar qolǵa alynyp jatsa, bir kúnde qaıta kóship kelýge daıyn biraz el bar degendi bildiredi.
...Iá, Narynqol jaqqa bara qalsańyz, bir jańalyq qashan bolar eken dep, eki kózi tórt bolyp ortalyqqa qarap otyrǵan eldi kóresiz...
Sharýasy malǵa qaraǵan...
Raıymbek aýdany – sonaý Keńes zamanynda mal sharýashylyǵymen aty shyqqan ólke. Et, sút, jún óndirýden berisi oblys, árisi respýblıkadaǵy kez kelgen aýdanmen básekege túsetindeı jetistikteri az bolmapty. Kolhoz, sovhozdar tarap, shabyndyq pen jaıylymdy, túlik ataýlyny bóliske salǵanda paıǵa tıgen azǵantaı jandyǵyn jaǵaly ton emes, qaryn jubatar jarty qap unǵa, ıyǵyn jabar jarty kez mataǵa aıyrbastap júrip túgesip alǵan el eńsesin tikteı bastaǵanda qaıtadan mal jınaýǵa tyrysypty. Sodan da bolar, qyzmet babymen aýysyp kelgen jalǵyz-jarymy bolmasa, mal ustamaıtyn úı joq. Jaz shyqsa, mal baǵatyn áldebir týysyna qosyp, jaılaýǵa shyǵaryp jiberedi. Al sharýa qojalyǵyn ashyp, qulashty keń jaıýǵa jerdiń shalǵaılyǵy da az kedergi jasamaıdy. Tek sońǵy jyldary ǵana bul tarapqa azdap qan júgire bastaǵany ańdalady. «Kazmıaso» JShS-niń quryltaıshylyǵymen qurylǵan «Jańa Aqtasty» JShS byltyrdan beri sharýashylyǵyn úlkeıtip jatyr. Asyl tuqymdy, et baǵytyndaǵy iri qaranyń sanyn arttyryp, sapaly, ekologııalyq taza ónim retinde básekege túsýdi kózdeıtin seriktestiktiń kúrdeli jóndeýden ótken zamanaýı qora jaıy 7000 basqa deıin iri qara qabyldaı alady. Qazir 800 bas aberdın-angýs sıyry Saty aýylynda baǵylyp jatyr. Asyl tuqymdy iri qara tuqymyn Aýstralııadan ákelmek. Túp atasy Shotlandııadan shyǵatyn bul tuqymnyń etin ǵana emes, uryǵy men buqashalaryn satý da sharýashylyqtyń negizgi baǵytynyń biri bolmaq.
Al jalpy aýdan boıynsha 117031 iri qara, 74023 jylqy, 533748 qoı bar. Bunyń kópshiligi jańa aıtqan jeke turǵyndardyń qolyndaǵy azǵantaı maldyń esebinen ósip otyrǵan kórsetkish. «Aısultan», «Jarsý» sııaqty shaǵyn sharýa qojalyqtary bıyl 100-ge jýyq iri qara tuqymyn satyp alǵanyn da aıta ketý kerek. Al jalpy ósim kórsetkishi byltyrǵydan asa uzaı qoımapty. Aýdan basshylyǵy «Sybaǵa», «Altyn asyq», «Qulan» baǵdarlamalary boıynsha aldaǵy ýaqytta bul kórsetkishterdi ósiremiz dep otyr. Iri qara men qoı sany eselep bolmasa da, shamalap ósip keledi. Al jylqy sharýashylyǵy 2015 jylǵy kórsetkishten ózgermepti. Aýdan ákiminiń orynbasary Mádenı Nurdáýletovtiń aıtýynsha, shalǵaı aýdandarda jeke jáne orta kásipkerlikti damytý ońaı sharýa emes. Kóp kásipkerler jolǵa ketetin shyǵynnan qashatyn kórinedi. Shalǵaı jáne shekaralyq aýdandarda adamdar turaqtanyp qalý úshin arnaıy jaǵdaılar qarastyrylýy kerek. Aıtalyq qala mańynda memlekettik qyzmet isteıtinder men shalǵaıdaǵy qyzmetkerdiń jalaqysy birdeı. Al tutynatyn taýarlar men kún kóriske ketetin shyǵyn ártúrli. Azyq-túlik baǵasy bul jaqta qymbattaý. Burynyraqta shekaralyq aýdanda, ekologııalyq aımaqta turatyndarǵa aılyqqa qosymsha aqsha tólenetin (qysym joǵary bolǵandyqtan teńiz deńgeıinen bıik ornalasqan aımaqtar ekologııalyq sanalady). Qazir ol joq. Osy máseleni qalypqa keltirse, odan soń jańa aýdanmen birge jumys oryndary ashylyp, áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılar rettelse, shekara mańy jalańash qalady degen ýaıymnan arylar edik.
Aqtastydaǵy alyp «jumyrtqalar»
Bul taqyrypty alǵash Feısbýk jelisinen kórip qalǵanymyz bar. Jol túsip barǵanda ózimiz de kórdik. Shabyndyqta teńkıip-teńkıip jatqan appaq «jumyrtqalar» alystan kóz tartady. Sóıtse, bul Qazaqstanǵa alǵash kelgen jańa tehnologııa boıynsha daıyndalǵan shóp eken.
«Jańa Aqtasty» JShS daıyndap jatqan bul ónimniń artyqshylyǵy sol – shóp úsh jylǵa deıin saqtalady jáne sıymdylyǵy joǵary. Bir oramyna 700 kelige deıin sııatyn bul shóp oramdary jınaýǵa, tasymaldaýǵa yńǵaıly. Germanııadan ákelingen «Kron» kombaıny shabylǵan bette shópti keptirmeı, sólin ketirmeı arnaıy vakýýmge oraıdy. Vakýmyńyz – qatty sellofan. Burynǵy tásilmen oraǵanda shóp qýrap ketetin. Kepken shóptiń azyqtyq nári kemıtin kórinedi. Onyń syrtynda arnaıy uraǵa jıyp, shópti bastyrýyńyz bar, ony oraýyńyz bar, oǵan ketken shyǵynnan bólek, ýaqytty esepke alsańyz, shóptiń betki qabattary qap-qara bolyp shirip ketedi eken de, nátıjesinde 10-15 paıyz ónim jaramsyz bolyp qalady. Al biz aıtyp otyrǵan jańa tehnologııa boıynsha daıyndalǵan ónim mundaı artyq shyǵyndardy boldyrmaıdy.
«Jańa Aqtasty» JShS-niń 8787 gektar jeri bar. Sonyń 2500-i egistik. Bıyl 900 gektar jerge Germanııadan ákelingen kóp jyldyq qurama shóp egilgen. 150 gektarǵa arpa, 20 gektarǵa bede, 50 gektarǵa burshaq egedi. Bári – mal azyq úshin. Qalǵan jer jaıylymǵa arnalǵan. «Keler jyly artatyn mal basymen birge egistik, shabyndyq alqap ta keńeıe túsedi», deıdi «Jańa Aqtastynyń» atqarýshy dırektory Jarylqasyn Adasbaev.
Narynqoldyń kartoby
Bazar barsań, taýaryn ótkizý úshin «Bul – Narynqoldyń kartoby», dep qarap turatyn (basqa jaqtiki bolsa da) alypsatarlardyń áreketi bul aımaqtyń ónimine suranystyń kóptigin bildiredi. Kóbine qara topyraqty bolyp keletin jerdiń qunary bul ónimniń iri bolýyna ǵana emes, sapaly, taza bolýyna da yqpal etedi. Bul taraptaǵy kórsetkishti de jeke turǵyndardyń esebinen ósip otyr deýge bolady. Degenmen, mal sharýashylyǵyna qaraǵanda bul jaǵynan jeke sharýa qojalyqtarynda ilgerileý bar. Aýdan boıynsha kartoptyń 25-30 sorty egiledi eken. Ony jetildirip, býdandastyryp, jańa suryptar shyǵarý da qolǵa alynyp jatyr. Aımaqtyń topyraǵy men klımatyna yńǵaılap shyǵarylǵan «Tekes» atty tuqym endigide kóptep taralatyn bolady deıdi aýdandyq aýyl sharýashylyǵy mamandary. Berisi aýdan, árisi oblys-ty sapaly ónimmen qamtamasyz etip otyrǵan «О́rken», «Samǵat», «Mıras», «Baný» sııaqty iri sharýashylyqtar bar. Solardyń biri – «Qarqara ónimderi» JShS.
«Qarqara ónimderi» JShS kóp salaly sharýashylyq – arpa, bıdaı, shóp, kartop ósirýmen aınalysady. 60 gektarlyq kartop alqapty bir aınalǵanda 300 metr jerdi qamtıtyn 150 metrlik agregat kartopty tamshylatý ádisimen sýarady. Sý keletin kanal buzylǵaly 2 jyl, sodan beri birshama jerden nasospen tartýǵa májbúr. Dese de, Gollandııadan ákelingen osy tehnıkanyń arqasynda egistikti sýarý máselesi sheshilgen. Aldymen sýǵa únem, ekinshiden topyraqty qatyrmaıdy. Ár gektarynan 25-30 tonnadan ónim alyp otyrǵan sharýashylyq kartopty 2,5-3 gradýs temperatýrada arnaıy qoımada saqtaıdy. 300 gektarǵa – arpa, 500 gektarǵa – bıdaı, 267 gektarǵa shóp egip otyrǵan, jyl saıyn zamanǵa saı bazasyn nyǵaıtyp kele jatqan seriktestiktiń 1170 gektar jerin ıgerip otyrǵan 12 adam ǵana. «Adam kúshi az aralasqan saıyn, ónim men jumys sapasy da jaqsarady», deıdi sharýashylyq basshysy Serik Nurlybaev. Oblys ákimi Amandyq Batalov jıi aıtatyn jeke kásipkerlerdiń ónimderin ótkizýde deldaldardyń yqpalyn azaıtý máselesi bul jaqta da aldymyzdan shyqty. Byltyr kartoptyń ár kelisin 35 teńgeden satýǵa májbúr bolǵan sharýashylyq ıesi «kásipkerlerdiń bir jyl boıy taban aqy, mańdaı terimen, qanshama shyǵyndalyp tapqan paıdasyn deldaldar shóp basyn syndyrmaı-aq tabady. Sol sebepti, jeke kásipkerler kóp jaǵdaıda óz ónimderin arzan ótkizýge májbúr», deıdi. Kartopty qymbat satýdyń bir joly – chıpsy zaýytyn ashý. Bul másele boıynsha Qytaı tarapy qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan kórinedi. Alǵashqy kezdesýler men kelisimder jasalǵan. Arnaıy kelip, kórip ketipti. Investısııa quıyp, birlese jumys istemek oılary bar.
Aýdannyń taǵy bir kúsh salsa deıtin salasy – týrızm. Biraq bul tarapta da jerdiń shalǵaılyǵy qolbaılaý bolyp keledi. Dese de, eshteńege qaramaı, shaǵyn da bolsa demalys ornyn ashyp, búginde alys-jaqynnan demalýshylardy tarta bastaǵan – «Shoǵan saı» demalys úıi, «Aqkól» balalarǵa arnalǵan demalys lageri, «Kólsaı kólderi» ulttyq parki sııaqty tumsa tabıǵat aıasyndaǵy demalys oryndary týrızm salasyndaǵy alǵashqy qarlyǵashtar ispetti. Tuzkól sııaqty batpaǵy emge paıdalanylatyn shıpaly oryndar ıgerilse degendi de kóp estidik. Aýdanda birneshe tuzdy kól bar. Almatydan arnaıy kelip, emdeý-saýyqtyrý ortalyqtary alyp ketetin kórinedi. Kólsaıdyń jóni basqa – memlekettik qorǵaýdaǵy qoryq, ataǵy da bul kúnde shekara asyp ketken. Al qatar jatqan Shoǵan saı men Aqkól shaǵyn da bolsa kelem deýshilerge servıstik qyzmet usyna alatyn demalys ortalyqtaryna aınalyp keledi eken. «Aqkól» lageri jazǵy maýsymda úsh aýysymmen 300-den asa balany qabyldaı alady. Al «Shoǵan saı» jyl boıy toqtaýsyz jumys isteıdi.
Sondaı-aq atqa minip, taýdyń tóbesinde qar sýynan paıda bolǵan Aqkól men Qara kóldi kórip qaıtýǵa múmkindik bar. Eki kóldi kórip qaıtý úshin túneı jatyp, eki kún jol júrýge týra keledi. Aqkóldiń taqalmasyndaǵy Kúrildek sarqyramasy da kórgen jan ońaıyqpen umyta almas bir sýret.
Aqkól sál beride, al Qara kólge jete almadyq. «Oǵan jetý úshin taǵy bir kún kerek», dedi jolbasshymyz. Tehnıka túgil, attyń ózi áreń júretin joldyń óne boıy teńkıip-teńkıip jatqan qoıtastar. Jerden ónip shyqpaǵany túsinikti, bir zamandarda taý qulaǵan. Aqkóldiń paıda bolýy da sol tastardyń áseri. Kóldiń sýy sol tastardyń arasynan sańylaý taýyp, jer astynan shyqqandaı, tómenge qaraı asyǵys quldaıdy. Bıikte ne bolyp jatqanynan beıhabar adamdardyń arasyna jetkende, qatardaǵy kishkene ózen bolyp qalatynyn qaıdan bilsin...
Mynadaı bıikten túskende, ózińniń de biraz ýaqytqa deıin etektegi eldi qońyltaqsyp júretinińdi oılaısyń...
Qaptalyńda Qytaı.
Muqaǵalı esińe túsedi:
«Mine, Men Otanymnyń shetindemin...».
Almas NÚSIP,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy
